MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
354
ENG QADIMIY DAVRLARDAN VII ASRGACHA O’RTA OSIYODA
TARBIYA,TA’LIM VA PEDAGOGIKA TARIXI
O’lmasova Robiya– “University of Management and Future Technologies”
universiteti S550- guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada qadimgi O‘rta Osiyo xalqlari – so‘g‘diylar,
xorazmiylar va baqtriyaliklarning pedagogik an’analari keng yoritilgan. Ulardagi
ta’lim va tarbiya tizimining shakllanishi, asosiy yo‘nalishlari, diniy va axloqiy
qadriyatlari hamda amaliy bilimlarning o‘rni tahlil qilinadi. So‘g‘diylar savdo va
yozuv madaniyatiga asoslangan ta’lim tizimiga ega bo‘lsa, Xorazmiylar ilmiy va
hunarmandchilik bilimlarini rivojlantirgan. Baqtriyaliklar esa harbiy va san’at
ta’limiga e’tibor qaratgan. Ushbu qadimiy pedagogik an’analar keyinchalik
mintaqaning ilmiy va madaniy taraqqiyotiga asos bo‘lib xizmat qilgan.
Kalit so‘zlar: O‘rta Osiyo, qadimgi ta’lim, so‘g‘diylar, xorazmiylar,
baqtriyaliklar, pedagogika, yozuv, hunarmandchilik, zardushtiylik, savdo, ilm-fan.
Kirish
O‘rta Osiyo insoniyat tarixida muhim o‘rin egallagan hududlardan biri bo‘lib,
bu yerda qadimdan madaniyat, ilm-fan va ta’lim taraqqiy etib kelgan. Ushbu mintaqa
geosiyosiy joylashuvi jihatidan qadimgi sivilizatsiyalar o‘rtasida aloqalar markazi
bo‘lib xizmat qilgan. Shu sababli, O‘rta Osiyo aholisi turli davrlarda turli madaniy,
iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirlarni qabul qilgan va o‘ziga xos ta’lim tizimini
shakllantirgan.
Eng qadimiy davrlardan boshlab, ta’lim va tarbiya inson hayotining ajralmas
qismi bo‘lib kelgan. Dastlabki bosqichlarda tarbiya asosan oilada shakllangan bo‘lib,
bolalar ota-onalaridan kundalik hayotda zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni
o‘rganganlar. Dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik kabi amaliy bilimlar
ustuvor bo‘lib, bolalar bularni tajriba orttirish orqali o‘zlashtirganlar.
Vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy tuzumning murakkablashishi va madaniy
taraqqiyot natijasida ta’lim tizimi yanada rivojlanib, aniq tartib-qoidalarga ega bo‘la
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
355
boshlagan. O‘rta Osiyoda Zardushtiylik, Buddizm, So‘g‘d madaniyati, Kushonlar va
Xorazmshohlar davrlari ta’lim va tarbiyaning shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
Ushbu dinlar va madaniyatlar jamiyat a’zolariga axloqiy me’yorlar, bilim olish,
yozuv va hisob-kitob kabi muhim ko‘nikmalarni o‘rgatgan.
Ayniqsa, Zardushtiylik ta’limoti asosida shakllangan diniy va axloqiy ta’lim
tarbiyaning muhim qismiga aylangan. "Avesto" kabi muqaddas matnlar yoshlarga
adolat, ezgulik, halollik va mehnatsevarlikni targ‘ib qilgan. Keyinchalik, Buddaviy
monastirlar ham ta’lim markaziga aylangan va ularda diniy, falsafiy, tabiatshunoslik
hamda matematika kabi fanlar o‘qitilgan.
VII asrga kelib, O‘rta Osiyoda bilim olish, tarbiya va pedagogik qarashlar
ancha rivojlangan bo‘lib, bu davrda savodxonlik darajasi oshgan, yozuv tizimlari
takomillashgan va maktabga o‘xshash ta’lim muassasalari shakllangan. Ushbu
maqolada O‘rta Osiyoda eng qadimiy davrlardan VII asrgacha bo‘lgan ta’lim va
tarbiyaning rivojlanish jarayoni, asosiy ta’lim shakllari hamda pedagogik tamoyillar
batafsil tahlil qilinadi.
Qadimgi O‘rta Osiyoda tarbiya va ta’lim (miloddan avvalgi davr)
O‘rta Osiyo hududida qadimgi davrlardan boshlab inson jamiyatining
shakllanishi bilan birga tarbiya va ta’lim jarayonlari ham rivojlana boshlagan.
Dastlabki bosqichlarda ta’lim va tarbiya tabiiy hayotiy ehtiyoj asosida yo‘lga
qo‘yilgan bo‘lib, bolalar asosan oilada tarbiyalangan. Ular ota-onalaridan mehnat
qilish, tabiat bilan muomala qilish, ijtimoiy hayot qoidalariga rioya qilish kabi bilim
va ko‘nikmalarni o‘rganganlar.
Qadimgi O‘rta Osiyoda tarbiya va ta’limning shakllanishi tabiiy ehtiyojlarga
asoslangan. Aholining asosiy mashg‘ulotlari dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va ovchilik bo‘lgan. Shu sababli bolalar yoshlikdan bu sohalarga
jalb qilingan va tajriba orttirish orqali bilim olganlar. Dehqonchilik va chorvachilik
tarbiyasi – Bolalar yerga ishlov berish, suv chiqarish, ekin ekish va hosilni yig‘ish
kabi bilimlarni ota-onalaridan o‘rganganlar. Chorvador oilalarda esa hayvonlarni
parvarish qilish, yaylovlarni tanlash va ularni boqish sirlarini bilish muhim bo‘lgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
356
Hunarmandchilik – Bolalar oilalarida hunarmandchilik sirlarini egallashga
yo‘naltirilgan. Temirchilik, kulolchilik, to‘qimachilik kabi hunarlar avloddan-
avlodga o‘tib kelgan. Urush san’ati – O‘sha davrda qabilaviy jamoalar o‘z
mustaqilligini saqlash uchun harbiy tayyorgarlikka katta ahamiyat bergan. Shu
sababli, yosh yigitlarga ot minish, kamon otish, qilichbozlik va jang qilish usullari
o‘rgatilgan.
O‘rta Osiyoning qadimgi aholisi orasida tarbiya va ta’limning muhim qismi
axloqiy me’yorlar va urf-odatlar asosida shakllangan. Har bir qabila va jamoada
jamiyat tartibini saqlash uchun an’anaviy qoidalar mavjud bo‘lgan. Ushbu qoidalar
yoshlarga o‘rgatilgan va og‘zaki rivoyatlar, ertaklar, afsonalar orqali yetkazilgan.
Kattalarga hurmat va jamoaviy hamkorlik – Yosh avlodga hurmat va axloqiy
qoidalarga rioya qilish o‘rgatilgan. Oilada bolalar kattalarga itoat qilish, mehmonlarni
kutib olish, hamkorlikda ishlash kabi axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirganlar.
Og‘zaki adabiyot orqali tarbiya – Qadimgi davrlarda yozuv keng
tarqalmaganligi sababli tarbiya va ta’lim og‘zaki adabiyot vositasida amalga
oshirilgan. Afsonalar, dostonlar, maqollar va hikmatli so‘zlar yosh avlodning
dunyoqarashini shakllantirishda muhim o‘rin tutgan.
Qadimgi O‘rta Osiyoda diniy qarashlar ta’lim va tarbiyaning ajralmas qismi
bo‘lgan. Shu sababli, jamoalarda diniy urf-odatlar va ibodatlarni o‘rganish muhim
hisoblangan. Tutilgan an’analar – Qadimgi odamlar tabiat hodisalari va ruhlar
dunyosiga ishonishgan. Shu sababli, yoshlarga diniy rasm-rusumlar, e’tiqod qoidalari
va marosimlar o‘rgatilgan. Diniy arboblarning roli – Qabila jamoalarida ruhoniylar
yoki shamanlar bolalarni diniy marosimlarga tayyorlash, ibodat qilish va tabiat
hodisalariga to‘g‘ri munosabatda bo‘lishga o‘rgatganlar.
So‘g‘diylar, Xorazmiylar va Baqtriyaliklarning pedagogik an’analari
O‘rta Osiyoning qadimgi sivilizatsiyalaridan biri bo‘lgan So‘g‘diylar,
Xorazmiylar va Baqtriyaliklar mintaqaning madaniy, ilmiy va iqtisodiy taraqqiyotiga
katta hissa qo‘shgan. Ularning pedagogik an’analari diniy e’tiqodlar,
hunarmandchilik, savdo-sotiq, dehqonchilik va jamiyatning umumiy madaniy
qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Ushbu qadimiy xalqlar ta’lim va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
357
tarbiyaga katta ahamiyat berib, yosh avlodni ijtimoiy hayotga tayyorlash uchun o‘ziga
xos ta’lim tizimlarini shakllantirganlar.
So‘g‘diylar miloddan avvalgi I ming yillikda Markaziy Osiyoning yirik
madaniy va savdo markazlaridan birini tashkil qilgan. Ularning ta’lim tizimi asosan
yozuv, savdo, hunarmandchilik va diniy bilimlarga asoslangan. So‘g‘diylar Buyuk
Ipak yo‘li bo‘ylab yirik savdogarlar sifatida mashhur bo‘lganlar. Shuning uchun yosh
avlodni savdogarlik hunariga o‘rgatish muhim bo‘lgan. Savdo bilan shug‘ullanuvchi
oilalarda bolalar yoshlikdan hisob-kitob qilish, bitimlar tuzish, savdo madaniyati va
xorijiy tillarni o‘rganishga jalb qilingan. So‘g‘diylar o‘z yozuv tizimiga ega bo‘lib,
bu yozuv savdo hujjatlarida va diniy matnlarda keng qo‘llanilgan. Bolalar ibtidoiy
maktablarga o‘xshash joylarda yozish, o‘qish va hisob-kitob qilishni o‘rganishgan.
So‘g‘diy yozuvi keyinchalik Uyg‘ur va Arab yozuv tizimlariga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Xorazm qadimdan ilm-fan va madaniyat markazi bo‘lib, ayniqsa astronomiya,
matematika va falsafa bo‘yicha ilg‘or bilimlarga ega bo‘lgan. Bu hududda ta’lim
tizimi ancha rivojlangan bo‘lib, yoshlarni ilmiy va amaliy kasblarga tayyorlash
muhim ahamiyat kasb etgan. Xorazm ilm-fan rivojlangan markazlardan biri bo‘lib,
bu yerda matematika, astronomiya va tabiatshunoslik muhim o‘rin tutgan. Xorazmda
keyinchalik yetishib chiqqan buyuk alloma Al-Xorazmiy ilm-fan rivojiga katta hissa
qo‘shgan bo‘lsa, bu bilimlarning ildizlari qadimiy Xorazm davriga borib taqaladi.
Xorazmiylar zardushtiylik ta’limoti asosida axloqiy me’yorlarni shakllantirishgan.
Shu bilan birga, jamiyatda kattalarga hurmat, adolat va odob-axloq qoidalariga rioya
qilish muhim hisoblangan.
Baqtriya qadimda O‘rta Osiyoning eng rivojlangan hududlaridan biri bo‘lib,
ilm-fan, san’at, din va madaniyat markazi hisoblangan. Yunon-Makedon istilosi
davrida ham bu hudud o‘zining ilmiy va madaniy merosini saqlab qolgan.
Baqtriyaliklar fors, so‘g‘d, yunon va mahalliy tillarni bilgan. Shu sababli, Baqtriya
yoshlariga til o‘rganish katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Baqtriya yozuvi qadimgi
aramey yozuvi asosida shakllangan bo‘lib, bu yozuv keyinchalik ko‘plab davlatlar
madaniyatiga ta’sir qilgan. Baqtriya buddaviylik va yunon falsafasi ta’sirida
rivojlangan madaniyatga ega bo‘lgan. Ushbu hududda san’at va haykaltaroshlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
358
muhim o‘rin tutgan, yosh bolalar esa diniy san’at va hunarmandchilik sirlarini
o‘rganishgan.
Xulosa
So‘g‘diylar, xorazmiylar va baqtriyaliklar o‘z davrining ilg‘or madaniyat va
bilim markazlari bo‘lgan. Har bir xalqning pedagogik an’analari jamiyatning
ehtiyojlariga qarab shakllangan bo‘lib, so‘g‘diylar savdo va yozuv bilimlarini
rivojlantirgan, xorazmiylar ilm-fan va dehqonchilik sohasida ilg‘or tajribalar
yaratgan, baqtriyaliklar esa harbiy va san’at ta’limiga katta e’tibor qaratgan. Ushbu
qadimiy ta’lim shakllari keyinchalik islomiy ilm-fan va madaniyat taraqqiyotiga ham
ta’sir ko‘rsatgan. O‘rta Osiyodagi bu an’analar nafaqat mintaqaviy, balki jahon
sivilizatsiyasiga ham katta hissa qo‘shgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
359
8.
Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda
Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-
