MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
360
TIL IJTIMOIY HODISA
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1-
kurs talabasi Quvonova Jasmina
Ilmiy rahbar: Termiz iqtisodiyot va servis universiteti ,,Pedagogika‘‘
kafedrasi dotsenti Amirqulova .Z.M.
Annotasiya:Ushbu maqolada yozuv darslarida foydalanish mumkin bo‘lgan
samarali usullar hamda tilning inson hayotidagi ro‘li to‘g‘risida ma‘lumotlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy, lingvistika, tilshunoslik, bares, ustkurma.
O‘zbekiston mustaqillikga erishgach ham iqtisodiy-siyosiy ham ma‘naviy-
ma‘rifiy sohalarda yuksak yutuqlarga erishdi. Mamlakat taraqqiyoti, barqaror
ijtimoiy-iqtisodiy siyosat, ijtimoiy farovonlik tomon bosilgan har bir qadam inson
manfaatlari va xalq turmush tarzining yaxshilanishi va rivojlantirilishi bilan bog‘liq.
O‘zbek tili siyosiy-huquqiy, Ijtimoiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma‘naviy-ma‘rifiy
jabhalarda faol qo‘llanib, xalqaro minbarlarda baralla yangramoqda. Xrijiy
mamlakatlarda tilimizga e‘tibor va uni o‘rganishga qiziqish kuchaymoqda. Azaliy
qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat
qaratish tabiiy.
Til eng buyuk milliy qadriyatdir. Til nafaqat muloqot vosita, balki tafakkur
mahsuli sifatida yangilik yaratish asosi hamdir. Til jamiyatda muloqot funksiyasi
bilan bir qatorda hissiy ta‘sir, to‘plash vazifasini ham bajaradi. Globallashuv
jarayonida tilning ijtimoiy funksiyasi kengayib bormoqda. Bu fikrning dalili sifatida
bit nechta tajribalarni misol keltirishimiz mumkin. Chet ellik ko‘pgina olimlar bu
hodisaga ijobiy emas balki salbiy qarashlar bilan qaraganlar. Bola bir oz o‘sib
ulg‘aygandan so‘ng o‘zini atrofidagi hodisa va jarayonlarga qarab o‘zi eshitgan
ovozlarni qaytaradi va keyinchalik o‘zini muhitidagi tilga moslashib so‘zlarni ayta
boshlaydi. Bu jarayonni isbotlash maqsadida olimlar bir tajriba o‘tkazishadi ya‘ni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
361
ma‘lum bir davlatda dunyoga kelgan bolani boshqa davlatda voyaga yetkazishadi. U
tug‘ilgan ona yurtining tilida emas, balki ulg‘aygan muhitning tilida so‘zlashadi.
Ya‘ni unga ijtimoiy muhit katta ta‘sir ko‘rsatadi. Til ijtimoiy hodisa sifatida tabiiy
hodisalardan ajralib turadi. Masalan, kishilarning tabiiy-biologik va fiziologik
xususiyatlari (ovqat yeyishi, nafas olishi, rivojlanishi va hokazo) tabiat qonunlariga
muvofiq jamiyatga bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanib boradi. Ammo tilda
so‘zlashish va fikrlash uchun kishilik jamiyati bo‘lishi shart. Chunki, til kishilarning
bir-biri bilan aloqa qilishi va fikr almashish ehtiyojlari natijasida paydo
bo‘lgan.Shuning uchun ham til tabiiy hodisalardan farqli o‘laroq, kishilik jamiyati
tomonidan yaratilgan va unga xizmat qiladigan ijtimoiy hodisadir. Til jamiyat
taraqqiyoti jarayonida ijtimoiy hodisa sifatida paydo bo‘ladi, bir jamiyat yo‘q bo‘lishi
bilan til ham asta-sekin iste‘moldan chiqa boshlaydi va davrlar o‘tishi bilan o‘lik tilga
aylanadi. Lotin, sug‘d, qadimiy Xorazm tillari bunga misol. Biroq tilning paydo
bo‘lishi taraqqiy etishi va iste‘moldan chiqishi biologik jarayon emas, balki jamiyat
taraqqiyoti bilan bog‘liqdir . Shuning uchun til qununlari, uning taraqqiy yo‘llari
jamiyat tarixi bilan va shu tilni yaratgan xalq tarixi bilan bog‘liq holda
o‘rganilgandagina masalani to‘g‘ri hal qilish mumkin. Til insonlar o‘rtasida axborot
almashish, his-tuyg‘ularni ifodalash va shaxsning o‘z tabiatini namoyon qilish
vositasidir. Til lingvistikaning turli aspektlarida o‘rganiladi va ularning barchasida
asosiy vosita vazifasini bajaradi. Ma‘lumki har bir inson o‘zi yashab turgan muhitda,
jamiyatda ulg‘ayadi, tarbiya topadi. Albatta, har qanday tarbiyaning, ayniqsa, til
ma‘naviy komillik, milliy o‘zlik tarbiyasining asosiy o‘chog‘i Bolani o‘rab turgan
ijtimoiy muhit, birinchi navbatda, oiladir. Abdurauf Fitrat ,,Rahbai najot‘‘ asarida
shunday yozadi:,,Suv qaysi rangdagi idishda bo‘lsa, o‘sha rangda tovlangani kabi
bolalar ham qanday muhitda bo‘lsa, o‘sha muhitning har qanday odat va axloqini tilini
qabul qiladilar. Axloqiy tarbiyaning eng buyuk sharti shundan iboratki, bolalar
ko‘proq yaxshi va yomon ahvolni o‘z uylaridan, ko‘chadagi o‘rtoqlaridan,
maktabdagi o‘quvchilardan qabul qiladilar. ,,Tilning paydo bo‘lishi, uning
takomillashib borishi, odamzodning bunday ne’matga noil bo‘lishiday murakkab
jarayonda ijtimoiy muhitning, kishilik jamoasining hal qiluvchi omil ekanligidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
362
iborat haqiqatni inson aqli to‘liq anglagunga qadar ko‘p zamonlar o‘tgan. Jamiyatdan
tashqarida yashagan inson qancha umr ko‘rmasin, u gapira olmaydi. Chunki til
nasldan naslga, avloddan avlodga o‘tmaydi, ya‘ni uni irsiyatga bog‘lab qo‘yish
to‘g‘ri bo‘lmaydi. Irsiyat qonuniga binoan, bolaning biologik, antropologik
xususiyatlari avloddan avlodga o‘tadi, lekin o‘zbek oilasida tug‘ilgan bola faqat
o‘zbek tilida gapiradi, deyish noto‘g‘ridir. U qaysi tilda gapira boshlashi qaysi oila,
qaysi ijtimoiy muhitda tarbiyalanishiga bog‘liq. Til jamiyat mahsuli sifatida
shakllangan murakkab, ijtimoiy-biologik, psixik hodisa ekan, insonning olamni
anglashi, dunyoni bilish sezgilari jamlangan a‘zolarning nutq apparati sifatida
takomillashuvi muayyan tarixiy davr hamda tizim talablari asosida amalga oshgan .
Til kishilik jamiyati mahsulidir. Tilning ijtimoiy tabiatini talqin qilishda jahon
tilshunosligi dialektir taraqqiyot prinsiplariga asoslanadi. Xususan, tilning jamiyat
taraqqiyotining mahsuli deb tushunish tilshunoslik faniga qo‘shilgan eng buyuk
hissalardan biridir. Tilning asosiy va muhim xususiyati shundan iboratki, til kishilik
jamiyati tomonidan yaratilgan bo‘lib, eng muhim aloqa vositasi sifatida xizmat
qiladigan ijtimoiy hodisadir.
QO’LLANILGAN ADABIYOTLAR
1. .X.Jamolxonov.,,Hozirgi o‘zbek adabiy tili‘‘ T-2004 -206-b
2. Otauli:Haddi Iskandariy (tarixiy hikoya).Chop etilgan.11.04.2012.Muallif
Ziyouz.uz
3.R.Sayfullayeva.,,Hozirgi o‘zbek adabiy tili‘‘T-2009 .415-b
4. A.Bahriyev,N.Bahriyeva.Yangi pedagogik texnalogiyalar orqali o‘qitishda ichki
motivatsiyani shakllantirish xalq ta‘limi jurnali.2006- 304 b.
