MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
371
ELLINIZM DAVRIDA YUNON-BAQTRIYA
Amandavlatov Adham Absamat o’g’li
Termiz Iqtisodiyot va servis unversteti Tarix fakulteti 2-bosqich talabasi
adhambekamandavlatov82@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada ellinizm davrida Yunon-Baqtriya mavzusi
tahlil va muhokama etildi.
Kalit soʻzlar: Ellinizm, yunon, Baqtriya, davlat, Yunon-Baqtriya.
KIRISH
Yunon manbalarida “Ming shahar oʻlkasi” deb ulugʻlangan Baqtriyaning
koʻhna va boy tarixi hozirgacha koʻpchilik olimlarni qiziqtirib kelmoqda. Baqtra
hududi hozirgi Afgʻonistonning shimoliy qismini, Oʻzbekiston va Tojikistonning
janubidagi yerlarni oʻz ichiga oladi. Oʻzining qulay geografik oʻrni va tabiiy
boyliklarga egaligini sababli Baqtriyaning iqtisodiy-ijtimoiy, madaniy taraqqiyoti
ancha erta va tez rivojlangan. Shuning uchun ham bu oʻlka atrofdagi koʻplab
davlatlarning eʼtiborini oʻziga tortib kelgan.Baqtiriya taraqqiyoti Axamoniylar (er.
avv.VI –IV asrlar ) hukmronligi davrida ham, Makedonskiy bosqini yillari ham
toʻxtamadi. Aksincha, Baqtiriya yunon madaniyati tez oʻzlashtirildi va mahalliy xalq
madaniyati negizida yangi ellin madaniyati vujudga keldi. A.Makedoniyskiy sharqqa
yurishari (er. avv 334- 324-yillar)dan boshlab, Oʻrtayer dengizining katta qismini,
Misr, Kichik va Old Osiyo, Oʻrta Osiyoning janubiy va markaziy qismlari, Hind
daryosining quyi oqimlarigacha boʻlgan hududlarning tarixiy taraqqiyoti yangi ellin
davri boshlanadi.
ASOSIY QISM
Ellinizm atamasi dastlab nemis olimi I.G.Droyzen oʻzining 1836-1843-
yillarda chop etilgan 2 jildli “Ellinizm tarixi” asarida ishlatilgan va bu atama orqali
ellinlar(yunonmakedonlar)ning sharq mamlakatlaridagi hukmronligini va ular
madaniyatining sharq xalqlari madaniyati bilan uygʻunlashib hosil qilingan yangi
madaniyat tushuniladi. Aleksandrning yunon va mahalliy madaniyatlarni oʻzaro
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
372
uygʻunlashtirishdagi sayharakatlarini bilgan xolda, Salavkiylar aksincha tobe xalqlar
orasida faqat yunon madaniyatini targʻib etishni vazifa deb bilganlar. Salavkiylarning
sharqda yunon madaniyati va dinning tozaligini saqlashga urinishiga qaramasdan bu
hol roʻy bermadi.Aynan Salavk I(Mill.avv 312- 281) va Antiox I (Mil. avv 280-261)
hukmronligi davrida Old va Oʻrta Osiyoda sharq ellinizm asoslari qaror topdi.
Salavkiylarning Baqtriyadagi hokimi Diodot mahalliy zodagonlar yordami bilan
koʻtargan isyoni natijasida Oʻrta Osiyoda mustaqil Yunon-Baqtriya ellinistik
podsholigi tashkil topdi. (Mil. avv. 250-yillar atrofi).
Ellinistik jarayonlar Salavkiylardan mustaqil boʻlgan Yunon-Baqtriyada
oʻzining yuqori rivoji bilan ajralib turadi. Yunon-Baqtriya davlatida yunonlar va
mahalliy madaniyatlarning sintezi qisqa vaqtda oʻzining ijobiy natijalarini berdi,
shaharlar soni tez suratlarda oʻsdi, dehqonchilik,chorvachilik ayniqsa,
hunarmandchilik rivojlandi. Binobarin, Yunon-Baqtriya davlatiga asos boʻlgan
Baqtriya, Soʻgʻdiyona, Margʻiyona qadim zamonlardan iqtisodiy jihatdan oʻziga toʻq
shaharlari koʻp, tabiiy boyliklari moʻl va iqlim qulayliklariga ega boʻlgan. Tez-tez
boʻlib turadigan jangu-jadallarga qaramay Baqtriyaning taraqqiyoti bir zum ham
toʻxtamadi. Yunon tarixchilari Baqtriyani “Ming shahar oʻlkasi” deb bekorga
taʼriflanmagan. Mazkur tarif Baqtriyani ijtimoiy-siyosiy hayotida shaharlarning
tutgan oʻrnidan dalolat beradi. Haqiqatdan bu vaqtda Baqtriya va Zariasp (hozirgi
Mozori Sharif yaqinida), Termiz kabi shaharlarida hunarmandchilik, savdo-sotiq
rivoj topdi. Chunonchi, hunarmandlar oltin, kumush, qoʻrgʻoshin, qalay, mis,
bronzadan turli buyumlar, zebu-ziynatlar tayyorlaganlar. Toʻquvchilik, koʻnchilik,
qurolsozlik kabi kasblar rivojlangan. Yunon podsholari hukmronligi davrida Yunon-
Baqtriya jamiyatida ibtidoiy jamoa munosabatlari tezkor suratlarda yemirilib yangi
quldorlik munosabatlari ancha aniq shakllari kira boshlagan. Shaharlar nufuzining
oʻsishi va harbiy asrlar kelishining koʻpayishi bunga qulaylik yaratdi. A.Makedonskiy
davridayoq Baqtriya shaharlarida yunon makedon askarlari koʻplab joylashtirilgan
edi. Albatta bunday munosabatning tarixiy sabablari bor edi. Mintaqa buyuk ipak
yoʻli, Gʻarb va Sharq savdo yoʻlining muhim qismida joylashganligi tufayli boshqa
viloyatlarga nisbatan iqtisodiy-ijtimoiy jihatidan ancha oldin rivojlangan. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
373
viloyatning Yunoniston bilan aloqalari oldinroq rivojlangan. (Amudaryo xazinasi deb
ataluvchi sanʼat buyumlari, koʻplab topilgan tanga pullar buning isboti). Ana shunday
zamin boʻlgani uchun xam ellinizm davrida Baqtriyada ellinlashtirish jarayoni avval
va tez oʻtdi(Parfiya va Xorazmda bu jarayon ancha kechikdi).
Baqtriyaning yunon podsholari Diodot, Evtidem, Evkrat kabilar viloyatni
Yunonistonning bir qismi deb qaradilar. Agar Parfiya, Sogʻdiyona, Xorazm uchun
ellinistik madaniyat namunalari mil. avv III-II asrlarda moda, rasm sifatida qabul
qilinsa, Baqtriyada madaniyatning tadrijiy taraqqiyoti mahsuli sifatida qaralgan.
Shuning uchun xam ellinistik sanʼat namunalari ayniqsa Baqtriyada yetuk tus olgan.
Baqtriyada va Soʻgʻdiyonada qadim davrlardanoq oltin qazib olingan.
A.Makedonskiyning bu hududdan behisob oltinlarni yurtiga tashib ketganligi
toʻgʻrisida maʼlumotlar qadimgi tarixchilar asarlarida yozib qoldirilgan. Oltin,
kumush va misdan tanga (tetrodraxma, draxma va obol)lar xam zarb qilishga
qoʻyilgan birinchi mustaqil qadamdir.
Baqtriyaning qazilma boyliklarini qayta ishlashda mohir boʻlganliklari xam
maʼlum. Masalan, Baqtriyada oltin qayta ishlanib, pul zarb etishda ishlatiladigan,
nekil xam xuddi shu yerdan chiqqan boʻlsa ajab emas. Agar kelajakda bu fikrni
tasdiqlovchi dalillar topilsa, u holda yevropaliklar taʼkidlagandek, nekil XIX asrda
ular tomonidan ixtiro etilmay, aksincha eng qadimgi davrlardanoq Baqtriya xalqlari
nekilni qayta ishlashni uddalay olganliklari aniqlanadi. Yunon-Baqtriya tangalarining
diqqatga sazovorligi shundaki, tanga pullar ellin tangalariga oʻxshashdir. Biroq
Yunonistonda xam bunday badiiy bezakla berib ishlangan pullar kam uchraydi.
Rassomlar podsholarning suratlarini chizganlarida ularning gʻayrati va kuchini
tasvirlashga eʼtibor berganlar, bu esa Aleksandr sarkardalari avlodidan boʻlgan ellin
(Yunon) podsholari suratlariga xos xususiyatdir. Pullarda podsholarning nomlari va
unvonlari yunoncha yozilgan. Tangalarning ikkinchi tomoniga yunon xudolaridan
birining tasviri tushurilgan. Diodot I va Diodot II tangalarida Zevs surati zarb etilgan,
chunki yunoncha “Diodot” soʻzi “Zevs ato qilgan” demakdir. Mill avv 225-yilda
Kichik Osiyoning Magnesiya shahrida Evtedim Diodot II taxtdan agʻdargan va oʻz
tangalariga Magnesiya homiysi Gerakl suratini zarb etgan. Evtidemning oʻgʻli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
374
Demitriy tangalarida ham Gerakl tasviri boʻlgan. Yunon-Baqtriya tangalarining
diqqatga sazovorligi shundaki, tanga pullar ellin tangalariga oʻxshashdir. Biroq
Yunonistonda xam bunday badiy bezakla berib ishlangan pullar kam uchraydi.
Rassomlar podsholarning suratlarini chizganlarida ularning gʻayrati va kuchini
tasvirlashga eʼtibor berganlar, bu esa Aleksandr sarkardalari avlodidan boʻlgan ellin
(Yunon) podsholari suratlariga xos xususiyatdir. Pullarda podsholarning nomlari va
unvonlari yunoncha yozilgan. Tangalarning ikkinchi tomoniga yunon xudolaridan
birining tasviri tushurilgan. Diodot I va Diodot II tangalarida Zevs surati zarb etilgan,
chunki yunoncha “Diodot” soʻzi “Zevs ato qilgan” demakdir. Mill avv 225-yilda
Kichik Osiyoning Magnesiya shahrida Evtedim Diodot II taxtdan agʻdargan va oʻz
tangalariga Magnesiya homiysi Gerakl suratini zarb etgan. Evtidemning oʻgʻli
Demitriy tangalarida xam Gerakl tasviri boʻlgan.
Demetriy A.Makedonskiyga taqlid qilib tangalariga oʻzini filning boshiga
oʻxshash jang qalpogʻI qiygan xolda tasvirlangan. Tangalarda yozuv ikki tilda –
yunon va kxaroshti yoki karoshti yozuvida bitilgan.Demetriy zarb qilgan tangalarda
xalqning diniy tasavvurlari yunonmifologiyasi obrazlari bilan aralashib – qorishib
ketgan. Bu tangalarda Nahid va Artemida suratlari birgalikda tasvirlangan. Quyosh
hudosi Mitra Demetriy va Evtidem I tangalarida uchraydi. Salavkiy malikalaridan
birining oʻgʻli Evkratid demetriyni taxtdan agʻdargan. Evkratid tangalarda
Salavkiylar sulolasining homiysi Dioskurlar (ellinlarning ilohi egizak Kastor va
Polidevk) ning suratlari zarb etilgan.
Evkratid tangalarida yunonchadan tashqari mahalliy yozuvlar borligi esa Hind
daryosining yuqori qismlarida unng mavqeyi mustahkamligini bildirdi. Tangalarda
uning unvoni oʻzgarib, “shoh” oʻrniga “Buyuk shoh” degan yozuv oʻrin oldi. Ayni
paytda tasviriy sanʼat , amaliy sanʼat , meʼmorchilik, zargarlik sanʼati sohasida katta
yutuqlarga erishildi. Jumladan, Baqtriyaning qadimgi shahri Begrom shahrida olib
borilgan qazish ishlari vaqtida yuksak mahorat bilan fil suyagiga ishlangan sanʼat
asarlari topilgan. 1978- 1979-yillarda Tillatepada olib borilgan qazishma ishlarida 25
ming donadan ortiq oltindan ishlangan sanʼat asarlari topilgan. Yoki Dalvarzintepada
olib borilgan qazishma ishlarida 34 kg tilladan iborat 215 dona sanʼat asarlari topildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
375
Antik davr Oʻrta Osiyo shahar madaniyati rivojlanishining eng yorqin
xususiyatlari tasviriy sanʼat bilan pul zarb etilishi natijasida madaniyat va moliya –
iqtisod ishlarining taraqqiy etishidir. E.V.Ptveladze tadqiqotlaiga koʻra, Taxti
Sangindan 4 ta, Termizdan 3 ta, Kampitepadan 2 ta, Marvdan 6 ta, Samarqand
atrofidan 5 ta Antiox I davriga oid (mil.avv 280- 268) tangalari topilgan. Nisbatan
koʻproq topilma tangalar Yunon-Baqtriya davriga oid boʻlib, ular Diodot, Evtidem,
Demetriy, Geliokl davrlaridan zarb etilgan. Baqtriyada yunon podsholari yunon
polislari usulida shaharlar quradilar, bunolar qurilishida esa, yunon va sharq
elementlari ishlatladi.Arxeologlar G.A. Koshelenko va Z.V.Serditixlarning fikricha ,
shahar aholisining koʻpchiligi yunonlar boʻlgan uar qishloqlarda xam yashaganlar.
Baqtriyada yunonlar qurgan shaharlarning xozircha maʼlum boʻlgan eng yirigi
Afgʻonistonning shimolida joylashgan Aleksandriya Oksiana yaʼni Amu
Aleksandriyasi. Bu shahar 400 ga yerni ishgʻol etgan. Unda teatr, gimnasiyda savodi
chiqqan bolalar ilmiy va jismoniy kamolot topganlar, kutubxona, xazina, yunon,
xudolariga ibodatxonalar, davlat idoralari, saroylar, haykallar bilan bezatilgan boʻlib
fontan, shaxsiy xovlilar mavjud ekanligini fransuz arxeologlari aniqlashdi. Shahar
mil.avv IV asrda barpo etilib, mil.avv 147-yillar atrofida koʻchmanchilar tajovvuzi
ostida vayron etilgan. Oyxonimni oʻrgangan fransuz olimlari D.Shlyumberge va Pod
Beriarlar yunoncha yozuvli ikki papyrus parchalarini topganlar, ularning birida
falsafiy mavzudagi dialog, ikkinchisida sher boʻlgan, Afsuski, namgarchilikda
kutubxonaning yer poliga yozuv iz boʻlib tushgan, yerda xam pergamentda xam
saqlangan yozuv izini oʻqib boʻlmagan. Arxeologlar topilgan idishlarida yunoncha
yozuvlar boʻlganini aniqlaganlar.
Baqtriya Oyxonimidan tashqari boshqa Kofir qaʼla, Yetmishtepa, Dilberjin,
Saksonoxu, Taxti Sangin, Yovon, Tomoshotepa, Xalchayan, Yerqoʻrgʻon, Kanka
kabi ellinistik tipdagi shaharlar mavjud boʻlganligini arxeologlar aniqlaganlar. Togʻri
bular Aleksandriya Oksiana Oriental Journal of Social Sciences ISSN: 2181-2829
www.supportscience.uz/index.php/ojss 52 darajasiga koʻtarila olmaganlar. Lekin bu
shaharlarning ochilishi yunon shohlari Baqtriyada hukumronlik qilgan davrlardan
ellinistik madaniyat, sanʼat oʻlka boʻylab keng tarqalganini ispotlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
376
Bu davrda yunon oʻlchov birliklari draxma bilan bir qatorda mahalliy oʻlchov
birliklari xam qoʻllangan. Mahalliy oromiy alifbosi bilan birga yunon va braxma,
kxaroshti yozulari qoʻllangan. Sugʻd yozuvi xam ishlatilgan. Ikki likobchadagi yunon
yozuvlarini oʻqish Sugʻdiyona va Baqtriyada raqamlar qoʻllanilgani bilishga imkon
beradi. Taxminan shu davrlada oromiy yozuvi asosida baqtriya yozuvi shakllangan.
Mahalliy munajjimlar oʻsha davrdayoq asosiy sayyoralarning nomlarini
oydinlashtirganlar. Munajjimlar bir paytning oʻzida matematik, fizik, va faylasuv
boʻlishgan. Yil hisobi Salavkiylar davridan boshlangan(Mil.avv 312-yil 1-oktabr)
Salavkiylar erasi boshlangan. Sugʻdiyona va Baqtriya aholisi bu davrda turli skif va
eroniy lahjalarda soʻzlashuvda davom etgan. Avestoda aytilishicha shaka va tatarlar
turli tillarda soʻzlashishgan. Biroq, tarixchilar guvohlik berishicha Dovondan
Parfiyagacha barcha kishilar bir birini tushunishgan. Strabonning taʼkidlashicha,
Baqtriya, Sugʻdiyona, Midiya va Eron aholisi soʻzlashadigan tillar bir biriga oʻxshash
boʻlgan.Saroy tili esa bu davrda yunon tili edi.19.Markaziy Osiyo va Shimoliy
Afgʻonistonda rivojlangan ellinistik sanʼat asarlarini mavzu jihatidan uch guruhga
ajratish mumkin: diniy, epic va folkor bilan bogʻliq boʻlgan narsalar. Ayniqsa,
mil.avv 4-2- asrlarda Baqtriyada rivojlangan ellinistik sanʼat diniy eʼtiqod bilan
bogʻliq edi.20. Yunon-Baqtriya podsholigida teatr sanʼati va musiqa rivojlangan.
Yunon-Baqtriya saroylarida yunon aktyorlari, musiqachi va rassomlarining guruhlari
saqlangan. Musiqa asboblari xilma-xil boʻlgan. Turli marosimlar, bayramlar,
saroydagi tadbirlarda ud, nay, nogʻora, chiltor, burgʻu kamoncha bilan chalinadigan
asboblar ishlatilgan.
XULOSA
Umumiy olganda mil.avv 250-140/130-yillarda mustaqil davlat sifatida
faoliyat yuritgan Yunon-Baqtriya davlati mahalliy asosda paydo boʻlib, unga ellin
taʼsiri kuchli boʻlgan. Ellinlar dunyosining bu boʻlagini yunonlar yaxshi bilmagan,
chunki tez orada Oʻrtayer dengizi bilan Baqtriya oʻrtasida Parfiya davlati barpo
boʻlgan. Shunday boʻlsa xam Yunon-Baqtriya uzoq vaqtgacha ellinistik qiyofasini
saqlab kelgan. Omuxtalik bu davr maʼdaniyatini va sanʼati uchun xos xususiyat
boʻlib, mahalliy belgilarning Hindiston,Xitoy, Yunoniston maʼdaniyati unsurlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
377
bilan aralashib ketganligini oʻzida ifoda etadi.Yunon-Baqtriya davlati siyosiy
jihatidan tarix sahnasidan ketgan boʻlishiga qaramasdan oʻlka xalqlarining keyingi
davrlar maʼdaniyati rivojiga oʻzining oʻchmas izini qoldirdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. F.Sulaymonov. Gʻarb va Sharq. T: Oʻzbekiston 1997.
2. A. Asqarov. Oʻzbek xalqining etnogezi va etnik tarixi. T: Universitet.2007.
3. A. Asqarov. Oʻzbekiston xalqlari tarixi. T: fan.1993
4. B. Eshov.Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi. T: Maʼrifat.2009.
5. Z. Aʼlam. Qadimgi tarixchilar Oʻrta Osiyo haqida T.2008.
6. A. Arsixovskiy. Arxeologiya asoslari. T: Oʻqituvchi .1970
7. F. Boynazarov. Qadimgi dunyo tarixi. T: Iqtisod-moliya 2006.
8. Y.S. Krushkol. Qadimgi dunyo tarixi.2-qism.: Oʻqituvchi.1975
