MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
66
1924-1991-YILLARDA OʻZBEKISTONDA TAʼLIM TIZIMI VA
PEDAGOGIK FIKRLAR RIVOJI
Panjiyeva Parvina –
UMFT universiteti pedagogika yoʻnalishi s550-guruh talbasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada 1924-1991 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda
ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanish jarayonlari yoritilgan. XX asrning
ikkinchi yarmida ta’lim sohasida amalga oshirilgan islohotlar, pedagogik fikrlarning
shakllanishi, o‘quv dasturlarining yangilanishi va ilmiy-tadqiqot muassasalarining
rivojlanishi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Shuningdek, pedagogik kadrlarni
tayyorlash, savodsizlikni tugatish, o‘quv darsliklari va metodik qo‘llanmalar ustida
olib borilgan ishlarga ham e’tibor qaratilgan. Maqolada O‘zbekiston ta’lim
tizimining tarixiy taraqqiyoti va uning hozirgi kundagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston ta’lim tizimi, pedagogik fikrlar, savodsizlikni
tugatish, oliy ta’lim, o‘quv dasturlari, pedagogik islohotlar, ilmiy-tadqiqot
muassasalari, metodik qo‘llanmalar, milliy ta’lim, o‘qituvchilar malakasini oshirish.
Kirish
1924-1991 yillar Oʻzbekiston ta’lim tizimi va pedagogik fikrlar rivojida tub
burilish davri hisoblanadi. Bu yillar davomida mamlakat ta’lim sohasida bir qator
muhim islohotlarni boshdan kechirdi, yangi ta’lim muassasalari tashkil etildi va milliy
ta’lim tizimi shakllandi. Oʻzbekiston Sovet Ittifoqi tarkibida boʻlgan davrda, ta’lim
siyosati umumittifoq miqyosida belgilangan bo‘lsa-da, milliy xususiyatlarni saqlab
qolishga bo‘lgan urinishlar ham kuzatilgan. Shu sababli, bu davrda ta’lim jarayoni
nafaqat ijtimoiy-siyosiy omillarga bog‘liq ravishda rivojlandi, balki pedagogik
tafakkur ham sezilarli o‘zgarishlarga uchradi.
Ta’lim tizimi va pedagogik fikrlar rivojini chuqurroq tushunish uchun davrni
bir necha bosqichlarga ajratish mumkin. 1924-1945 yillar Oʻzbekistonda
savodsizlikni tugatish, yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va kadrlar tayyorlash
davri bo‘lsa, 1945-1991 yillar ta’lim tizimining barqarorlashuvi va ilmiy-pedagogik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
67
tadqiqotlarning rivojlanish bosqichi sifatida qaraladi. Sovet hukumati ta’limni
majburiy va bepul qilishga e’tibor qaratdi, natijada butun respublika bo‘ylab umumiy
o‘rta ta’lim maktablari, texnikumlar va oliy o‘quv yurtlari tashkil qilindi.
Bu davrda o‘zbek pedagoglari milliy ta’lim tizimini rivojlantirishga o‘z
hissalarini qo‘shdilar. Ularning orasida Munavvar Qori Abdurashidxonov, Abdulla
Avloniy va boshqa pedagoglarning ishlari katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Shuningdek,
o‘quv dasturlarining tarkibi sovet mafkurasi asosida shakllantirilgan bo‘lsa-da,
an’anaviy pedagogika tamoyillarining saqlanib qolishi kuzatildi.
1924-1991 yillar orasida Oʻzbekiston ta’lim tizimi va pedagogik tafakkur
rivojiga ta’sir ko‘rsatgan omillarni, islohotlarning samaradorligini va pedagogik
tadqiqotlarning natijalarini tahlil qilish ushbu maqolaning asosiy maqsadidir. Bu
jarayonda sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni chuqur anglash orqali bugungi ta’lim tizimiga
qanday ta’sir etganini ham tushunish mumkin bo‘ladi.
1924-1945-yillar: Ta’lim tizimining shakllanishi
1924-1945 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda ta’lim tizimi shakllanishi va
rivojlanishi muhim bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda mamlakatda
savodsizlikni bartaraf etish, yangi o‘quv muassasalarini tashkil etish va milliy
kadrlarni tayyorlashga katta e’tibor qaratildi. 1924 yilda O‘zbekiston Sovet
Sotsialistik Respublikasi tashkil topgach, savodsizlikni tugatish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu maqsadda ommaviy savodxonlik
kampaniyalari o‘tkazilib, qisqa muddatli kurslar va kechki maktablar tashkil etildi.
Natijada, 1930-yillarga kelib, savodsizlik darajasi sezilarli darajada kamaydi.
Ta’lim mazmunini yangilash maqsadida yangi o‘quv dasturlari va darsliklar
ishlab chiqildi. Bu jarayonda milliy qadriyatlar va an’analar hisobga olinib,
o‘quvchilarga zamonaviy bilimlar berishga intilishdi. Masalan, 1928 yilda lotin
alifbosiga o‘tish bilan bog‘liq ravishda yangi alifbo va darsliklar yaratildi. Bu davrda
oliy ta’lim tizimi ham rivojlandi. 1933 yilda Toshkent Davlat Pedagogika Instituti
tashkil etilib, u pedagog kadrlarni tayyorlashda muhim rol o‘ynadi. Shuningdek,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
68
ilmiy-tadqiqot institutlari va laboratoriyalar tashkil etilib, ilm-fan sohasida tadqiqotlar
olib borildi.
1
O‘qituvchilarni tayyorlash va ularning malakasini oshirishga alohida e’tibor
qaratildi. Bu maqsadda pedagogika institutlari va kurslari tashkil etilib,
o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirish choralari ko‘rildi. Shuningdek,
pedagogik adabiyotlar va metodik qo‘llanmalar nashr etildi. 1924-1945 yillar
O‘zbekistonda ta’lim tizimining shakllanishi va rivojlanishida muhim davr bo‘lib, bu
yillarda savodsizlikni tugatish, yangi o‘quv muassasalarini tashkil etish, o‘quv
dasturlarini yangilash va pedagogik kadrlarni tayyorlash borasida katta ishlar amalga
oshirildi.
2
1945-1991 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda ta’lim tizimi
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, O‘zbekistonda umumiy o‘rta ta’lim tizimi
kengaytirildi. Maktablar soni oshirilib, qishloq joylarda ham yangi o‘quv
muassasalari ochildi. Ta’limning majburiyligi va bepul bo‘lishi ta’minlandi, bu esa
aholining keng qatlamlarini ta’lim bilan qamrab olishga imkon berdi. Bu davrda oliy
ta’lim tizimi ham sezilarli darajada rivojlandi. Yangi universitetlar, institutlar va
texnikumlar tashkil etilib, turli sohalar bo‘yicha mutaxassislar tayyorlandi. Ilmiy-
tadqiqot institutlari faoliyati kengaytirilib, ilm-fan sohasida muhim yutuqlarga
erishildi. O‘qituvchilarni tayyorlash va ularning malakasini oshirishga alohida e’tibor
qaratildi. Pedagogika institutlari va universitetlarda maxsus fakultetlar tashkil etilib,
o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi yaxshilandi.
3
Shuningdek, malaka oshirish
kurslari va seminarlar o‘tkazilib, pedagoglarning zamonaviy ta’lim usullarini
o‘zlashtirishiga ko‘maklashildi.
Ta’lim mazmunini boyitish maqsadida o‘quv dasturlari va darsliklar
muntazam ravishda yangilanib bordi. Bu jarayonda ilm-fan va texnika yutuqlari
hisobga olinib, o‘quvchilarga zamonaviy bilimlar berishga intilishdi. Shuningdek,
1
O'zbekiston Respublikasi Oliy va O'rta Maxsus Ta'lim Vazirligi: 1924-1991 yillarda O'zbekistonda ta'lim tizimi".,
https://portal.guldu.uz/download-edfiles-9033.pdf
2
1917-1991 yillarda O'zbekistonda ta'lim tizimi va pedagogik fikrlar rivoji.,
3
"1917-1990-yillarda ta'lim-tarbiya, ma'orif va pedagogik fikr".,
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/pedagogik-
psixologiya/1917-1990-yillarda-ta-lim-tarbiya-ma-orif-va-pedagogik-fikr
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
69
milliy qadriyatlar va an’analar ham e’tiborga olinib, ta’lim mazmuniga kiritildi. Bu
davrda pedagogik ilm-fan ham rivojlandi. Pedagogika sohasida ilmiy tadqiqotlar olib
borilib, yangi ta’lim usullari va metodikalari ishlab chiqildi. Pedagog olimlar
tomonidan turli monografiyalar, o‘quv qo‘llanmalari va metodik tavsiyalar nashr
etildi. 1945-1991 yillar O‘zbekistonda ta’lim tizimining rivojlanishida muhim davr
bo‘lib, bu yillarda ta’limning barcha bosqichlarida sezilarli o‘zgarishlar amalga
oshirildi. Ta’lim muassasalarining kengayishi, o‘quv dasturlarining yangilanishi va
pedagogik ilm-fanning rivojlanishi mamlakatning madaniy va ilmiy salohiyatini
oshirishga katta hissa qo‘shdi.
4
Xulosa
1924-1991 yillar O‘zbekistonda ta’lim tizimi shakllanishi va rivojlanishida
muhim davr bo‘lib, ushbu yillarda ta’lim sohasi bosqichma-bosqich isloh qilindi va
yangilandi. XX asrning birinchi yarmida savodsizlikni tugatish bo‘yicha ommaviy
harakat boshlangan bo‘lsa, keyinchalik majburiy ta’lim joriy qilindi va yangi o‘quv
muassasalari tashkil etildi. 1945-yildan boshlab O‘zbekiston ta’lim tizimi barqaror
rivojlanish yo‘liga o‘tdi. Ilmiy-tadqiqot muassasalari kengaydi, oliy ta’lim va kasb-
hunar ta’limi rivojlandi, darsliklar va o‘quv dasturlari yangilandi. Pedagogik ilm-fan
sohasida yutuqlar qo‘lga kiritildi va yangi uslubiy qo‘llanmalar yaratildi.
Umuman olganda, ushbu davr mobaynida ta’lim tizimi milliy va zamonaviy
talablar asosida shakllantirildi. Bugungi kunda ushbu davrda yaratilgan ilmiy va
pedagogik meros ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu
sababli, tarixiy tajribalar tahlil qilinib, hozirgi ta’lim siyosatida ularning dolzarbligi
va ahamiyati e’tiborga olinishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
4
https://jdpu.uz/1924-1991-yillarda-ozbekistonda-talim-tizimi-va-pedagogik-fikrlar-rivoji/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
70
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3.
Ҳайдаров,
С.
А.
(2023).
ТАРИХ
ДАРСЛАРИДА
САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8.
Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda
Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-
12;
