MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
572
ENG QADIMGI DAVRLARDAN XIX ASRGACHA TALIM-
TARBIYA MAZMUNI. XIX ASRNING 2-YARMI XX ASRNING 1-
CHORAGIDA TURKISTON
Panjiyeva Nilufar –
UMFT universiteti pedagogika yoʻnalishi s550-guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada XIX asrning ikkinchi yarmi va XX
asrning boshlaridagi Turkiston ta’lim tizimining rivojlanishi va o‘zgarishlari tahlil
qilingan. Maqola Turkistonning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy
o‘zgarishlariga e’tibor qaratgan holda, Rossiya imperiyasining ta’lim tizimiga
bo‘lgan ta’siri, rus tilida ta’limning kengayishi, shuningdek, mahalliy ta’lim
yurtlarining rivojlanish jarayoni ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston, Qozoqiston,
Tojikiston va boshqa turkiy xalqlar uchun ta’limning yangi shakllari, rus va osiyolik
adabiyotlar va san’atlardagi almashinuvlar, iqtisodiy rivojlanish va sanoatlashuv
jarayonlari yoritilgan. Maqola, Turkistonning mustamlaka davridagi o‘zgarishlarni,
shuningdek, ularning mahalliy xalqlarning madaniyatiga bo‘lgan ta’sirini tahlil
qiladi.
Kalit so‘zlar: Turkiston, XIX asr, XX asr, ta’lim tizimi, Rossiya imperiyasi,
rus ta’limi, madaniy o‘zgarishlar, sanoatlashuv, adabiyot, ijtimoiy o‘zgarishlar,
iqtisodiy rivojlanish.
Kirish
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida Turkistonda ta’lim-
tarbiya tizimi keskin o‘zgarishlar va yangi shakllanishlar bosqichini boshidan
kechirdi. Rossiya imperiyasining Turkistonni qo‘lga kiritishi, bu hududda ta’limning
rivojlanishiga bevosita ta’sir etdi. Aholi orasida ilm-fanga, madaniyatga bo‘lgan
qiziqish oshdi, va ta’lim tizimi ham zamon talablari va yangi siyosiy tuzumga
moslashishga harakat qildi. Ushbu davrda diniy ta’lim, rus ta’limi va jamoat ta’limi
o‘zaro ta’sirda bo‘lib, yangi pedagogik yondashuvlar va metodlar rivojlandi. Ta’lim
mazmuni faqat ilmiy bilimlar bilan cheklanmay, balki aholi tarbiyasiga ham katta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
573
e’tibor berildi. Bu jarayonlarning o‘ziga xos jihatlari va ta’lim tizimining o‘zgarishi,
nafaqat Turkistonning ijtimoiy hayotiga, balki uning kelajakdagi madaniy va siyosiy
rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, bu davrda ta’limning barcha
qatlamlariga o‘zgarishlar kiritilishi, ilm-fan, texnologiya va madaniyatning
yuksalishiga olib keldi. Maqolada XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning birinchi
choragidagi Turkiston ta’lim-tarbiyasining o‘zgarishlari va uning jamiyatdagi
ahamiyati tahlil qilinadi.
XIV-XVIII asrlar oralig‘ida turkiston ta’limi
XIV-XVIII asrlar oralig‘ida Turkistonda ta’lim tizimi asosan diniy-madaniy
ta’lim muassasalarida rivojlanib, keng tarqalgan. Bu davrda ilmiy va ta’lim faoliyati
ko‘pincha madrasalarda amalga oshirildi. Madrasalar nafaqat diniy bilimlarni, balki
falsafa, tarix, matematika, astronomiya kabi ilmiy fanlarni ham o‘rgatishdi.
Turkistonning bu davrda ta’limi, asosan, Islom diniga asoslangan edi va uning ta’lim-
tarbiyaviy jarayonlari, shuningdek, umumiy madaniy rivojlanishga katta ta’sir
ko‘rsatdi.
XIV-XVIII asrlarda Turkistonda madrasalar ta’lim olishning asosiy manbai
bo‘ldi. Madrasalar Islomning ta’lim tarbiya tizimini o‘z ichiga olgan holda, asosan
diniy fanlar, jumladan Qur’on, hadis, fiqh (Islom huquqi), tafsir (Qur’on ma’nosini
sharhlash) va boshqa ilmiy yo‘nalishlar bo‘yicha o‘quv dasturlarini taklif qildi.
Madrasalarda o‘qituvchilar (mudirlar) asosan diniy bilimlarni o‘rgatgan bo‘lsa-da,
ba’zi madrasalarda falsafa, matematika, astronomiya kabi fanlarga ham alohida
e’tibor berilgan. Bu davrda ilm-fan rivojlanishining asosiy markazlari Samarqand,
Buxoro, Xiva va Toshkent kabi shaharlar bo‘lib, bu shaharlar o‘zining ilmiy va diniy
ta’limi bilan mashhur bo‘lgan.
XIV-XVIII asrlar davomida Turkistonda diniy ta’limning ijtimoiy rolini inkor
etish qiyin. Madrasalar aholining ilmiy va diniy ehtiyojlarini qondirish bilan birga,
ijtimoiy hayotdagi muhim ijtimoiy tabaqalar, ya’ni faqihlar, ulama (diniy olimlar) va
shayxlar uchun malaka oshirish markazlariga aylangan. Shu bilan birga, madrasalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
574
ijtimoiy tizimda muhim bir rol o‘ynagan: ular nafaqat diniy hayotni boshqarish, balki
jamiyatdagi tartibni saqlash va muammolarni hal qilishda ham faol ishtirok etgan.
1
Diniy ta’lim tizimining bir nechta xususiyatlari mavjud edi. O‘quvchilarga
Qur’onni yod olish va tafsirlarni o‘rganish, fiqhni va hadislarni o‘rganish asosiy
yo‘nalish bo‘lgan. O‘quvchilar uchun yirik diniy qo‘llanmalar va tafsirlarga ega
bo‘lgan madrasalar, nafaqat diniy bilimlarni, balki o‘sha davrda mavjud bo‘lgan ilm-
fanlarning ayrim sohalarini ham o‘rgatishdi.
Biroq, diniy ta’lim bilan bir qatorda, XV-XVIII asrlarda Turkiston ilm-fani va
dunyoqarashi ham rivojlana boshladi. Buxoro va Samarqand shaharlarida ilm-fan va
san’atning yuksalishi davom etdi. Bu davrda matematikada, astronomiyada,
tibbiyotda, geografiyada va boshqa tabiiy fanlarda yirik olimlar faoliyat ko‘rsatdi.
Masalan, Al-Xorazmiy, Fozil ibn Nasr kabi olimlar, o‘z asarlari bilan Turkiston
ta’limining yuksalishiga hissa qo‘shdilar.
Madrasalardagi ilmiy ta’lim ko‘proq amaliy bo‘lib, o‘quvchilarga ilmiy
uslubda va og‘zaki ravishda taqdim etilardi. Matematikani, astronomiyani o‘rganish,
ayniqsa, amaliy ehtiyojlarga mos ravishda yulduzlarni kuzatish va yil fasllarini bilish
uchun zarur edi.
2
XIX asrning ikkinchi yarmi va rus ta’limi ta’siri
XIX asrning ikkinchi yarmi Turkiston hududida katta ijtimoiy, siyosiy va
madaniy o‘zgarishlar bilan birga, ta’lim tizimida ham muhim o‘zgarishlarni olib
keldi. Rossiya imperiyasining Turkistonni qo‘lga kiritishi va bu hududni o‘zining
siyosiy va madaniy tizimiga kiritishi natijasida, rus ta’limi va pedagogik usullarining
ta’siri ortdi. Bu davrda rus ta’limi, o‘zining dastlabki bosqichlarida, diniy ta’limga
nisbatan alohida ahamiyat berishni boshladi, shuningdek, yangi zamonaviy bilimlar
va fanlarni o‘rgatishga alohida urg‘u berildi. Turkistonning rus ta’limi tizimiga
qo‘shilishi, ko‘plab o‘zgarishlarga sabab bo‘lib, uning mazmuni, metodologiyasi va
o‘qitish usullari butunlay yangilandi.
1
O‘zbekistonn ing m adan iyati va san ’ati tarixi [Matn]: o 'q u v q o 'llan m a / U .U. M ansurov. A .S h .Toshtabayev
.- Toshkent: “ O‘ZKITOB SAVDO NASHRIYОТ MATBAA IJODIY UYI” , 2021. - 184 b
2
https://econferenceseries.com/index.php/scms/article/download/3567/3468/3569
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
575
Rossiya imperiyasi Turkistonga tashqi ta’sirni kuchaytirgan bir paytda, uning
ta’lim tizimi ham Turkistonda kengayishni boshladi. Rus hukumatining maqsadi,
Turkistonda butunlay yangi ta’lim tizimini yaratish va shu orqali mamlakatni
Rossiyaning madaniy va siyosiy tizimiga yanada yaqinlashtirish edi. Bu jarayonda
rus tilining va rus madaniyatining ta’lim tizimiga kirib kelishi katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Rossiya o‘zining tashqi siyosatini amalga oshirgan holda, Turkiston
o‘quvchilariga yangi ilm-fan va texnologiyalarni taqdim etishga harakat qildi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Turkistonda o‘z
maktablarini tashkil etdi. Dastlab, faqat shaharlarda tashkil etilgan rus maktablari,
keyinchalik viloyat markazlarida ham o‘z faoliyatini boshladi. Bu maktablarda rus
tilida ta’lim berish an’anaviy madrasalarga nisbatan yangi yondashuvni taqdim etdi.
Maktablar nafaqat rus tilini o‘rgatishni, balki matematika, geografiya, tabiiy fanlar va
falsafani ham o‘rgatishga urg‘u berdi. Bu o‘zgarishlar o‘z navbatida, Turkiston
xalqlarining dunyoqarashi, ilmiy va ijtimoiy fikrlari rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Rus ta’limi Turkistonga kirib kelishi bilan ijtimoiy va madaniy hayotda jiddiy
o‘zgarishlar yuz berdi. Birinchidan, rus tilining o‘rni mustahkamlandi. O‘zbek, tojik,
qozoq va boshqa xalqlarning madaniy an’analari va tillari cheklanib, rus tili va
madaniyati o‘rnatildi. Bu jarayon, bir tomondan, ilm-fan va texnologiyaning
rivojlanishiga yordam berayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, mahalliy madaniyat va
tillarning yakkalanishiga olib keldi. Turkiston aholisining rus tilida ta’lim olgan yirik
vakillari, o‘zlarining bilimlarini ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalarda namoyon
etdilar.
3
XX asrning boshlaridagi o‘zgarishlar
XX asrning boshlarida Turkiston hududida ijtimoiy, siyosiy va madaniy
jihatdan katta o‘zgarishlar yuz berdi. Rossiya imperiyasining Turkistonni mustamlaka
sifatida to‘liq qo‘lga kiritishi, yangi ta’lim tizimining shakllanishi, iqtisodiy
o‘zgarishlar, sanoat va savdoning rivojlanishi, shuningdek, madaniy va ilmiy
hayotdagi yangilanishlar bu davrning ajralmas qismlarini tashkil etdi. Bu o‘zgarishlar,
xususan, o‘zbek, qozoq, tojik va boshqa turkiy xalqlarning ijtimoiy va madaniy
3
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
576
hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Rus ta’limining yanada keng tarqalishi, yangi ilmiy
maktablarning ochilishi, adabiyot va san’atlardagi yangilanishlar ham o‘zining aksini
topdi.
XX asrning boshlarida, Turkiston ta’lim tizimida ko‘plab ijobiy o‘zgarishlar
yuz berdi. Rossiya imperiyasining siyosiy ta’siri ostida, rus ta’limi tizimi yanada
kengaydi. Turkistonda yangi rus maktablari, gimnaziyalar, va o‘rta maktablar tashkil
etildi, va rus tilida ta’lim berish ko‘proq kengayib, mahalliy til va madaniyatga
bo‘lgan ehtiyoj kamaydi. Bu ta’lim tizimining yangilanishi, ayniqsa, zamonaviy
fanlar, tabiiy fanlar, matematika, tarix va ijtimoiy fanlarga ko‘proq e’tibor berildi.
Bundan tashqari, Turkistonda xususiy o‘quv yurtlari va madrasalar ham
faoliyatini davom ettirdi, ammo ular rus ta’limiga qarshi turishga intilishgan.
4
Milliy
o‘qituvchilar, ilm-fan va madaniyatga alohida ahamiyat berib, Turkistonning eng
yaxshi o‘quvchilarini yangi ilm-fanlar bilan tanishtirishni maqsad qilgan edilar.
Xulosa
XX asrning boshlariga kelib, Turkistonning ta’lim tizimi yangi bosqichga
o‘tdi. Rossiya imperiyasining ta’lim siyosati, rus tilida ta’limni kengaytirish, yangi
ilmiy maktablarni tashkil etish, madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlar Turkiston
xalqlarining ta’lim, adabiyot va san’atga bo‘lgan munosabatini yangiladi. Shu bilan
birga, Turkiston xalqlari o‘z milliy ta’lim tizimlarini saqlab qolishga, zamonaviy ilm-
fan va madaniyatni o‘zlashtirishga intildilar. Ushbu davrda sanoatlashuv jarayoni
boshlanib, iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichi shakllandi, ammo bu jarayonlar
Rossiya imperiyasining manfaatlariga xizmat qilgan holda, mahalliy xalqlar uchun
yangi imkoniyatlar yaratdi. Oxir-oqibat, Turkistonning ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar,
nafaqat ta’lim sohasida, balki madaniyat, iqtisodiyot va ijtimoiy hayotda ham keng
o‘zgarishlarga olib keldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
4
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–3_ Февраль –2025
577
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275;
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67;
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96;
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205;
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27;
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33;
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94;
8.
Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda
Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-
12;
