MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
614
KLASTER YONDASHUV ASOSIDA TALABALARNI TA’LIM
TIZIMIDA PEDAGOGIK FAOLIYATGA TAYYORLASH METODIKASI
Xoshimova Muhayyo Salimjon qizi
Andijon Davlat pedogogika instituti
Pedogogika psixologiya kafedrasi
Pedogogika yo‘nalishi magistranti.
Annotatsiya. Ushbu maqolada klaster yondashuv asosida talabalarni
pedagogik faoliyatga tayyorlashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi.
Klaster yondashuvining mohiyati va uning ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi.
Talabalarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda klaster tizimi orqali
metodik yondashuvlar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, klaster
yondashuvidan
foydalanish
pedagogik
jarayonni
takomillashtirish
va
samaradorligini oshirishda muhim omil ekanligi ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: klaster yondashuv, pedagogik faoliyat, ta’lim metodikasi,
kompetensiya, innovatsion ta’lim, kasbiy tayyorgarlik, integratsiyalashgan ta’lim,
interfaol metodlar.
Hozirgi ta’lim tizimi zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etish orqali
o‘quv jarayonini takomillashtirishga intilmoqda. Shu nuqtayi nazardan, klaster
yondashuv pedagogik faoliyatga tayyorlashda samarali metodlardan biri sifatida
qaraladi. Ushbu yondashuv ta’limning uzviyligi va integratsiyalashgan holda tashkil
etilishiga asoslanadi.
Klaster yondashuv – bu o‘zaro bog‘liq tarkibiy qismlar majmuasi bo‘lib, u
pedagogik faoliyatda tizimli integratsiyani ta’minlaydi. Mazkur yondashuv ta’lim
jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi va talabalarni mustaqil fikrlash hamda
kasbiy tayyorgarliklarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Mazkur metod turli xil gʻoyalar oʻrtasidagi aloqalar fikrlash imkoniyatini
beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi. Klaster metodi aniq ob’ektga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
615
yoʻnaltirilmagan fikrlash shakli sanaladi. Undan foydalanish inson miya faoliyatining
ishlash tamoyili bilan bogʻliq ravishda amalga oshadi. Ushbu metod muayyan
mavzuning taʼlim olovchilar tomonidan chuqur hamda puxta oʻzlashtirilguniga qadar
fikrlash faoliyatining bir maromda boʻlishini taʼminlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, Pedagogik ta’lim klasteri muayyan ijtimoiy-geografik
hududning raqobatbardosh pedagog kadrlarga bo‘lgan ehtiyojini sifatli qondirish
maqsadida bir-biri bilan o‘zaro manfaatli aloqadagi teng huquqli alohida sub’yektlar,
texnologiyalar va ishchi kuchlarining integratsiyalashuvini ta’minlovchi mexanizm
hisoblanadi. Bundan tashqari, pedagogik ta’lim klasteri modeli ta’lim turlari
o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni manfaatlar xususiyligi tamoyiliga muvofiq
takomillashtirishni, pedagogik ta’limga targ‘ibot ishlarini vorisiylik tamoyiliga
muvofiq rivojlantirishni, ta’lim muassasalarida o‘zaro nazoratga asoslangan
hamkorlik shaklini qaror toptirishni nazarda tutadi.
Ta’lim klasteri o‘zida nafaqat ta’lim turlari o‘rtasidagi, balki fan, ta’lim va
ishlab chiqarish o‘rtasidagi integratsiyalashuv jarayonlarini, shuningdek, ta’limni
boshqarish, ta’lim vositalari va shakllari bilan bog‘liq sohalarni ham jamlaydi.
Klaster yondashuvi ta’lim berish, o‘quv adabiyotlarini yaratish, pedagog
kadrlar ilmiy salohiyatini oshirish, ta’lim va tarbiya uzviyligi bilan bog‘liq umumiy
yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi. Bu esa muammoning umumiy metodologik
xarakterga ega ekanini ko‘rsatadi. Ayni paytda bu umumiy yo‘nalishlar ta’limni
boshqarish va tashkillashtirish, ta’lim turlari va yo‘nalishlari, uzviylik va
integratsiyani ta’minlash, o‘qitish metodlari va vositalari kabi yo‘nalishlarda xususiy
metodologik xarakter kasb etadi.
Pedagogik ta’lim klasterining tamoyillari quyidagilardan iborat:
Tabiiy aloqadorlik tamoyili: klaster sub’yektlari o‘rtasidagi hamkorlik,
aloqadorlik masalasining tabiiyligi, ya’ni bog‘liqlik masalasining hududiy, sohaviy
yoki vazifaviy jihatdan ob’yektivligidir.
Uzviylik va uzluksizlik tamoyili: klaster sub’yektlarining o‘zaro
bog‘liqlikda zanjir hosil qilishi, zanjirni hosil qiluvchi har bir bo‘g‘in o‘zining aniq
vazifalariga ega ekanligi, uzluksizlik zanjirida bo‘shliqlarga yo‘l qo‘yilmasligidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
616
Izchillik tamoyili: klaster sub’yektlarining vertikal yagona chiziq
bo‘ylab joylashuvi, bunda quyidan yuqoriga, oddiydan murakkabga qarab
bosqichma-bosqich harakatlanish tendensiyasiga amal qilinishidir.
Vorisiylik tamoyili: klasterning avlodlar almashinuvidagi roli, tyutorlik
faoliyati, pedagogik ta’limni klasterlashtirish natijasida sub’yektlarning malakali
pedagog xodimlarga bo‘lgan ehtiyojining muntazam qondirilishiga erishishdir.
Yo‘naltirilganlik tamoyili: klaster doirasida amalga oshirilayotgan har
bir faoliyat turining aniq maqsadga yo‘naltirilgani, kutilayotgan natijalarning
oldindan pragnozlash va baholash imkoniyatining mavjudligidir.
Zamonaviylik tamoyili: sohaga oid zamonaviy ilm-fan yutuqlarini
tizimga joriy qilish, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘zlashtirish, axborot-kommunikatsiya
va raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish.
Maqsadning umumiyligi tamoyili: klaster sub’yektlarining xususiy
maqsadlaridan tashqari global aspektdagi yagona maqsad atrofida birlashuvi.
Manfaatlarning xususiyligi tamoyili: pedagogik ta’lim klasteri modelida
har bir sub’yektning huquqiy, ijtimoiy, iqtisodiy jihatdan manfaatdor bo‘lishi.
O‘zaro nazorat tamoyili: klaster modeli doirasida birlashgan ta’lim
sub’yektlarining o‘zaro yagona tizimni hosil qilishi va bu tizimning nuqsonsiz
ishlashidan har bir sub’yektning manfaatdor ekanligi, ma’lum sub’yektda yo‘l
qo‘yilgan xato yoki kamchilik boshqa sub’yektlarning faoliyat samaradorligiga ta’sir
ko‘rsatishi, sub’yektlar faoliyatini o‘zaro baholash tizimining yo‘lga qo‘yilishidan
iborat.
1
Klaster yondashuv asosida talabalarni tayyorlashda quyidagi bosqichlar
muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Integratsion o‘quv dasturlari: Fanlararo bog‘liqlikni ta’minlash orqali
o‘quv dasturlarining yaxlitligi saqlanadi.
1
Clark, R. E. (2009). Cognitive and Technology-Based Learning. Educational Psychologist, 44(2), 91-97.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
617
2.
Interfaol ta’lim metodlari: Talabalarning faolligini oshirish va pedagogik
jarayonda ishtirokini kuchaytirish maqsadida rolli o‘yinlar, muammoli vaziyatlar va
loyihaviy ishlar tashkil etiladi.
3.
Amaliyot va innovatsiyalar: Kasbiy faoliyatga yaqinlashtirilgan
mashg‘ulotlar o‘tkazilib, talabalar real muammolarni hal qilish bo‘yicha
mashg‘ulotlarga jalb etiladi.
4.
Refleksiya va baholash: Talabalar tomonidan o‘z ustida ishlash, o‘z-
o‘zini baholash va pedagogik faoliyatdagi yutuq va kamchiliklarni aniqlash
imkoniyati yaratiladi.
Binobarin, taʼlim xodimi – eng avvalo, innovator ,,xavfsiz sinovlar oʻtkazish”
psixologiyasining bilimdoni boʻlishi kerak.
Shu bilan birga, Oʻqituvchini ham innovatsion faoliyatga tayyorlash
konsepsiyasini yaratishda oʻqituvchi shaxsini shakllantirishning bir butun jarayonini
loyihalashni va faoliyat olib borishini taʼminlovchi tizimli, refleksiv-faoliyatli,
individual-ijodiy yondashuvlar amalga oshirish talab qiladi.
Masalan, tizimli yondashuv jihatdan -pedagogik taʼlimning barcha boʻgʻinlari
innovatsion faoliyatning barcha komponentlarini ularning yaxlitligida yuzaga
chiqishini maksimal darajada ragʻbatlantirishi kerak.
Refleksiv-faoliyatli yondashuvni amalga oshirish esa oʻqituvchining oʻz
faoliyatiga nisbatan, faoliyat subyekti sifatida oʻquvchi shaxsini rivojlantirish
borasidagi samaradorligini tanqidiy tahlil etish, mulohaza qilish va uni baholash
maqsadida oʻziga nisbatan ham faol tadqiqiy mavqeyiga kirishish qobiliyatini
rivojlantirishni nazarda tutadi.
Individual-ijodiy yondashuv oʻqituvchida ijodiy individuallikni aniqlash va
shakllantirish, unda innovatsion ongni rivojlantirishni takrorlanmas faoliyat
texnologiyasini taʼminlovchi shaxsiy darajaga olib chiqadi.
Ta’lim
tizimida
klaster
yondashuvdan
foydalanishni
afzalliklari
quydagilardan iborat:
1.
Talabalarning kasbiy ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
2.
O‘quv jarayonining interfaolligini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
618
3.
Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash imkonini beradi.
4.
Ta’lim sifatini oshirishga va mustahkam bilimlar berishga yordam
beradi.
Xulosa qilib aytkanda, Klaster yondashuv asosida talabalarni pedagogik
faoliyatga tayyorlash ularning kasbiy malakasini oshirishda samarali usul
hisoblanadi. Mazkur metodika o‘qitish jarayonida integratsiyalashgan yondashuvni
qo‘llash orqali ta’lim samaradorligini oshirish imkonini beradi. Kelajakda ushbu
yondashuvni rivojlantirish va amaliyotga keng tatbiq etish muhim ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
2.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Harvard University Press.
3.
Clark, R. E. (2009). Cognitive and Technology-Based Learning. Educational
Psychologist, 44(2), 91-97.
4.
Hasanboyeva, M. (2021). Innovatsion ta’lim texnologiyalari va pedagogik
metodlar. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5.
Hasanboyeva, M. (2021). Innovatsion ta’lim texnologiyalari va pedagogik
metodlar. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
