MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
203
VIZZILDOQ QO‘NG‘IZLARNING AGROSENOZLARDAGI
AHAMIYATI
1
Baxshillayev Ozodbek Bobir o‘g‘li,
Buxoro davlat universiteti 1-bosqich magistranti
, +998936262036
2
Ismoilova Dilnoza Zubayd qizi,
Buxoro davlat universiteti 2-bosqich magistranti
, +998904158807
3
Alimova Luiza Xalilovna,
Buxoro davlat universiteti Biologiya kafedrasi dotsenti, b.f.f.d (PhD)
, +998905135910.
Kalit so‘zlar: Carabidafauna, biotsenoz, vizildoq qo‘ng‘izlar, agrosenoz,
zoofag, fitofag.`
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada Carabidae oilasi ya’ni vizildoq
qo’ng’izlar turlarning oziqlanish xillari, agrosenozlarga ko’rsatadigan ijobiy hamda
salbiy tomonlari haqida batafsil ma’lumot berib o’tilgan. Siz bu maqolani o’qib
agrosenozlarda vizildoq qo’ng’izlarning tutgan o’rni haqida atroflicha ma’lumotga
ega bo’lasiz.
Bugungi kunda dunyo miqyosida hasharotlar sonining kamayib borish
tendensiyasi kuzatilmoqda. Ma’lumki, hasharotlar murakkab ozuqa to‘rlarini hosil
qilib, tabiiy jamoalarning tuzilmasi va faoliyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega hamda
boshqa organizmlar koefolyusiyasiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Lekin, ko‘plab
olimlarning ta’kidlashicha, hasharotlarning soni yiliga 1-2% ga kamayib bormoqda.
Keyinggi 150 yilda dunyoda hasharotlarning 5%-10% i, yoki 250000 dan 500000
minggacha turi yo‘qolib ketdi
1
. Qo‘ng‘izlar yoki qattiqqanotlilar hasharotlar
1
Cardoso, P., Barton, P.S., Birkhofer, K., Chichorro, F., Deacon, C., Fartmann, T., et al. Scientists' warning
to humanity on insect extinctions. Biological Conservation, 2020, V. 242, 108426. https://doi.org/10.1016/j.biocon.
2020.108426.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
204
turkumining eng yuqori xilma-xillikka ega va biologik progress holatida bo‘lgan
guruhi bo‘lib, barcha hasharotlarning 38% ini (387100 tur) tashkil etadi.
Jahonda vizzildoq qo‘ng‘izlarning xilma-xilligi, alohida hududlar faunasi va
uning shakllanish qonuniyatlari, tarqalishi, zoogeografik tavsifi, tabiiy biosenozlarda
va ekin maydonlaridagi ahamiyatini aniqlash bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda. Bu borada vizzildoq qo‘ng‘izlarning cho‘l biosenozlari va
agrosenozlardagi tur tarkibini, taksonomik va ekologik tuzilmasini, mavsumiy
dinamikasini tahlil qilish, cho‘l biosenozlari gerpetobiontlar faunasining kelib
chiqishi va shakllanishini o‘rganishga alohida e’tibor berilmoqda.
Respublikamizda vizzildoq qo‘ng’izlar asosiy taksonlarining xilma-xilligi,
turli xil landshaftlar va alohida biosenozlar bo‘ylab tarqalishi, madaniy ekinlar,
mevali bog’lar agrosenozlaridagi karabidafaunasi, vizzildoq qo‘ng’izlarning qishloq
xo‘jaligi ekinlari zararkunandalari hamda zararknandalarning entomofaglari
sifatidagi rolini aniqlash hamda vizzildoq qo‘ng’izlardan ekologik monitoringda
foydalanish texnologiyalarini ishlab chiqish bo‘yicha muayyan natijalarga
erishilmoqda.
Ta’kidlash joizki, keyingi yillarda Respublikamizda hasharotlar xilma-
xilligini baholash, iqtisodiy ahamiyatga ega turlarnini aniqlash, noyob va kamayib
borayotgan turlar populyatsiyalarining holatini baholashga qaratilgan talaygina ishlar
amalga oshirilmoqda.
Vizildoq qo‘ng‘izlar deyarli butun er yuzida tarqalgan. Ular faqat
Antarktidada, baland tog'larning abadiy qorliklarida, jonsiz Arktika cho‘llarida va
ba'zi okean orollarida o`rganilmagan. Ekstremal sharoitlarda yer qo‘ng'izlarining
yashash joylariga misollar Arktikada (Novaya Zemlya, Vrangel orollari),
subantarktikada (Kerguelen, Macquarie) orollarda va Pomir va Himalayda 4500-5200
m balandlikda topilgan(A.L.Lobanov).
Vizildoq qo‘ng‘izlari oilasi (Carabidae) – qattiqqanotli hasharotlar
(Coleoptera) turkumining eng katta va turlarga boy oilalaridan biridir. Hisob-
kitoblarga ko‘ra, dunyo faunasidagi vizildoq qo‘ng‘izlar turlari soni 40 000 dan
ortiqroq [3, 215–230].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
205
So‘nggi yillarda agrosenozlardagi tuproq strukturasining va biotsenozdagi
turlar sonining o‘zgarishi vizildoq qo‘ng’izlar turlar tarkibini keng miqyosda
o‘rganishni taqozo qilyabdi. Chunki carabidafaunaning boshqa qattiq qanotlilarga
nisbatan agrosenozlardagi ahamiyati juda katta. Oziqlanishiga ko‘ra ham bir-biridan
farqlanadi, ya’ni zoofaglar, fitofaglar, miksofaglar.
Gerpetobiont qo‘ng‘izlarning turli sistematik guruhlarida individlarning
mavsum davomidagi faolligi bir-biridan farq qiladi. Carabidae, Elateridae,
Staphylinidae va Tenebrionidae oilasi vakillarining mavsumiy tebranishlari deyarli
parallel sodir bo‘lsa, Scarabaeidae oilasi vakillari soning tebranishi ularga mos
tushmaydi va maksimal qiymat iyulning oxirida kuzatiladi. (Alimova L.X. , 2023
avtorefarat)
Vizildoq qo‘ng’izlar agrosenozlardagi ahamiyati ijobiy hamda salbiy ta’siri
bilan baholanadi. Carabidae oilasiga mansub yirtqich turlar qishloq xo‘jalik
ekinlariga zarar yetkazuvchi hasharotlar, masalan, shira, g’o‘za zararkunandalari,
bargxo‘r va boshqa hasharotlarni yeb ijobiy ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari oila
vakillarining miksofag turlari organic qoldiqlarni parchalab tuproqni mineral
moddalarga boyitadi hamda tabiiy sanitarlik vazifasini o‘taydi. Carabidafauna
yuqorida ta’kidlanganidek salbiy ta’sirni ham nomoyon qilishi mumkin. Masalan,
yirtqich qo‘ng’izlar zararli turlar bilan birgalikda foydali turlarni ham sonini
cheklashi mumkin, ozuqa yetishmovchiligi paytida esa o‘simliklarni o‘ziga ham zarar
yetkazishi aniqlangan.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Khalimov F. The ground beetles (Coleoptera, Carabidae) of the Karatepa and
Chakilkalyan mountains (west part of Zarafshan Mountains Range, Uzbekistan)
//Biosystems Diversity. – 2020. – Т. 28. – №. 3. – С. 265-271.
2. Alimova L. K. et al. Diversity and features of the fauna of herpetobiont beetles
(Carabidae, Tenebrionidae, Elateridae, Scarabaeidae) of the Lower Zeravshan,
Uzbekistan //Biosystems Diversity. – 2024. – Т. 32. – №. 1. – С. 73-82.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
206
3. Tooley, J., Brust, G.E. Weed seed predation by Carabid beetles. In: Holland, J.M.
(Ed.). The Agroecology of Carabid Beetles // Intercept Ltd, Andover. 2002. – P. 215–
230.
4.
Baxshilloyev O. B. O. G. L., Alimova L. X. Quyi Zarafshon hududidagi
gerpetobiont qo’ng’izlariga mansub vizildoq qo ‘ng ‘izlar (coleoptera, carabidae)
sistematikasi //Science and Education. – 2023. – Т. 4. – №. 5. – С. 444-452.
