MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
399
MAQSUD SHAYXZODA
Transport tizimlari boshqaruvi fakulteti yetakchisi
YHT-11-r guruh talabasi
Eshpo’latov Behzod Nodir o‘g‘li
Annotatsiya:
Maqsud Shayxzoda, o'zining ijodiy faoliyati davomida, milliy
adabiyotimizda o'ziga xos o'rin egallaydi. Uning asarlari xalqimizning ma'naviy va
madaniy qiyofasini, tarixiy jarayonlarini yansitadi. Shayxzoda faqatgina yozuvchi
emas, balki o'z zamonasining keskin ijtimoiy muammolariga tanqidiy yondashuvni
o'z ichiga olgan adabiy shaxsdir. Ushbu maqolada shoirning hayot hamda ijodiy yo’li
yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
asar, dramaturg, ziyoli, malakali, qisqa hayot, lirik shoir,kadr.
Kirish: Maqsud Shayxzoda
1908-
yil 7-noyabrida Ozarbayjonning Oqtosh
shahrida ziyoli oilada tavallud topdi.
Uning
otasi Ma’sumbek o‘z zamonasining
taraqqiyparvar kishilaridan biri bo‘lib
shifokorlik kasbidan tashqari, san’at,
adabiyot, tarix va falsafa ilmlari bilan
qiziqardi.
Ularning oilasida shaharning eng ziyoli kishilari yig‘ilib, munozara va
mubohasa qilishardi. Bu adabiy muhit uchun Pushkin va
Lermontov, Shekspir va Balzak, Firdavsiy va Xayyom, Nizomiy va Navoiy
asarlari begona emas edi. Shunday oilada tarbiya topayotgan bo‘lajak shoir
boshlang‘ich va o‘rta ma’lumotni Oqtoshda olgach, Boku Oliy pedagogika institutida
sirtdan o‘qidi.
Shoirning ijodiy faoliyati
U 1925-yildan boshlab Ozarbayjon Maorif xalq
komissarligi yo‘llanmasi bilan Dog‘istonning Darband shahrida muallimlik bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
400
shug‘ullandi. Shayxzoda Dog‘istonda kechgan qisqa hayoti davomida ham muallim,
ham shoir, ham jurnalist, ham tanqidchi sifatida namoyon bo‘ldi. Shayxzoda 1928-
yilda Toshkentga kelib, turli gazeta va jurnallar muharririyatlarida, 1935-1938
yillarda esa Fanlar Qo‘mitasi qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, 1938-
yildan to umrining so‘ngiga qadar Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika
institutining “O‘zbek mumtoz adabiyoti” kafedrasida dotsent vazifasida xizmat qilib,
malakali kadrlar yetishtirdi.
Shayxzoda 1967-yil 19-fevral vafot etdi. U Toshkentning Farobiy
qabristonida dafn etilgan. Ozarbayjon tuprog‘ida tug‘ilgan falakning gardishi bilan
o‘zbek tuprog‘iga kelib qolib, zavq – shavq bilan ijod qilgan, zamonaviy o‘zbek
adabiy tili va adabiyotiga salmoqli hissa qo‘shgan bu ulug‘ insonning muborak nomi
hech qachon xalq nomidan o‘chmaydi. Zero uning o‘z yozganidek:
Umrlar bo‘ladiki,
Tirik odam o‘likdir,
Umrlar bo‘ladiki,
O‘lgan odam tirikdir
.
Shoirning adabiy faoliyati 1929-yildan boshlanib,
“
O‘n she’r” (1932),
“Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935)
to‘plamlarining nashr etilishi adabiyotga o‘ziga xos ovozli shoir kirib
kelayotganidan darak berdi.
Uning “Kurash nechun”, “Jang va qo‘shiq”, “Kapitan Gastello”, “Ko‘ngil
deydiki...” she’riy to‘plamlari, “Jaloliddin Manguberdi” tarixiy dramasi kabi
asarlari urush yillarida yozilgan bo‘lib, jangchilarning qaxramonligi, vatanga
muhabbati, front ortidagi insonlarning sadoqatli mehnati tasvirlangan.“O‘n besh
yilning daftari”, “Olqishlarim”, “Zamon torlari”, “Shu’la”, “Chorak asr devoni” kabi
she’riy to‘plamlarida, urushdan keyingi yillarda qatag‘on bo‘lgan shoir, totuvlik
uchun kurash, Vatanga fidokorlikni kuyladi. 1958 yili adibning “Toshkentnoma” lirik
dostoni yaratildi. Ushbu doston qadimiy va ayni chog‘da zamonaviy Toshkent
shahriga bag‘ishlangan. Shayxzoda nafaqat lirik shoir, balki, iste’dodli dramaturg
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
401
hamdir. 1960-yilda yozgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida buyuk o‘zbek olimi,
munajjimi va ma’rifatparvar hukmdori obrazini yaratdi.
Xulosa
Shayxzoda Pushkinning “Mis chavandoz”, Lermontovning “Kavkaz asiri”,
Mayakovskiyning “Juda soz” dostonlari va ko‘plab she’rlarini, Shekspirning
“Hamlet”, “Romeo va Julyetta” tragediyalari va sonetlarini, Nozim Xikmatning
she’rlarini, ozarbayjon shoirlari asarlarini va o‘zbek tiliga o‘girdi. Shayxzodaning
o‘zbek adabiyoti tarixi, o‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti, xususan, Alisher Navoiy ijodini
tadqiq etish borasida yaratgan ilmiy ishlari ham tahsinga sazovordir. U filologiya
fanlari nomzodi, dotsent ham edi. Shayxzoda asarlari dunyoning bir necha tillariga
puxta o‘girilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Zokirov M. Maqsud Shayxzoda. Adabiy tanqidiy ocherk, T., 1969 y.
2. Yusuf Shomansur. Shayxzoda — bunyodkor shoir, T., 1972 y. - 179 b.
3. G'afurov I., O'rtoq shoir. Maksud Shayxzoda ijodiyoti, T., 1975 y. - 215 b.
4. Maksud Shayxzoda zamondoshlari xotirasida, T., 1983 y.
5. XX asr o'zbek adabiyoti tarixi, T., 1999 y. - 25 b.
