MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
212
JON LOKK VA JAN-JAK RUSSOLARNING ILMIY MEROSIDA
PEDAGOGIK QARASHLAR TAHLILI
Rustamova Sayyora – “University of Management and Future
Technologies” universiteti, Umumiy pedagogika yo’nalishi, 551- guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Jon Lok va Jan-Jak Russoning pedagogik
qarashlari o‘rganilib, ularning ta’lim-tarbiya masalasidagi yondashuvlari tahlil
qilinadi. Lokning “tabula rasa” nazariyasi va axloqiy tarbiya masalasiga
yondashuvi, shuningdek, Russoning tabiiy tarbiya va bolaning erkinligini ta’minlash
tamoyillari keng yoritilgan. Maqola doirasida ularning qarashlari o‘zaro
taqqoslanib, umumiyliklar va farqlar tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu
nazariyalarning zamonaviy pedagogika rivojiga ta’siri muhokama etilgan.
Kalit so’zlar: Jon Lok, Jan-Jak Russo, pedagogika, ta’lim-tarbiya, tabiiylik,
erkinlik, tajriba, nazorat, zamonaviy pedagogika.
Kirish
Inson tarixi davomida ta'lim va tarbiya jamiyat rivojlanishining asosiy
omillaridan biri sifatida qaralgan. Har bir davrda buyuk mutafakkirlar insonning
shakllanishi va rivojlanishi masalasida o‘zining noyob qarashlarini ilgari surgan. Jon
Lok va Jan-Jak Russo pedagogika sohasida o‘z ilmiy merosi bilan alohida ajralib
turadi. Ularning g‘oyalari inson tabiatini o‘rganishga asoslangan bo‘lib, bolalar
tarbiyasining jamiyat kelajagiga ta'sirini chuqur tahlil qiladi.
Jon Lok, ma’lumki, Angliya ma’rifatchilaridan biri bo‘lib, ta’limni bolalikdan
boshlab shaxsning ijtimoiy va axloqiy shakllanishi uchun eng muhim vosita deb
bilgan. Uning fikriga ko‘ra, bola hayotga "oq qog‘oz" kabi kiradi va uning
shakllanishi ko‘p jihatdan ta’limga bog‘liq. Lokning tajriba va kuzatishga asoslangan
yondashuvi zamonaviy ta’limning amaliy tomonlari bilan uyg‘unlashgan. Jan-Jak
Russo esa Frantsiya ma’rifatchiligi vakili bo‘lib, insonning tabiat bilan uyg‘un
rivojlanishi masalasiga katta e’tibor qaratgan. Uning "Emil yoki tarbiya to‘g‘risida"
asari ta’lim jarayonida erkinlik va qiziqishni muhim tamoyil sifatida ilgari suradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
213
Russo, tabiiy tarbiya tarafdori bo‘lib, insonni jamiyatdan ajratib emas, balki tabiat
bilan uyg‘un holda shakllantirishni taklif qilgan.
Jon Lokning pedagogik qarashlari
Jon Lok (1632–1704) Angliya ma’rifatchiligining yorqin vakillaridan biri
bo‘lib, uning pedagogik qarashlari inson tarbiyasining nazariy va amaliy asoslarini
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Lokning fikrlari asosan uning "Tarbiya
to‘g‘risida fikrlar" (Some Thoughts Concerning Education) asarida bayon etilgan
bo‘lib, unda u bolalar tarbiyasini jamiyat rivoji uchun asosiy omil sifatida qaraydi.
Lokning eng mashhur g‘oyasi shundan iboratki, inson aqli "tabula rasa" (oq
qog‘oz) kabi tug‘iladi. Bunda insonning barcha bilimlari va shakllanishi tashqi
tajribalar orqali amalga oshadi. U ta’lim jarayonida bolalarning mantiqiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan. Uning fikriga ko‘ra, o‘qituvchi
bolaga tayyor bilimni berishdan ko‘ra, uni mustaqil fikrlashga undashi lozim. Jon Lok
jismoniy sog‘lomlikni bolalar tarbiyasining muhim qismi deb hisoblagan. Uning
fikricha, sog‘lom tana sog‘lom aql uchun asosdir. Shu sababli, Lok bolalarni toza
havoda ko‘proq vaqt o‘tkazishga, faol harakat qilishga va sog‘lom ovqatlanishga
rag‘batlantirgan. Bu g‘oyalar bugungi kunning zamonaviy sog‘lom turmush tarzi
konsepsiyasiga hamohangdir.
1
Lok axloqiy tarbiyani inson shakllanishidagi asosiy yo‘nalishlardan biri deb
bilgan. Uning fikricha, bola yoshlikdan o‘zining xatti-harakatlari uchun mas’uliyat
his qilishni o‘rganishi lozim. U axloqiy tarbiyada odob, o‘zini boshqarish va halollik
kabi fazilatlarni rivojlantirishni ta’kidlagan. Lokning pedagogik qarashlari o‘z davri
uchun inqilobiy bo‘lib, u tarbiyani faqat bilim olish vositasi sifatida emas, balki
insonni har tomonlama rivojlantiruvchi jarayon sifatida talqin qilgan. Bugungi
zamonaviy ta’lim tizimida, xususan, amaliy o‘qitish usullari, sog‘lom turmush tarzi
va axloqiy qadriyatlarga e’tibor Lokning g‘oyalari bilan uyg‘unlashadi. Shu bilan
birga, uning tajribaga asoslangan ta’lim yondashuvi zamonaviy o‘quv jarayonlarida
hali ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
2
1
Locke J. Some thoughts concerning education, 1693. – Scolar Press, 1970;
2
Curtis, S. J., & Boultwood, M. E. (1977). A short history of educational ideas;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
214
Jan-Jak Russoning pedagogik qarashlari
Jan-Jak Russo (1712–1778) Fransiya ma’rifatchilik davrining eng muhim
namoyandalaridan biri bo‘lib, uning pedagogik qarashlari ta’lim va tarbiya
masalalarida tub burilish yasagan. Russoning "Emil yoki tarbiya to‘g‘risida" (Émile,
ou De l’éducation) asari pedagogikaning klassik asari hisoblanadi. Unda u ta’lim
jarayonida bolaning tabiatiga moslashgan, erkinlikka asoslangan tarbiya tizimini
taklif etadi. Russo bolalarni tarbiyalashda ularning tabiatiga mos sharoit yaratishni
ta’kidlagan. Unga ko‘ra, bola jamiyatning turli cheklovlaridan xoli holda o‘z tabiiy
rivojlanishini ta’minlashi kerak. Tabiat inson uchun eng yaxshi o‘qituvchi bo‘lib,
bolani tabiat bilan muloqotda bo‘lishga yo‘naltirish muhimdir. Tarbiya bolaning
shaxsiy ehtiyojlari va imkoniyatlariga mos ravishda tashkil etilishi kerak. Russo
bolalarni ortiqcha nazorat qilish va ularga qattiq qoida va me’yorlar o‘rnatishning
zararli ekanligini ta’kidlaydi. U bolaning ichki qiziqishlari va tabiiy rivojlanish
yo‘nalishlariga mos tarzda ta’lim berishning tarafdori bo‘lgan.
Russo ta’lim jarayonida erkinlikka alohida e’tibor qaratadi. Uning fikricha,
bola erkin o‘sishi va o‘z xatti-harakatlarini mustaqil ravishda nazorat qilishi kerak.
Bola o‘zi tajriba orttirib, dunyoni mustaqil kashf qilish orqali o‘rganadi. Tarbiyachi
bolaning shaxsiy rivojlanishini kuzatib, unga yo‘naltiruvchi vositachi rolini bajarishi
kerak, lekin bola hayotini to‘liq nazorat qilmasligi lozim. Russoning fikricha,
insonning axloqiy shakllanishi uning tabiati bilan chambarchas bog‘liq.
Tarbiyachining vazifasi bolani qattiq nazorat qilish emas, balki unga axloqiy
qadriyatlarni tabiatiga mos holda singdirishdan iboratdir. Axloqiy tarbiya bolaning
hayotiy tajribalarida shakllanishi kerak. Masalan, bolalar o‘zlarining xatti-
harakatlarining oqibatlarini ko‘rib, axloqiy tushunchalarni o‘zlari anglashlari lozim.
Russo jamiyatning bolaning tabiiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkinligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ko‘pgina jamiyat qoidalari inson tabiatini
cheklaydi va bolaning erkin rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
3
Shu sababli, tarbiya
jarayonida bolaning jamiyatdan mustaqil rivojlanishiga e’tibor qaratish lozim.
3
Ledos, E. G. (1912).
Catalogue des ouvrages de Jean-Jacques Rousseau conservés dans les grandes bibliothèques de
Paris
. H. Champion;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
215
Jon Lok va Jan-Jak Russoning pedagogik qarashlarining taqqosiy tahlili
Jon Lok insonni "tabula rasa" ya’ni "oq qog‘oz" deb ta’riflaydi. Unga ko‘ra,
har bir inson tajriba orqali bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladi. Bola boshidan hech
qanday bilim va qobiliyatga ega emas, va uning shakllanishi faqat o‘rganish va
kuzatish orqali amalga oshadi. Russo esa insonning tug‘ma yaxshi tabiati borligini
ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, bola hayotga yaxshi fazilatlar bilan keladi, ammo jamiyat va
atrof-muhit uning tabiiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tarbiya
bolaning tug‘ma qobiliyatlarini ochishga yordam berishi kerak, lekin bu jarayon
tabiatga mos holda amalga oshirilishi lozim.
Jon Lok ta’limni shaxsning axloqiy va intellektual shakllanishi uchun vosita
deb bilgan. U o‘qitish jarayonida mantiqiy fikrlash, axloqiy qadriyatlar va jismoniy
sog‘lomlikni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan. Russo esa ta’limning maqsadi
sifatida insonning tabiiy va erkin rivojlanishini ko‘radi. U bolaning tabiatga mos
holda tarbiyalanishini, uning o‘z ehtiyojlari va qiziqishlariga asoslangan holda
rivojlanishini ta’minlashni maqsad qiladi. Lok bolalarni tarbiyalashda nazorat va
intizomning muhimligini ta’kidlagan. U bolani axloqiy jihatdan shakllantirish va
jamiyat qoidalariga moslashishga o‘rgatish uchun o‘qituvchilar va ota-onalarning faol
ishtirokini zarur deb bilgan. Russo esa bolaning erkinligini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
U bolani nazorat qilish yoki qat’iy qoidalar bilan cheklash o‘rniga, unga erkin o‘sish
imkoniyatini berishni tavsiya qiladi. Uningcha, bola o‘z xatti-harakatlarining
oqibatlarini o‘zi anglab yetishi lozim.
4
Xulosa
Jon Lok va Jan-Jak Russo pedagogik qarashlari inson tarbiyasining turli
tamoyillarini o‘z ichiga oladi. Lokning nazariyasi tajribaga asoslangan bo‘lib, insonni
tashqi ta’sirlar orqali shakllantirish mumkinligini ta’kidlaydi. Russo esa tabiiylik va
erkinlik tamoyillariga asoslangan holda, bolaning tug‘ma qobiliyatlarini
rivojlantirishni birinchi o‘ringa qo‘yadi. Har ikkisi ta’limning ahamiyatini e’tirof etib,
bolalik davrida shakllantirilgan qobiliyat va axloqiy fazilatlarning inson hayotiga
4
Boyd, W. (1911).
The Educational Theory of Jean Jacques Rousseau
. Longmans, Green and Company., Macdonald,
G., Tuboly, Á. T., & Krishnan, N. (2005). Alfred Jules Ayer;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
216
katta ta’sir ko‘rsatishini urg‘ulaydi. Ularning qarashlari o‘zaro farq qilsa-da, har ikkisi
zamonaviy pedagogikaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Bugungi kunda bu
ikki nazariyaning yondashuvlari ta’lim tizimida ham amaliy, ham nazariy jihatdan
qo‘llanilmoqda. Tarbiyaga oid bu ikki xil nuqtai nazar bir-birini boyitib, ta’lim
jarayonini yanada samarali tashkil qilish uchun zamin yaratgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
