MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
319
PEDAGOGNING PEDAGOGIK MAHORATI MAZMUNI
Joldasbaeva Ramuza Kuatbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti
1 a geografiya talabalari Uralbaev Aybek, Quralbaev Amirxan
Annotatsiya: Har bir o’qituvchi uchun nihoyatda zarur hisoblangan
pedagogik mahorat va uning komponentlari xususida so’z yuritiladi. Maqolada
pedagoglarning kasbiy mahoratlari , samarali dars o’tish usullari tasvirlangan.
Kalit so’zlar: mahorat, ta’lim, madaniyat, aql, bilim, texnika, qobiliyat,
psixologiya,talant.
«Ta’lim to’g’risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»
talablaridan kelib chiqqan holda ta’limning mazmuni qayta ishlab chiqildi. Bu omil
ta’lim jarayoni tarkibiy qismlarini yangicha tartibda namoyon bo’lishini taqozo etadi.
Ana shu tashkiliy-pedagogik jarayonda ta’lim qonuniyatlari va tamoyillariga mos
holda yangi tamoyillarga amal qilish, ta’lim metodlarining paydo bo’lishi, ta’lim
vositalarining takomillashuvi, ayniqsa, ta’limni tashkil etishda pedagogik
mahoratning tarkibiy shakllari keng ko’lamda joriy etilishi kuzatilmoqda. [1] Mazkur
o’zgarishlarning bir qismi mavjud didaktik yondashuvlarning tarkibidan o’sib
chiqqan bo’lsa, yana bir qismi dunyodagi ta’lim tizimi rivojlangan mamlakatlar
olimlarining pedagogik tajribalariga suyangan holda paydo bo’ladi. Shu o’rinda ilg’or
pedagogik mahorat fanining mamlakatimiz ta’lim sohasiga kirib kelishi alohida
e’tibor qaratadigan yo’nalishlardan biri ekanligini qayd etish zarur Haqiqatdan ham,
mustaqillik yillarida ta’lim sohasida o’qitishni o’qituvchining yuksak pedagogik
mahorati asosida tashkil etish hozirgi jamiyat taraqqiyoti talabidan kelib chiqmoqda.
O’zbekistonda ham ushbu muammoga oid izlanishlar, tadqiqotlar olib borilayotgani
sir emas, biroq bu jarayonning yahlit metodikasi, tizimi haligacha ishlab chiqilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
320
emas. Shu sababli ham bu holatni tuzatish uchun jiddiy e’tibor qaratish zarurligi
dolzarb pedagogik muammo sifatida e’tirof etilmoqda. Tadqiqotning amaliy
ahamiyati: pedagogik mahorat fanini o’zlashtirish jarayonini muammoli
yondashuvlar asosida tashkil etish omillari, yo’llari, pedagogik shart-sharoitlari
ko’rsatib berildi. Tadqiqot ishida ilgari surilgan nazariy qarashlar pedagogik mahorat
fanini o’zlashtirish jarayonini mazmunan boyitadi, ushbu jarayonni takomillashtiradi
hamda ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Tadqiqot
natijalaridan pedagogik mahorat fanini o’qitish ta’lim samaradorligini oshirish
borasidagi adabiyotlar, qo’llanmalar hamda uslubiy ishlanmalarni yaratishda
foydalanish mumkin.
“Pedagogik ensiklopediya"da ta’rif quyidagicha izohlangan: “O 'z kasbining
mohir ustasi bo'lgan, yuksak darajada madaniyatli, o'z fanini chuqur biladigan,
yondash fanlar sohalarini yaxshi tahlil eta oladigan, .tarbiyalash va o‘qitish
uslubiyatini mukammal egallagan mutaxassis”. [2]
Ushbu ta’rifhing mohiyatidan kelib chiqib o'qituvchining pedagogik mahorati
tushunchasi mazmunini shunday izohlash mumkin:
1. Madaniyatning yuqori darajasi, bilimdonlik va aql-zakovatning yuksak
ko'rsatkichi.
2. O 'z faniga doir bilimlarning mukammal sohibi.
3. Pedagogika va psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlarni puxta
egallaganligi, ulardan kasbiy faoliyatida foydalana olishi.
4. O'quv - tarbiyaviy ishlar metodikasini mukammal bilishi.
Pedagogik mahorat tizimi quyidagi o ‘zaro bir-biri bilan bog'liq bo‘lgan
asosiy komponentlardan iborat:
1. Pedagogik insonparvarlik talablariga bo‘ysunishi.
2. Kasbga oid bilimlarni boshqa fanlar bilan aloqadorlikda mukammal bilish.
3. Pedagogik qobiliyatga ega bo'lish.
4. Pedagogik texnika sirlarini puxta egallash]
«Pedagogik mahorat» fani kasbga oid bilim va qobili yatlami o'qituvchilarda
shakllantirish, ijodkorlikni tarbiyalash, mahoral ko'nikma va malakalami egallashlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
321
uchun, pedagogik texnika, pedago gik hamkorlik, pedagogik nazokat, nutq
madaniyati to‘g ‘risida m a’lu motlar berib boradi. [3] Bu maqsad bolajak
o‘qituvchilarning quyidagi vazifalarni muntazam bajarib borishlari orqali amalga
oshiriladi:
1. Bo'lajak o'qituvchilar pedagogik mahoratning nazariy va meto dologik
asoslari bilan qurollantiriladilar.
2. Pedagogik mahorat fanining pedagogik texnika, pedagogik ham korlik
(muloqot), pedagogik nazokat, pedagogik qobiliyat, tarbiyachili] mahorati, ta’lim
jarayonini boshqarish, nutq madaniyati, tarbiya texno logiyasi, pedagogik ijodkorlik,
refleksiya kabi tarkibiy qismlari to‘g‘ri sidagi bilimlar tizimini egallaydilar.
3. Bo'lajak o'qituvchilar milliy urf-odat va an’analarimizda va O 'rt Osiyo
mutafakkirlarining boy ijodiy meroslarida aks etgan pedagogil mahorat sirlarini
mustaqil egallashga nisbatan o'zlarida ehtiyoj v havasni rivojlantirib boradilar.
4. Egallangan pedagogik-psixologik va metodik bilimlar, ko‘nikma va
malakalar to'g'risidagi m a’lumotlar asosida har bir bo‘lajak o'qituvchi o‘zining
shaxsiy pedagogik mahoratini shakllantiradi.
5. 0 ‘quv-tarbiyaviy jarayonni jahon andozalariga xos so'nggi zamonaviy
metod va shakllar asosida tashkil etish va boshqarishni amalga oshirishning nazariy
va amaliy asoslarini muntazam o'zlashtiradilar.
6. 0 ‘qituvchilar o 'z kasbiy mahoratlarini takomillashtirishlari uchun shaxsiy-
ijodiy malaka oshirishning shakl, usul va vositalarini egallaydilar.
7. Tarbiyachi mahoratining mohiyati, funksiyasi, tuzilishi to‘g‘risida
o'qituvchilar uzluksiz m a’lumotlami o'rganib boradilar.
8. Yuksak zamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan erkin
foydalanish asosida o 'z kasbiy mahoratlarini shakllantiradilar.
Pedagogik mahorat - о ‘qituvchilarning shaxsiy (bolajonligi, xayrixohligi,
insonparvarligi, mehribonligi va h.k.) va kasbiy (bilimdonligi, zukkoligi, fidoyi'ligi,
ijodkorligi, qobiliyati va hokazo.) fazilatlarini belgilovchi xususiyat bo ‘lib, о
'qituvchilarning ta ’lim-tarbiyaviy faoliyatida yuqori darajaga erishishini, kasbiy
mahoratini doim iy takomillashtirib borish imkoniyatini ta ’minlovchi faoliyatdir. U
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
322
o'z fanini mukammal bilgan, pedagogik-psixologik va metodik tayyorgarlikka ega
bo'lgan, о 'quvchilarni о 'qitish, tarbiyalash va rivojlantirishning optimal yo ‘llarini
izlab topish uchun, am aliy faoliyat olib boradigan har bir о ‘qituvchining kasbiy
faoliyatida namoyon bo 'ladi.
O'qituvchilarning kasbiy pedagogik tayyorgarligi shartli ravishda quyidagi
yo‘nalishlarda olib boriladi:
1) O'qituvchining shaxsiy fazilatlar bo‘yicha tayyorgarligi.
2) O'qituvchining ruhiy - psixologik tayyorgarligi.
3) 0 ‘qituvchining ijtimoiy - pedagogik va ilmiy - nazariy jihatdan
tayyorgarligi.
4) 0 ‘qituvchining maxsus va ixtisoslikka oid uslubiy bilimlarni egallab
borishi. Yana ta’kidlash joizki, pedagogik mahorat o‘qituvchilar hamda tarbiyachilar
shaxsiy va kasbiy sifatlarining yig‘indisi bo'lib, 0‘qituvchi mahoratini shakllantirishni
ta’minlovchi omillami, pedagogik-psixologik, metodik bilimlarni doimiy egallab
borishi lozim
Yuksak pedagogik mahoratni shakllantirishni ta’minlovchi omillar
quyidagilar:
a) ixtisoslik bo‘yicha o'quv predmetini, zamon, ilm-fan, texnika taraqqiyoti
darajasida mukammal bilishi, uning boshqa o'quv fanlari bilan o‘zaro aloqadorligini
ta’minlash malakasiga ega bo'lishi;
b) ta’lim oluvchilaming yosh, fiziologik, psixologik hamda shaxsiy
xususiyatlarini hisobga olishi, ularning faoliyatini obyektiv nazorat qilishi va
baholashi; v) ta’lim jarayonini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish asosida o‘z
faoliyatini tashkil etishi;
g) o‘quv - tarbiyaviy jarayonni zamon talablari darajasida tashkil qilish uchun
asosiy pedagogik- psixologik va metodik ma’lumotlarga ega bo'lishi;
d) fanlami o'qitish jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalari
imkoniyatlaridan keng foydalanishni bilishi;
e) jamoani «ko‘ra bilish», o'quvchilarning qiziqishlari, intilishlari, ularning
hayot faoliyatlarida uchraydigan qiyinchiliklami tushunish va hamdard bo'la olish, o'z
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
323
vaqtida ular fikrini anglay bilish, zukkolik bilan har bir bolaning xarakter xususiyati,
qobiliyati, irodasini tushunish hamda ularga muvaffaqivatli ta’sir ko'rsatishning
shakl, usul, vositalaridan xabardor bo'lishi;
j) o'z shaxsiy sifatlari (nutqining ravonligi, tashkilotchilik qobiliyati, badiiy
ehtiyoji, didi va hokazo) ni takomillashtirish malakasiga ega bo'lishi.[4]
0 ‘qituvchilik faoliyati ushbu kasbni tanlagan har bir yosh yigit qizlardagi
qobiliyat va iste’dodning barcha qirralarini ishga solish majbur qiladi.
A.S.Makarenkoning fikricha, “jamoada 40 qobiliyatsiz о'qituvchi оrniga 4 ta
qobiliyatli tarbiyachi-o ‘qituvi bo'lgani ma’qul”ligi haqida gapirgan edi. Bu bilan u
qobiliyat kishilar ta’lim-tarbiya ishiga katta zarar etkazishi mumkinlig alohida
uqtiradi.
O'qituvchilarning kasbiy mahoratlarini takomillashtirish to'g'i sidagi
muammolar yevropa olimlari Ya. A. Komenskiy, Djon Lokk, < Pestalotssi,
A.Disterverg, K.D.Ushinskiy kabilaming asarlarida о ifodasini topgan.
Jumladan, chex olimi, mashhur pedagog Ya. . Komenskiy o'qituvchining eng
muhim xususiyatlari qatoriga bolalar sevishi, yuksak axloqi, bilimdonligi, iqtidori,
qobiliyati kabilai kiritadi va ularning mohiyatini mukammal tavsiflab beradi.
Yan Amos Komenskiy o'z davrida o'qituvchilarning bola dunyoq rashini
rivojlaniirishdagi roliga yuqori baho berib, o'qituvchilik «у yuzidagi har qanda}'
kasbdan ko'ra yuqoriroq turadigan juda faxrli kasl ekanligini ta’kidlaydi. Muallifhing
fikricha, o'qituvchi o'z burchlari chuqur anglay olishi hamda o'z qadr-qimmatini to'la
baholay bilis zarur. [5]
Ya.A Komenskiy o'qituvchi obrazini tasvirlar ekan, uning sha sida quyidagi
fazilatlar namoyon bo'lishi maqsadga muvofiqligini ta’ki laydi: vijdonli, ishchan,
sabotli, axloqli, o'z ishini sevuvchi, o'qu chilarga rnehr bilan muomala qiluvchi, ularda
bilimga hccvas uyg‘tuvchi, о 'quvchilarni о ‘z ortidan ergashtiruvchi va diniy e
’tiqodni shakllantiruvchi.
I.G.Pestalotssi o'qituvchining kasbiy sifatlariga baho berish bilan birga,
asosan uning xalq ta’limi tarmog‘ini takomillashtirishdagi roli hamda fan asoslarini
egallashdagi ahamiyati va vazifalariga to‘xta!ib o‘tadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
324
A. Disterverg о‘qituvchining ta’limdagi roliga yuqori baho beri b, u o‘z
faoliyatini chuqur bilib, pedagogik mahoratini oshirib borishi o‘quvchilami qalbdan
yoqlirishi natijasida yuzaga keladi deb uqtiradi. 0 ‘qituvchi bolalarning individual
xususiyatlarini, qobiliyatini, faoliyatini mukammal bilishi uchun muayyan darajada
psixologik bilimlarga ham ega bo‘lishi kerakligini takidlab o tgan.
Pedagog olim Djon Lokk o‘qituvchi psixologiyasining eng muhim jihatlarini
ishlab chiqqan. Ular orasiga mo‘tadillik, gavratshijoatlilik, ehtiyotkorlik kabi
hislatlami kiritib, 0‘qituvchining pedagogik faoliyatidagi rolini asarlarida yoritib
bergan.
KLD.Ushinskiy o'qituvchining mashaqqatli mehnatini ta’riflab shun day
deydi: “Hali yetilmagan va fikri xayoli tarqoq bo'lgan o 'ttiz yok qirqta o'quvchining
ongini butun dars davomida mashg'ul qilib turiSi uchun о ‘qituvchi о ‘z so ‘zlari va
bergan masalalari to ‘g ‘risida ко ‘p bosi qotirishi. serdiqqat bo'lishi kerak. Marta shu
sababdan bilimi bo'lga har bir kishi о 'qituvchi bo ‘lishga layoqatli bo ‘lavermaydi.
Jamiyat tome nidan hamma vaqt ham yetarlicha ta 'rif qilinmaydigan bu vazifani insc
bilan ado qilmoq uchun zo ‘r matonat va mahorat talab qilinadi”. K.D.Ushmskiynmg
ta’kidlashicha, o'qituvchi qalbining bolalargj nisbatan mehrini bildiruvchi axloqiy
hislatlaridan biri, muallimninj tarbiyaviy kuchini va qobiliyatini ko'rsatadigan
ma’naviy oyinasi ijtimor qimmatga ega bo'lib, barkamol shaxsni tarbiyalab voyaga
e+kazishd; namoyon bo'ladi. Pedagogik faoiiyatning у ana bir muhim tarkibiy qism
o'qituvchining xapakteri va his-tuyg'ularida, uning o'quvchilar bilan mu loqotga
kirishish usulida namoyon bo'luvchi pedagogik-psixologil takt (odob, axloq)
xususiyatlarini qo'llashdir. Uning fikricha psixo logik takt (odob, axloq)
hayotimizning barcha jabhalarida g'oyatdi keng qo'llaniladigan faoliyat turi, shuning
uchun ushbu taktlarg: ega bo'lmasdan, odamlar orasida hech qanday muloqot va nutq
qobiliyati ning o'zi ham bo'lishi mumkin emas, deb ta’kidlaydi. «Aqlli, fikran boy,
bag'ri keng insonchalik hech narsa yoshlarn qiziqtirmaydi, o'zining ortidan ergashtira
olmaydi ham..., aql - aq bilan tarbiyalanadi, vijdon - vijdon bilan, vatanga sadoqatlilik
- bevosita vatan uchun xizmat qilish bilan..., - deb ta’kidlagan ed mashhur rus
pedagogi V.D.Suxomlmskiy. - O'qituvchi o'zining butui borlig 4, kundalik hayoti, та
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
325
’naviy madaniyati bilan hamkasblari v< о 'quvchilarga о ‘так bo 'ladi va ularni о ‘z
ortidan ergashtiradi».[6]
Ijtimoiy taraqqiyot bilan uzviy aloqadorlikda rivojlanib borayotgan pedagogik
mahorat fanining vazifalari doirasi kengayib bormoқda. Tabiiy ravishda zamonaviy
fan-texnika yutuqlaridan samarali va unumli foydalana olish vazifasi mazkur fan
oldiga ham qo’yilgandir. Ayni vaqtda Respublika ijtimoiy hayotiga keng ko’lamli va
shiddatli tezlikdagi axborotlar oqimi kirib kelmoqda. Pedagogik mahorat faniga oid
axborotlarni tezkor sur’atda qabul qilib olish, ularni tahlil etish, qayta ishlash, nazariy
jihatdan umumlashtirish, xulosalash hamda o’quvchiga yetkazib berishini yo’lga
qo’yish ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Demak,
bo’lajak o’qituvchini professional faoliyatga tayyorlashda pedagogik mahorat fanini
nnovasion ta’lim texnologiyalar yordamida o’zlashtirishning o’rni beqiyosligi hamda
o’qituvchining diqqat markazida bo’lishi davr talabidir. Ta’lim-tarbiya jarayoniga
pedagogik mahorat komponentlarini pedagogik texnologiyalar asosida tatbiq etish
mazkur muammoni ijobiy hal etishning pedagogik kafolatidir. Ishlab chiqarish
sohalarining barkamol shaxs va malakali mutaxassis bilan ta’minlanishi ijtimoiy
harakatni yuzaga keltiruvchi vosita, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashning
eng muhim omilidir. Malakali kadrlarni tayyorlash jarayoniga nisbatan muammoli
yondashuv ushbu jarayonning samaradorligini ta’minlashga olib keladi. Shu bois
so’nggi yillar mobaynida ta’lim tizimida pedagogik mahorat komponentlaridan
samarali foydalanish masalasiga respublika miqyosida alohida e’tibor berib
kelinmoqda.[7] Ta’lim muassasalarining faoliyat jarayoniga yangi pedagogik
texnologiyalarni tatbiq etish bir qator shartlarga muvofiq amalga oshiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
0 ‘zbekiston Respublikasining ‘T a ’lim tosg'risida”gi qonuni. //Barkamol
avlod - 0 ‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. -Т.: Sharq, 1997, 20-29 betlar
2.
Azizxo'jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat - ishkent,
TDPU, 2003,- 174 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
326
3.
Begimqulov U.Sh. Pedagogik ta’lim jarayonlarini axborotlashtirishni ihkil
etish va boshqarish nazariyasi va amaliyoti. //Ped. fanlari dokt. ilmiy r. uchun diss. -
Т.: 2007.- 305 b.
4.
Бизяева A.A. Рефлексивные процессы в сознании и деятельности ителя
//Дисс. канд. психол. наук.- С.- Пб.,- 1993.- 190 с.
5.
Биков А.К. Теория и практика развития педагогического мастерва
преподавателей высшей военной школы //Д69. Sultonova G.A. Pedagogik
mahorat. - Т.: Nizomiy nomidagi TDPU 2005 - 149 b.
6.
Suxomlinskiy V.D. Bolalarga jonim fido. - Т.: O'qituvchi, 1984. - 254 b.
7.
Tarbiyaviy ish metodikasi. //Pedagogika institutlari uchun o'qn\ qo'llanma (L.
I. Ruvinskiy tahriri ostida). - Т.: O'qituvchi, 1991. - 376 b.
