MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
165
ЎТКИР ИШЕМИК ИНСУЛТ ЎТКАЗГАН БЕМОРЛАРДА УЙҚУ
АРТЕРИЯСИНИНГ ЎТКАЗУВЧАНЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ
Асадуллаев М.М., Жуманазаров Д.Р, Ботирова Н.А.
Тошкент Тиббиёт Академияси
Аннотация: Муаммонинг долзарблиги: Ўткир ишемик инсульт -
юқори ногиронлик ва ўлим кўрсаткичларига эга жиддий касаллик. Инсультнинг
олдини олиш ва самарали даволаш муаммоси жуда муҳим. Уйқу артериясининг
ўтказувчанлиги инсульт патогенезида муҳим рол ўйнайди. Уйқу артериясининг
стенози ёки тромботик ўзгаришлари инсулт ривожланишининг асосий
сабабларидан бири ҳисобланади. Уйқу артериясининг ўтказувчанлик
хусусиятлари инсултдан кейинги неврологик ва когнитив ўзгаришларнинг
башоратида муҳим аҳамиятга эга. Бу маълумотлар реабилитация
стратегияларини ишлаб чиқишда фойдаланиши мумкин. Ўткир ишемик инсулт
ўтказган беморларда уйқу артерияси ўтказувчанлигининг ўзига хос
хусусиятлари етарлича ўрганилмаган. Бу борадаги қўшимча маълумотлар
касалликни тушунишга ва даволашга ёрдам беради. Шундай қилиб, ушбу
мавзунинг долзарблиги инсультнинг патогенезини тушуниш, касаллик кечиши
ва реабилитация натижаларини башоратлаш, шунингдек, даволаш
стратегияларини яхшилашда муҳим аҳамиятга эга эканлигида акс этади.
Мақсад: Ўткир ишемик инсулт ўтказган беморларда уйқу
артериясининг ўтказувчанлик даражаси ва ўзгаришлар динамикасини
аниқлаш.
Калит сўзлар: ўткир ишемик инсулт, уйқу артериясининг
ўтказувчанлик
хусусиятлари,
атеросклеротик
ўзгаришлар,
уйқу
артериясининг диаметри, қон оқими тезлиги.
Тадқиқот материали ва усуллар:
Тошкент Тиббиёт Академияси
нейрореанимация ва неврология бўлимларида даволанаётган жами 222 та
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
166
беморларда уйқу артерияларининг атеросклеротик ўзгаришлари ултра товуш
текшируви орқали текширилиб баҳоланди.
Натижалар:
Тадқиқотда иштирок этган беморлардан олинган
маълумотлар асосида уларнинг уйқу артерияларининг диаметри ва қон оқими
тезлиги таҳлил қилинди. Уйқу артерияларининг атеросклеротик зарарланиш
даражасига кўра таҳлил қилинган маълумотлар қуйидаги жадвалда
келтирилган:
Уйқу
артерияла
рининг
атероскле
ротик
зарарлани
ш
даражаси
Томирдаги кон окими тезлиги (см\сек)
Унг
Умуми
й уйку
артери
яси
Чап
Умумий
уйку
артерияс
и
Унг
Ички
уйку
артерияс
и
Чап
Ички
уйку
артерияс
и
Унг
Ташки
уйку
артерияс
и
Чап
Ташки
уйку
артерияс
и
Унг
Умуртка
артерияс
и
Чап
Умур
тка
артер
ияси
Норма
(n=14)
73,2
73,3
74,3
75,7
50,4
50,6
47,9
48,4
Бошланғи
ч (n=58)
72,9
70,4
67,9
67,2
48,3
47
44,2
44,4
1
томонлам
а
аҳамиятс
из (n=6)
78,8
66,7
75,8
71,5
45
45
45
44,2
2
томонлам
а
аҳамиятс
из (n=97)
68,3
65,8
61,8
62,8
45,4
45,2
39,7
39,6
ўнг
томонлам
а
аҳамиятл
и (n=11)
59,7
65,8
71,8
66,33
46,66
46,6
40,8
42,7
чап
томонлам
а
аҳамиятл
и (n=16)
69,1
70,1
75,8
78,5
49,4
48,5
38,7
44,4
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
167
2
томонлам
а
аҳамиятл
и (n=25)
70,8
71,6
78,3
77,2
63,7
59
50,4
47,5
Ушбу натижалар уйқу артерияларининг атеросклеротик зарарланиш
даражасига боғлиқ равишда томир ичидаги қон оқими тезлигини кўрсатади.
Норма гуруҳида қон оқими тезлиги барча артерияларда тахминан бир
хил бўлиб, 50-75 cм/сек оралиғида ўзгаради. Бошланғич зарарланиш гуруҳида
қон оқими тезлиги умуман бираз пасайган, айниқса ички ва ташқи уйқу
артерияларида. 1 томонлама аҳамиятсиз гуруҳда ўнг томонлама қон оқими
тезлиги бироз юқори, чап томонлама эса пасайган. 2 томонлама аҳамиятсиз
гуруҳда қон оқими тезлиги умумий паст, ҳамма артерияларда тахминан бир хил
пасайган. Ўнг томонлама аҳамиятли гуруҳда ўнг томонлама қон оқими анча
паст, чап томонлама эса нормал.Чап томонлама аҳамиятли гуруҳда чап
томонлама қон оқими паст, ўнг томонлама эса нормал. 2 томонлама аҳамиятли
гуруҳда
қон
оқими
тезлиги
барча
артерияларда
бир
хил
пасайган.Атеросклеротик ўзгаришлар кучайган сари қон оқими тезлиги дастлаб
ўнг ёки чап томонлама пасаяди, кейин эса икки томонлама бир хил пасаяди.
Ушбу олинган натижалар томир зарарланишининг даражаси ва жойлашишини
аниқлашда муҳим аҳамиятга эга.
Томирларнинг диаметри (мм) да
Уйқу
артерияларининг
атеросклеротик
зарарланиш
даражаси
Унг
Умуми
й уйку
артери
яси
(мм)
Чап
Умумий
уйку
артерияс
и (мм)
Унг Ички
уйку
артерияси
(мм)
Чап
Ички
уйку
артерияс
и (мм)
Унг
Ташки
уйку
артерияси
(мм)
Чап
Ташки
уйку
артерияс
и (мм)
Унг
Умурт
ка
артери
яси
(мм)
Чап
Умуртка
артерияси
(мм)
Норма (n=14)
6,9 ±
1,6
6,9 ± 1,7
5,5 ± 1,4
5,5 ± 1,2
4,2 ± 1,2
4,2 ± 1,1
3,2 ±
0,9
3,2 ± 0,2
Бошланғич
(n=58)
7,3 ±
1,8
7,3 ± 1,7
5,3 ± 1,3
5,2 ± 1,3
4,2 ± 1,3
4,2 ± 1,3
3,3 ±
1,3
3,4 ± 0,9
1 томонлама
аҳамиятсиз (n=6)
7,3 ±
1,9
7,2 ± 1,8
5,5 ± 1,35
5,4± 1,2
4,4 ± 1,3
4,3 ± 1,4
3,5±
1,4
3,6 ± 1,2
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
168
2 томонлама
аҳамиятсиз
(n=97)
7,2 ±
1,8
7,7 ± 1,8
5,1 ± 1,3
5,1 ± 1,3
4,1 ± 1,4
4,1 ± 1,3
3,1 ±
1,2
3,1 ± 1,1
ўнг томонлама
аҳамиятли
(n=11)
7,8 ±
1,6
8,1 ± 1,9
5,6 ± 1,2
5,6 ±
1,34
4,5 ± 1,2
4,4 ± 1,2
3,1 ±
1,2
3,4 ± 0,9
чап томонлама
аҳамиятли
(n=16)
7,4 ±
1,7
7,4± 1,7
5,2 ± 1,4
5,3 ± 1,3
4,1 ± 1,2
4,2 ± 1,1
3,1 ±
1,3
3,4 ± 1,0
2 томонлама
аҳамиятли
(n=25)
7,2 ±
1,5
7,2 ± 1,5
5,1 ± 1,2
5 ± 1,2
4,2 ± 1,3
4,2 ± 1,1
3,6 ±
1,3
3,6 ± 1,1
Бу натижалар уйқу артерияларининг атеросклеротик зарарланиш
даражасига боғлиқ равишда артерия диаметрларини кўрсатади. Норма гуруҳида
барча артерия диаметрлари тахминан бир хил бўлиб, 3.2-6.9 мм оралиғида
ўзгарди. Бошланғич зарарланиш гуруҳида диаметрлар деярли ўзгармасдан
қолган, фақат ички уйқу артериялари диаметри бироз камайган. 1 томонлама
аҳамиятсиз гуруҳда ўнг ва чап томонлар деярли бир хил, фақат умуртқа
артериялари диаметри бироз катта. 2 томонлама аҳамиятсиз гуруҳда барча
артерия диаметрлари тахминан тенг ва бироз камайган, айниқса умуртқа
артерияларида.Ўнг томонлама аҳамиятли гуруҳда ўнг томонлама артерия
диаметрлари бироз катта, чап томонлама эса тахминан норма. Чап томонлама
аҳамиятли гуруҳда чап томонлама артерия диаметрлари бироз катта, ўнг
томонлама эса тахминан норма. 2 томонлама аҳамиятли гуруҳда барча артерия
диаметрлари тахминан тенг ва бироз камайган, лекин умуртқа артерияларида
кичик узгаришлар кузатилди.
Натижалар асосида айтишимиз мумкинки атеросклеротик ўзгаришлар
кучайган сари артерия диаметрлари дастлаб бир томонлама ўзгаради, кейин эса
икки томонлама тенг камаяди. Умуртқа артериялари эса деярли ўзгармасдан
қолади. Бу маълумотлар артерия зарарланишининг даражаси ва жойлашишини
аниқлашда муҳим аҳамиятга эга.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
169
Хулоса:
Уйқу артерияларининг атеросклеротик зарарланиш
даражасига боғлиқ ҳолда томирдаги қон оқими тезлиги ва диаметри ўзгаради.
Норма гуруҳида қон оқими тезлиги ва томирлар диаметри меъёрий
кўрсаткичларга эга. Бошланғич, 1 томонлама аҳамиятсиз ва 2 томонлама
аҳамиятсиз гуруҳларда қон оқими тезлиги ва диаметри бироз камайган. Ўнг
томонлама аҳамиятли, чап томонлама аҳамиятли ва 2 томонлама аҳамиятли
гуруҳларда қон оқими тезлиги ва диаметри сезиларли даражада пасайган. Яъни,
уйқу артериялари зарарланиш даражаси ортиши билан қон оқими тезлиги ва
диаметри камаяди. Бу ҳолат атеросклеротик ўзгаришларнинг ривожланиши
билан боғлиқ.
Уйқу
артерияларидаги
зарарланиш
даражаси
инсульт
ривожланишига асосий омиллардан бири ҳисобланади. Ушбу маълумотлар
инсульт ўтказган беморларда бу зарарланиш даражаси қанчалик юқори
эканлигини кўрсатади.
Томирларнинг торайиши қон оқимини ўзгартиради ва бош мияга
етадиган қон таъминоти камаяди, бу эса инсультнинг ривожланиш хавфини
оширади.
Уйку артерияларидаги қон оқими тезлигининг пасайиши, бош мияга
қон етказиб берувчи томирлар зарарланганлигини кўрсатади. Қон оқими
тезлигининг пасайиши инсульт ривожланиш хавфини оширади, чунки бош мия
қон таъминоти етарли даражада бўлмайди.
Уйку артериялари диаметрининг торайиши ҳам инсульт ривожланиш
хавфини оширади. Диаметрнинг камайиши қон оқими тезлигини пасайтиради
ва бош мияга қон етказиб бериш ноқулайлашади. Шундай қилиб, ушбу
тадқиқот натижалари ўтказилган инсульт учун таҳлил қилинадиган асосий
омилларни акс эттиради ва келгусидаги инсульт хавфини баҳолаш имконини
беради.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
170
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Furie, Karen L., et al. "Guidelines for the prevention of stroke in patients with
stroke or transient ischemic attack: a guideline for healthcare professionals from the
American Heart Association/American Stroke Association." Stroke 42.1 (2011): 227-
276.
2. Collaborators, GBD Stroke. "Global, regional, and national burden of stroke, 1990–
2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016." The Lancet
Neurology 18.5 (2019): 439-458.
3. Brott, Thomas G., et al. "2011 ASA/ ACCF/AHA/AANN/ AANS/ACR/ASNR
/CNS/SAIP/SCAI/SIR/SNIS/SVM/SVS guideline on the management of patients
with extracranial carotid and vertebral artery disease: executive summary."
Circulation 124.4 (2011): 489-532.
4. Sacco, Ralph L., et al. "An updated definition of stroke for the 21st century: a
statement
for
healthcare
professionals
from
the
American
Heart
Association/American Stroke Association." Stroke 44.7 (2013): 2064-2089.
5. Liebeskind, David S. "Collateral circulation." Stroke 34.9 (2003): 2279-2284.
