MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
608
"HOZIRGI ZAMON INGLIZ TILIDA TURGʻUN VA ERKIN SOʻZ
BIRIKMALARINING XUSUSIYATLARI "
URGENCH RANCH TEXNOLOGIYA UNIVERSITETI
LINGVISTIKA INGLIZ TILI FAKULTETI
SHAXLO MAHMOOD
2402 GURUH
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada hozirgi zamon ingliz tilidagi so‘z
birikmalarining turli shakllari va ularning xususiyatlari tahlil qilinadi. Turg‘un
(idiomatik) va erkin so‘z birikmalarining tuzilishi, semantikasi va qo‘llanish o‘rinlari
o‘rganiladi. Tadqiqot davomida turg‘un so‘z birikmalarining ma’nosi ko‘pincha
tarkibiy qismlarining lug‘aviy ma’nosidan farq qilishi, erkin so‘z birikmalar esa
kontekstga mos holda tuzilishi qayd etiladi. Shuningdek, turg‘un va erkin so‘z
birikmalarining
ingliz
tilida
kommunikativ
ahamiyati
va
ularning
til
o‘rganuvchilarga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit
so‘zlar:Ingliz
tili,Turg‘un
so‘z
birikmalari,Erkin
so‘z
birikmalari,Idiomalar,Semantika,So‘z birikmalari tuzilishi,Lingvistik tahlil.
АННОТАЦИЯ: В статье анализируются различные формы
словосочетаний в современном английском языке и их особенности. Изучаются
структура, семантика и употребление идиоматических и свободных фраз. В
ходе исследования было отмечено, что значение устойчивых словосочетаний
часто отличается от словарного значения их компонентов, тогда как
свободные словосочетания образуются в зависимости от контекста. В
статье также рассматривается коммуникативное значение устойчивых и
свободных фраз в английском языке и их влияние на изучающих язык.
Ключевые слова: английский язык, устойчивые фразы, свободные
фразы, идиомы, семантика, структура фразы, лингвистический анализ.
ABSTRACT: This article analyzes the various forms of phraseological units
in modern English and their characteristics. The structure, semantics and places of
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
609
use of idiomatic and free phrases are studied. During the study, it is noted that the
meaning of phraseological units often differs from the lexical meaning of their
components, while free phrases are formed in accordance with the context. The
communicative significance of phraseological units and free phrases in English and
their impact on language learners are also considered.
Keywords: English language, Phraseological units, Free phrases, Idioms,
Semantics, Phraseological unit structure, Linguistic analysis.
KIRISH
Ingliz tili dunyoda eng ko‘p qo‘llaniladigan tillardan biri bo‘lib, uning
murakkabligi so‘z birikmalarining xilma-xilligi va boyligida yaqqol namoyon
bo‘ladi. So‘z birikmalari tilda ma’lum bir ma’noni ifodalashda asosiy vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Ingliz tilida turg‘un (idiomatik) va erkin so‘z birikmalari ayniqsa keng
tarqalgan va ular turli lingvistik hamda kommunikativ xususiyatlarga ega. Ushbu
maqolada bu so‘z birikmalarning asosiy farqlari va xususiyatlari batafsil o‘rganiladi.
Turg‘un so‘z birikmalari
Turg‘un so‘z birikmalari, odatda, idiomalar yoki frazeologik birikmalar deb
ataladi. Ularning asosiy xususiyati shundaki, ular bir butun ma’noga ega bo‘lib,
tarkibiy qismlarning lug‘aviy ma’nolari alohida ko‘rinishda ifodalanmaydi. Masalan:
Break the ice
– muzni eritmoq (suhbatni boshlash yoki tanishuvdagi
noqulaylikni yo‘qotish).
Spill the beans
– sirni oshkor qilish.
Turg‘un so‘z birikmalarning quyidagi xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish
mumkin:
1.
Idiomatiklik:
Birikmaning ma’nosi uning tarkibidagi so‘zlarning aniq
lug‘aviy ma’nosidan farq qiladi.
2.
Barqarorlik:
Turg‘un so‘z birikmalarning tuzilishi o‘zgarmaydi, ya’ni
ular grammatik jihatdan mustahkam.
3.
Madaniy bog‘liqlik:
Idiomalar ko‘pincha xalqning madaniyati, tarixi va
an’analarini aks ettiradi.
Erkin so‘z birikmalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
610
Erkin so‘z birikmalari esa tarkibiy qismlarning lug‘aviy ma’nosi asosida hosil
qilinadi va ular kontekstga qarab turli xil ma’nolarni anglatishi mumkin. Masalan:
Drink water
– suv ichmoq.
Write a letter
– xat yozmoq.
Erkin so‘z birikmalarning asosiy xususiyatlari:
1.
Semantik aniqlik:
Har bir so‘zning lug‘aviy ma’nosi aniq va tushunarli.
2.
Grammatik moslashuvchanlik:
Bunday birikmalar grammatik jihatdan
oson o‘zgartirilishi va moslashtirilishi mumkin.
3.
Universallik:
Ularning qo‘llanilishi ma’lum bir madaniyat yoki tarix
bilan cheklanmagan.
Turg‘un va erkin so‘z birikmalarining farqlari
Quyida ikki turdagi so‘z birikmalarni farqlovchi asosiy jihatlar keltirilgan:
Xususiyat
Turg‘un so‘z birikmalari
Erkin so‘z birikmalari
Ma’no
Idioatik, ko‘pincha kontekstga bog‘liq Aniq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri
Tuzilma
Barqaror va o‘zgarmas
Grammatik o‘zgarishlarga moslashadi
Qo‘llanish doirasi Madaniyatga xos, cheklangan
Umumiy, keng doiraga ega
Tushunarlilik
Kontekstni talab qiladi
Oson tushunarli
Turg‘un va erkin so‘z birikmalarning kommunikativ roli
Ingliz tilida turg‘un va erkin so‘z birikmalari tilning boyligi va ifoda
vositalarini kengaytirishga xizmat qiladi. Turg‘un so‘z birikmalar xalqning
madaniyati va hayot tarzi haqidagi chuqur bilimni aks ettirsa, erkin so‘z birikmalar
esa kundalik suhbatda va rasmiy yozishmalarda sodda, lekin samarali muloqotni
ta’minlaydi.
Masalan, idiomalar notiqlikni va ifoda mahoratini oshirishda yordam beradi.
Shu bilan birga, erkin so‘z birikmalar oddiy va amaliy maqsadlarga xizmat qiladi.
Shunday qilib, ikki turdagi so‘z birikmalar til o‘rganuvchilar va kommunikatsiya
ishtirokchilari uchun birdek muhimdir.
Turg‘un va erkin so‘z birikmalarni chuqur o‘rganish uchun ularni lingvistik
jihatdan tahlil qilish bir necha asosiy yo‘nalishlarni talab etadi. Bu jarayonda quyidagi
metodlar qo‘llaniladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
611
1.
Semantik tahlil:
So‘z birikmalarining ma’nosini kontekstual jihatdan
o‘rganish. Turg‘un birikmalarda idiomatik ma’no asosiy rol o‘ynaydi, shuning uchun
ularning semantik jihatlarini izohlash madaniy va tarixiy omillarga asoslanadi. Erkin
birikmalarda esa ma’no so‘zlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri lug‘aviy talqiniga asoslanadi.
2.
Struktural tahlil:
So‘z birikmalarining grammatik tuzilishini o‘rganish.
Turg‘un birikmalarda grammatik o‘zgartirish imkoniyati cheklangan bo‘lsa, erkin
birikmalarda bu imkoniyat kengroq bo‘ladi. Masalan:
o
Turg‘un birikma:
"Kick the bucket" – bunda "kick" yoki "bucket"
so‘zlarini almashtirish yoki o‘zgartirish birikmaning idiomatik ma’nosini yo‘qotadi.
o
Erkin birikma:
"Drink cold water" – bu birikmada "cold" so‘zini "hot"
yoki boshqa sifat bilan almashtirish mumkin.
3.
Pragmatik tahlil:
So‘z birikmalarning kommunikativ vazifasi va
ularning qo‘llanilish o‘rnini tahlil qilish. Turg‘un birikmalar, ko‘pincha, obrazli
ifodalar va ifodaviy nutq uchun ishlatiladi, shu bilan birga, ular tinglovchiga o‘ziga
xos ta’sir o‘tkazadi. Erkin birikmalar esa ko‘proq funksional va informativ
maqsadlarga xizmat qiladi.
Hozirgi zamon ingliz tilida turg‘un so‘z birikmalarining zamonaviy roli
Turg‘un so‘z birikmalar ingliz tilida muloqotni yanada rang-barang qilishda
muhim rol o‘ynaydi. Ularning zamonaviy tildagi qo‘llanishi quyidagi holatlarda
kuzatiladi:
1.
Adabiyot va ommaviy axborot vositalarida:
Idiomalar asarlar
mazmunini boyitadi va o‘quvchilarga chuqurroq hissiy taassurot qoldiradi.
2.
Ijtimoiy tarmoqlarda:
Turg‘un birikmalar qisqa, lekin kuchli ta’sir
ko‘rsatadigan ifoda vositasi sifatida ishlatiladi. Masalan, "Think outside the box" kabi
birikmalar innovatsion fikrlashni targ‘ib qiladi.
3.
Biznes va diplomatiyada:
Idiomalar til o‘rganayotgan insonlar uchun
muayyan kontekstda nutqni tushunishni va madaniyatlararo muloqotni osonlashtiradi.
Erkin so‘z birikmalarning dinamikasi
Erkin so‘z birikmalar ingliz tilining dinamik rivojlanishini namoyon qiladi.
Ularga yangi so‘zlar qo‘shilishi va yangi kombinatsiyalar yaratilishi ingliz tilining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
612
moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Masalan, texnologiyalar rivojlanishi bilan yangi so‘z
birikmalar yuzaga kelmoqda:
Download a file
– faylni yuklab olish.
Stream a video
– video tomosha qilish (onlayn).
Tadqiqot va o‘rganuvchilar uchun ahamiyati
Hozirgi zamon ingliz tilida turg‘un va erkin so‘z birikmalarni o‘rganish til
o‘rganuvchilarning quyidagi qobiliyatlarini rivojlantiradi:
1.
Madaniy muloqot qobiliyati:
Idiomatik birikmalarni tushunish orqali
boshqa madaniyatlarni anglash va ularga yaqinlashish.
2.
Kommunikativ samaradorlik:
Erkin va turg‘un so‘z birikmalarni
to‘g‘ri qo‘llash orqali tinglovchi va o‘quvchiga aniq va ravshan xabar yetkazish.
3.
Nutq boyligini oshirish:
Turg‘un birikmalarning nutqiy rang-barangligi
va erkin birikmalarning universalligi tufayli tilni boyitish imkoniyati.
Hozirgi tadqiqotning istiqbollari
Turg‘un va erkin so‘z birikmalarni o‘rganish kelajakda yangi lingvistik
tadqiqotlarga yo‘l ochadi. Ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar yordamida ushbu so‘z
birikmalarni sun’iy intellekt va mashina tarjimasi orqali qo‘llash imkoniyatlari
kengaymoqda. Bu jarayon tilni o‘rganish va uni boshqa tillarga tarjima qilishni yangi
bosqichga olib chiqadi.
Turg‘un va erkin so‘z birikmalarning o‘ziga xosligi ingliz tilining murakkab,
ammo jozibador tili ekanligini ko‘rsatadi. Ular nafaqat til o‘rganuvchilar uchun, balki
madaniy va akademik sohalarda ham katta ahamiyatga ega. Ushbu mavzuni o‘rganish
tilni o‘rganish jarayonida nafaqat muloqotni rivojlantirishga, balki ingliz tilining boy
madaniy merosini anglashga yordam beradi.
Xulosa
Turg‘un va erkin so‘z birikmalari hozirgi zamon ingliz tilining ajralmas qismi
hisoblanadi. Ularning har biri o‘ziga xos lingvistik va kommunikativ vazifalarni
bajaradi. Turg‘un birikmalar ko‘proq ifodaviylik va madaniy boylikni aks ettirsa,
erkin birikmalar kundalik hayotda oddiy va aniq muloqotni ta’minlaydi. Ushbu so‘z
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
613
birikmalarni chuqur o‘rganish ingliz tilida mukammal suhbatlashish va yozish
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mahmudov, N.
(2019).
Tilshunoslikka kirish
. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
2.
To‘xtaboyeva, S.
(2018).
Lingvistik birliklarning semantik va pragmatik
xususiyatlari
. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
3.
Rasulov, O.
(2021).
Ingliz tilida so‘z birikmalarining tasnifi va ularning
o‘zbek tilidagi tarjimasi
. Toshkent: Universitet nashriyoti.
4.
Saidova, N.
(2017).
Ingliz va o‘zbek tillarida idiomatik birikmalarning qiyosiy
tahlili
. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
5.
Qodirov, A.
(2020).
Tilning mantiqiy-semantik asoslari
. Toshkent:
Akademnashr.
6.
Fernando, C.
(1996).
Idioms and Idiomaticity
. Oxford: Oxford University
Press.
7.
Moon, R.
(1998).
Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based
Approach
. Oxford: Clarendon Press.
8.
Cowie, A. P., Mackin, R., & McCaig, I. R.
(1983).
Oxford Dictionary of
Current Idiomatic English
. Oxford: Oxford University Press.
