MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
207
TASAVVUF ILMINING PAYDO BO‘LISHI
Kamolova Nigora Ibodullayevna – “University of Management and Future
Technologies” universiteti S551-24PDo‘ guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada tasavvufning zamonaviy jamiyatdagi
ahamiyati va o‘rni keng yoritilgan. Tasavvufning inson ruhiyati, ichki tinchlik,
bag‘rikenglik, ma’naviy qadriyatlarni tiklash hamda ijtimoiy totuvlikni
ta’minlashdagi roli tahlil qilingan. Zamonaviy hayotning stress va tanglikka to‘la
sharoitida tasavvuf nafaqat diniy, balki ruhiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda
muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shuningdek, tasavvufning dinlararo
muloqotni rivojlantirish va global muammolarni hal qilishdagi ahamiyati ham ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so’zlar: Tasavvuf, zamonaviy jamiyat, ma’naviy qadriyatlar, ruhiy
poklanish, bag‘rikenglik, tinchlik, ichki tinchlik, dinlararo muloqot, ijtimoiy adolat,
stressni kamaytirish.
Kirish
Tasavvuf – islom falsafasi va ma’naviy tarbiyaning muhim yo‘nalishlaridan
biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi insonni Allohga yaqinlashtirish, qalbni tozalash va
ruhiy kamolotga erishishdir. Tasavvuf ilmi paydo bo‘lishining o‘ziga xos tarixi va
sharoitlari mavjud bo‘lib, u islom dini rivojlanishi jarayonida yuzaga kelgan.
Tasavvufning boshlanishi va tarixiy zaminlari
Tasavvuf ilmining paydo bo‘lishi VII asrda, islom dini yoyila boshlagan
davrga borib taqaladi. Qur’oni Karim va Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v)
hadislarida insonning ruhiy kamolotga erishishi uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatmalar
berilgan. Dastlabki musulmonlar Qur’on va hadislarga amal qilib, taqvo va zohidlikni
hayot tarziga aylantirganlar. Tasavvuf, avvaliga, zohidlik harakati sifatida paydo
bo‘lib, keyinchalik o‘zining tizimli ilmiy asoslariga ega bo‘lgan.
VIII asrda musulmon jamiyatlarida dunyoviylikka intilish kuchaygani
sababli, ayrim musulmonlar Allohga yaqinlashish va dunyo ehtiroslaridan qochish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
208
yo‘llarini izlay boshladilar. Bu davrda Hasan al-Basriy, Rabiya al-Adaviya kabi
mashhur zohidlar paydo bo‘ldi. Hasan al-Basriy taqvo, dunyodan voz kechish va
o‘zini Allohga bag‘ishlashni targ‘ib qilgan bo‘lsa, Rabiya al-Adaviya sevgiga
asoslangan tasavvufning asoschilaridan biri hisoblanadi.
1
Tasavvufning rivojlanishi
Tasavvuf ilmi IX-X asrlarda alohida yo‘nalish sifatida rivojlandi. Bu davrda
mashhur tasavvufchilar paydo bo‘lib, ular ruhiy kamolot va Allohga erishishning
amaliy va nazariy jihatlarini ishlab chiqdilar. Jumladan, Junayd al-Bag‘dodiy, Abu
Nasr al-Farobiy, al-G‘azzoliy kabi olimlar tasavvufga katta hissa qo‘shdilar. Ular
inson qalbining poklanishi, nafsni tarbiya qilish va Allohga muhabbat yo‘lida
intilishni tasavvufning asosiy tamoyillari sifatida belgiladilar.
Tasavvufchilar o‘z ta’limotlarida qalbning pokligi, sabr-toqat, kechirimlilik
va ilohiy muhabbat kabi tushunchalarga katta e’tibor qaratdilar. Shu bilan birga,
tasavvufning turli maktablari, masalan, Qodiriya, Naqshbandiya va Chishtiya
tariqatlari shakllandi.
Tasavvuf ilmining asosiy maqsadlari
Tasavvufning asosiy maqsadi insonning Alloh bilan yaqin bog‘lanishini
ta’minlashdir. Tasavvufchilar bu maqsadga erishish uchun qalbni tozalash, ibodatni
chuqur his qilish, nafsni tarbiya qilish va ruhiy izlanishlarga e’tibor qaratganlar. Ular
Qur’on va hadislar orqali ma’naviy va ruhiy kamolotga yetishni targ‘ib qilishgan.
Tasavvuf ilmidagi eng asosiy maqsad Allohni chin dildan sevish va Unga yaqindan
bog‘lanishdir. Bu maqsadga erishish uchun tasavvufchilar qalbni dunyoviy
ehtiroslardan tozalash, nafsni jilovlash va Allohni zikr qilish orqali ma’naviy
mukammallikka erishishni targ‘ib qiladilar. Allohga muhabbat tushunchasi
tasavvufda markaziy o‘rin tutadi. Rabiya al-Adaviya kabi tasavvufchilarning
qarashlarida ilohiy muhabbat (ishq ilohiy) insonning barcha ma’naviy
izlanishlarining asosi deb qaraladi.
2
1
Absattorovich, R. A. (2024). YOQUB ABU YUSUFNING IJTIMOIY-FALSAFIY QARASHLARI.
Universal books
and monographs
,
1
(1);
2
Nicholson, R. A. (1914).
The mystics of Islam
. G. Bell and sons, Limited;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
209
Tasavvufga ko‘ra, qalb insonning eng muhim qismi bo‘lib, Alloh bilan
muloqot qilishning markazi hisoblanadi. Ammo dunyoviy tashvishlar va ehtiroslar
qalbni bulg‘aydi. Shu sababli, tasavvuf qalbni g‘iybat, hasad, takabburlik va boshqa
ma’naviy kasalliklardan tozalashni maqsad qilib qo‘yadi. Qalbning poklanishi orqali
inson o‘z ichki dunyosini Allohning nuriga ochadi. Tasavvufda bu jarayonni “tazkiyat
an-nafs” (nafsni poklash) deb atashadi. Tasavvufda insonning eng katta dushmani
sifatida nafs ko‘rsatiladi. Tasavvufchilarning fikricha, nafs insonni dunyoviy
lazzatlarga bog‘lab qo‘yadi va Allohga yetishish yo‘lida to‘siq bo‘ladi. Shu sababli,
tasavvuf nafsni tarbiya qilish, uni jilovlash va uni Allohning irodasiga bo‘ysundirishni
o‘rgatadi. Nafsni tarbiya qilish uchun tasavvufchilar ro‘za tutish, zikr aytish, o‘z-
o‘zini nazorat qilish va dunyoviy istaklardan voz kechishni tavsiya etadilar.
Tasavvufning yana bir maqsadi insonni sabr va qanoat ruhida tarbiyalashdir.
Tasavvufchilarning fikricha, Allohning iroda va taqdiriga sabr qilish va Unga qanoat
bilan bog‘lanish – haqiqiy ma’naviy kamolotga olib boruvchi yo‘l hisoblanadi. Ruhiy
sabr insonni dunyo sinovlaridan o‘tishga tayyorlaydi, qanoat esa insonni Alloh bergan
narsalarga shukr qilishga undaydi. Tasavvuf faqat Allohga muhabbatni emas, balki
barcha mavjudotga nisbatan muhabbatni ham targ‘ib qiladi. Tasavvufchilar
insoniyatni yagona ma’naviy oilaning bir qismi deb biladilar va ular o‘rtasidagi
do‘stlik, bag‘rikenglik va mehr-oqibatni kuchaytirishga intiladilar. Bu tamoyil
tasavvufning ijtimoiy ahamiyatini oshiradi, chunki u jamiyatda tinchlik va totuvlikni
targ‘ib qiladi.
Tasavvufning zamonaviy o‘rni
Hozirgi kunda ham tasavvuf ilmi musulmon jamiyatlarida muhim ahamiyat
kasb etmoqda. Tasavvuf insonlar o‘rtasida bag‘rikenglik, sabr-toqat va ma’naviy
kamolotni targ‘ib qilib, turli madaniyat va diniy guruhlar o‘rtasidagi muloqotni
mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Zamonaviy dunyoda ko‘pchilik insonlar ruhiy
tanglik, stress va bosim ostida yashamoqda. Tasavvuf qalbni poklash, ichki
xotirjamlikka erishish va dunyoviy tashvishlardan voz kechish orqali insonning
ma’naviy muvozanatini tiklashga yordam beradi. Zikr, muroqaba (ichki kuzatuv) va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
210
nafsni jilovlash kabi tasavvufiy amaliyotlar insonlarni Allohga yaqinlashtirish, ruhiy
barqarorlikka erishish va hayotning chuqur ma’nosini anglashga chorlaydi.
3
Bugungi dunyoda milliy, diniy va madaniy nizolar ko‘payib, jamiyatda
bo‘linish xavfi ortmoqda. Tasavvufning asosiy tamoyillaridan biri – barcha
mavjudotga nisbatan muhabbat va hurmat ko‘rsatish, tinchlik va bag‘rikenglikni
targ‘ib qilishdir. Tasavvufiy oqimlar, masalan, Jaloliddin Rumiy va Ahmad Yassaviy
falsafasi, turli xalqlar va din vakillarini birlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Tasavvufning "insonparvarlik" tamoyillari bugungi kunda ham xalqlar o‘rtasidagi
tinchlikni ta’minlashda kuchli vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
4
Xulosa
Tasavvufning zamonaviy dunyodagi ahamiyati nafaqat diniy, balki insonning
ma’naviy va ijtimoiy hayotida ham chuqur iz qoldirmoqda. U insonlarni ruhiy
poklanishga, tinchlik va bag‘rikenglikni targ‘ib qilishga chorlaydi. Tasavvufiy
tamoyillar, jumladan, muhabbat, sabr va shukr, bugungi murakkab va tezkor hayotda
ma’naviy muvozanatni tiklashga yordam beradi. Shuningdek, tasavvuf global
muammolarni hal qilish, jamiyatda totuvlikni mustahkamlash va dinlararo muloqotni
rivojlantirishda o‘z o‘rniga ega. U insoniyatga ichki tinchlikka erishish va jamiyatni
yaxshilash yo‘lida nurli yo‘l ko‘rsatuvchi ma’naviy manba sifatida xizmat qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
3
Hasan al-Basriy – "Risalat al-Qalb";
4
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ
УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
211
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
