MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
382
A.S.MAKARENKONING PEDAGOGIK FAOLIYATI
UNIVEWRSITY OF MANAGEMENT AND FUTURE TECHNOLOGIES
Talabasi Shomaqsudova Dilsora
Annotasiya. Usghbu maqola “A.S.Makarenonig pedagogik faoliyati “ va
unng faoliyati davomida tutgan o’rni, hayotiy tajribalari haqida toritib berilgan
Tayanch so’zlar. Sovet pedagogi, kollektiv tarbiya asoschisi, tarbiyada tartib
va qoidalar va pedagogning kasbiy malakasi va bilimlari.
A.S.Makarenko -Aleksey Semenovich Makarenko (1888–1939) – sovet
pedagogi, bolalar uylari va ijtimoiy muassasalarda faoliyat ko‘rsatgan, kollektiv
tarbiyani rivojlantirgan mashhur pedagog. Uning pedagogik faoliyati va
yondashuvlari nafaqat Sovet Ittifoqida, balki butun dunyo ta'lim tizimida katta ta'sir
ko‘rsatgan. Makarenko 1888-yil 1-mayda Ukrainaning Belopole shahrida tug‘ilgan.
U pedagogika institutini tugatgan va dastlab o‘qituvchi sifatida faoliyat yuritgan.
1920-yillarda, Sovet Ittifoqida tarbiyaviy va ta'lim tizimlarini rivojlantirishga
qaratilgan yangi g‘oyalar va metodologiyalar kerak bo‘lgan davrda, Makarenko
bolalar uylari va turli ijtimoiy tashkilotlarda ish boshlagan. Makarenko
pedagogikasining asosiy yo‘nalishi –
kollektiv tarbiya
. U o‘quvchilarni jamoa
sifatida birgalikda ishlashga, o‘zaro yordamga, mas’uliyatga o‘rgatish zarurligini
ta’kidlagan. Uning nazarida, tarbiya faqat individual jihatlar bilan emas, balki
jamoaviy faoliyat, mehnat va o‘zaro hamkorlik orqali amalga oshirilishi lozim edi.
Makarenko kollektiv tarbiyaga katta e’tibor bergan. U o‘zining tarbiyaviy tajribalari
orqali, jamoa ichida intizom, hamjihatlik va rahbarlikni muhim deb bilgan. Bolalar
bir-birlariga yordam berishlari, birgalikda maqsad sari intilishlari kerakligini
ta'kidlagan. U tarbiyaning eng samarali usulini jamoada mehnat qilish orqali topdi.
Komandirlar (1936) – Makarenkoning mashhur asari bo‘lib, unda bolalar
uylari va jamoa tarbiyasi haqida yozilgan. Asarda u rahbarlik, kollektiv faoliyat va
intizomning muhimligini ta’kidlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
383
"Pedagogik mahorat" – Pedagogik usullar va metodlarni o‘rgatishga
qaratilgan asar, unda Makarenko pedagoglarning kasbiy malakalarini oshirish
zarurligini ta'kidlaydi.
Makarenko pedagogikasi quyidagi asosiy metodlarga asoslangan:
Mehnat tarbiyasi – Yoshlarni mehnatga jalb etish va ularni mas’uliyat,
chidamlilik va mehnatga muhabbat bilan tarbiyalash.
O‘zini o‘zi boshqarish – O‘quvchilarni jamoa sifatida boshqarishga o‘rgatish,
rahbarlik qilish.
Intizom – Makarenko intizomni tarbiyaning asosiy tamoyili sifatida qaragan,
u o‘z faoliyatida qat’iy tartib va qoidalarni o‘rnatgan.
Makarenko pedagogikasi Sovet pedagogikasida muhim o‘rin tutdi va uning
g‘oyalari ko‘plab pedagoglar tomonidan o‘rganildi. Uning ishlari bugungi kunda ham
ta'limda o‘rganilmoqda. Makarenko yondashuvlari ijtimoiy mas’uliyat, jamoaviy
mehnat va tartibni ta’minlash orqali yoshlarni tarbiyalashga qaratilgan edi.
Makarenko ishlarida yoshlarni birgalikda mehnat qilish va turli faoliyatlarga jalb etish
katta ahamiyatga ega. U bolalarni jamoa sifatida harakat qilishga o‘rgatishni
ta’kidlagan. Bu nafaqat ularni jismoniy mehnatga, balki ijtimoiy mas’uliyatga ham
tayyorlaydi. Makarenko, shuningdek, jamoaning qat’iy tashkil etilishiga, uning
qoidalariga va tartibiga katta e’tibor bergan.
Jamoaning tarbiyasi – bu boshqaruv va rahbarlik orqali amalga oshirilgan
pedagogik jarayon edi. Makarenko bolalar uylarida (bolalar uylari) rahbarlik
qilganida, jamoaning o‘zini o‘zi boshqarishiga imkon yaratgan va bolalarga
maqsadga erishish uchun birgalikda ishlashni o‘rgatgan. Bunday jamoa harakatining
muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun tartib va intizomga katta ahamiyat berilgan.
Makarenkoning "Pedagogik mahorat" asari nafaqat pedagoglarga, balki ota-onalar va
boshqa tarbiyachilarga ham ta’lim beruvchi qo‘llanma sifatida yozilgan. Bu kitobda
Makarenko o‘z pedagogik metodlarini, bolalar bilan ishlashda nimalarga e’tibor
qaratish kerakligini tushuntirgan. Uning fikricha, pedagoga yuqori mahorat va
bilimlarni talab qiladigan mutaxassislik sifatida qaraladi. Makarenkoning "Pedagogik
mahorat" asari nafaqat pedagoglarga, balki ota-onalar va boshqa tarbiyachilarga ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
384
ta’lim beruvchi qo‘llanma sifatida yozilgan. Bu kitobda Makarenko o‘z pedagogik
metodlarini, bolalar bilan ishlashda nimalarga e’tibor qaratish kerakligini
tushuntirgan. Uning fikricha, pedagoga yuqori mahorat va bilimlarni talab qiladigan
mutaxassislik sifatida qaraladi. Bugungi kunda Makarenkoning pedagogik g‘oyalari
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Uning g‘oyalari ko‘plab jamoaviy pedagogik tizimlar
va "komandirlik" prinsiplarini o‘rgatishga asoslangan metodlarda qo‘llaniladi.
Ayniqsa, o‘quvchilarga o‘zaro yordamni, mas'uliyatni va jamoaviy ishlarni o‘rgatish
bo‘yicha uning yondashuvlari hali ham ta'lim tizimlarida o‘rganilmoqda.
Makarenkoning pedagogik asarlari faqat ilmiy asarlar emas, balki o‘zida insoniylik,
psixologiya va jamoaviy axloqiy tamoyillarni ham o‘z ichiga olgan adabiy asarlardir.
Uning "Komandirlar" asari bolalar uyidagi hayotning real tasviridir. Ushbu asar
nafaqat pedagoglar, balki umumiy o‘quvchilar va ota-onalar uchun ham o‘qilishi
mumkin. Sovet Ittifoqining 1920-30-yillardagi inqilobiy davrida, Makarenkoning
pedagogik qarashlari ham mamlakatda o‘zgarayotgan ijtimoiy va siyosiy tizimga mos
keldi. Bu davrda yangi shakldagi tarbiya, "yangi inson"ni shakllantirish uchun mehnat
va ijtimoiy mas'uliyatga katta ahamiyat berilgan. Makarenko 1939-yilda 51 yoshida
vafot etdi. U o‘zining pedagogik faoliyati davomida juda katta ishlar qilganiga
qaramay, uning asarlari, g‘oyalari va metodlari faqat keyinchalik, uning o‘limidan
keyin keng tarqala boshladi. Makarenkoning pedagogik yondashuvlari hozirgi kunda
ham ta’lim sohasida o‘rganilmoqda va uning g‘oyalari zamonaviy pedagogika
metodlarida o‘z aksini topmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC
JOURNAL.
5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение,
1(1),
64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
385
educational,
natural
and
social
sciences,
3(1/2),
92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers:
Inderscience
Research.
2
(11).
203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern
Education
and
Development.
3
(17).
23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the
country.
Modern
Education
and
Development.
3
(17).
28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-
94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12;
