MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
257
BOLALARNING MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORLASHNING
PSIXOLOGIK ASOSLARI
JO‘RAYEVA MUHSINA O‘KTAMOVNA
MAMATQULOVA ZARNIGOR ESHMAMATOVNA
MAMATMO‘MINOVA BAXTIGUL QAHRAMON QIZI
MIRZAYEVA SADOQAT ZAFARJON QIZI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
1-bosqich talabalari
Annotatsiya:
Quyidagi maqolada bolalarni maktabga fiziologik, psixologik
va pedagogik tayyorgarligi va
bolalarni maktabga tayyorlashda salomatlik va
jismoniy rivojlanganlikning ahamiyati kabi ma’lumotlar bayon qilingan.
Kalit so’zlar:
Psixika, bilish jarayonlar,
psixologik tayyorgarlik, intellektual
(aqliy) tayyorgarlik, ma’naviy xususiyatlar, irodaviy xususiyatlar, tayyorgarlik,
rivojlanganlik darajasi
Maktabning bola shaxsiga qo‘yadigan asosiy talablaridan biri psixologik
tayyorgarlikdir. Bolaning psixologik tayyorligi uning jamiyatdagi ijtimoiy
mavqeining o‘zgarishi va kichik maktab yosh davridagi bolalar o‘quv faoliyatining
o‘ziga xosligi bilan uzviy bog‘liq. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, maktabga psixologik
tayyorgarlik doimiy hisoblanmaydi, balki u doimo o‘zgarib boyib boradi. Psixologik
tayyorlikning tarkibiy jihatlari: intellektual (aqliy), ma’naviy va irodaviy
tayyorgarlikdan iboratdir. Aksariyat hollarda bolaning aqliy rvojlanganlik darajasi
haqida gapirilganda uning so‘z boyligi zahirasi bilan aniqlanadigan aqliy bilimlari
miqdoriga ko‘proq e’tibor beriladi. Ota-ona, hatto ayrim o‘qituvchilar ham bola
qanchalik ko‘p bilsa, u shunchalik rivojlangan bo‘ladi, deb o‘ylaydilar. Aslida esa
unday emas, fan-texnika, ommaviy axborot vositalarining keng tarqalganligi tufayli
bugungi kun bolalari go‘yo ma’lumotlar ummonida suzib yurgandek bo‘lmoqdalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
258
Bu esa ulardagi so‘z boyliklarining keskin o‘sishiga asos bo‘lmoqda, lekin bu
ularning tafakkuri ham shunday jadallikda rivojlanyapti, degan gap emas. Maktabda
amal qilinayotgan o‘quv dasturlarini o‘zlashtirish boladan narsalarni taqqoslay bilish,
tahlil qilish, umumlashtirish, mustaqil xulosalar chiqarish kabi bilish jarayonlarining
yetarlicha rivojlangan bo‘lishini takozo etadi. Shuning uchun ham hozirgi kunda
maktab amaliyotchi-psixologlari tomonidan bolalarni birinchi sinfga qabul qilish
jarayonida keng foydalanilayotgan psixodiagnostik vositalar, testlar, surovnomalar,
asosan bolada yuqorida keltirib utilgan xususiyatning rivojlanganlik darajasini
aniqlashga muljallangan metodikalardan iboratdir. 5-7 yosh bolaning maktabga
intellektual (aqliy) tayyorligining yana muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu ulardagi
obrazli tafakkurning oliy darajada rvojlanganligidir. Bularga tayangan holda bola
atrof-muhitdagi narsa- hodisalar o‘rtasidagi eng muhim xususiyatlarni,
munosabatlarni farqlay olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu urinda bolalar chizmali
tasvirlarni shunchaki tushunibgina qolmay, balki ulardan muvaffaqiyatli foydalana
oladigan bo‘ladilar. Biroq ularning tafakkuri umumlashtirish xislatlariga ega bo‘la
borsa-da, predmetlar va ularning (tafakkuri) o‘rnini bosuvchilar bilan aniq xatti-
harakati obrazliligicha qolaveradi.
Maktabgacha yosh davridayoq bola kichik maktab yosh davrida yetakchi
faoliyat turi bo‘ladigan o‘quv faoliyatiga tayyorlangan bo‘lishi lozim. Bunda bolada
ma’lum bir tegishli malakalarning shakllangan bo‘lishi muhim ahamiyatga ega.
Bunday malakalarning asosiy xususiyatlaridan biri bolaning o‘quv topshirigini ajratib
olishi va faoliyatni mustaqil maqsadga aylantira olishidir. Bunday jarayonlar birinchi
sinf o‘quvchilaridan topshiriqda o‘zi belgilagan o‘zgarish, yangilik alomatlarini
kidirib topa bilish va ulardan hayratlanishni, qiziqishni talab qiladi. Bunday
topshiriqlar amaliy ishlarga aylantirilsa yoki o‘yin tarzida bajarilsa, osonroq kechadi
va bola o‘zlashtiradi.
Yuqorida to‘xtalib o‘tganimiz intellektual tayyorlik bolaning maktabda
muvaffaqiyatli o‘qib ketishi uchun yagona zamin emas. Agar bola zarur malaka va
ko‘nikmalar zaxirasiga ega bo'lsa, unda intellektual rvojlanganlik darajasi ham yuqori
bo‘lsa-yu o‘quvchilikning ijtimoiy holatiga shaxsan tayyor bo‘lmasa, maktabda o‘qib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
259
ketishi qiyin kechadi. Agar o‘qituvchi yoki ota- ona uni o‘qishga qiziqtira olmasalar,
o‘quv vazifalarini zo‘rma-zo‘raki, sifatsiz, qo‘l uchida bajaradilar. Bundaylarda zarur
natijalarga erishish qiyin bo‘ladi. Eng yomoni, bu yoshda maktabga borishni
xohlamaydigan bolalar ham uchrab turadi. 5-7 yoshli bolaning maktabga borishdan
bosh tortishi asosan uni tarbiyalashda ota-onalar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatoning
oqibati hisoblanadi. Ayrim ota-onalarda maktabgacha yosh davridagi bolani maktab
bilan qo‘rqitish hollari ham kuzatiladi.
“Ikkita gapni eplab gapira olmasang,
maktabda qanday o‘qiysan?”, “Sanashni bilmaysan-u, maktabga qanday borasan?”,
“Maktabga borsang, o‘rtoqlaring bu qilig‘ingdan kulishadi!” “Hech narsani
bilmaysan, maktabga borsang bizni uyaltirasan!”
kabi ta’na-dashnomlar bolada
maktabdan qo‘rqish, undan xavfsirashning shakllanishiga asos bo‘lishi mumkin.
Shunday qo‘rquv bilan maktabga borgan bolalarning maktabga bo‘lgan
munosabatini o‘zgartirish, ularda o‘ziga nisbatan ishonch uyg‘otish uchun haddan
ziyod kuch, vaqt, mehnat, sabr-toqat, chidam, e’tibor zarur bo‘ladi. Bu esa bolada
oldindan maktabga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga qaraganda,
shubhasiz, murakkab jarayondir. Bolani birinchi sinfda o‘qitishda yuzaga keladigan
qiyinchiliklarning sababi kattalarning bola bilan bo‘ladigan muloqotlari shakli u yoki
bu vaziyatga bog‘liq bo‘lmagan holda, shaxsiy ahamiyatga ega bo‘lishi muhim
ahamiyatga ega. Bunday muloqot bolaning kattalar e’tiboriga va hamdardligiga
bo‘lgan ehtiyoj va ehtiyojlarning kattalar tomonidan qondirilishi bilan xarakterlanadi.
Muloqotning bu shakliga erishgan bolalar uchun kattalarga e’tibor, ular murojatini
tinglash va tushunishga intilish va kattalar tomonidan ham ularga nisbatan shunday
e’tibor ko‘rsatilishiga bo‘lgan ishonch xosdir. Bunday bolalar kattalarning turli
vaziyatlarda (ko chada, uyda, mehmonda, ishxonada) o‘zlarini qanday tutishlarini
farqlay oladilar. Kattalarning bunday xulqni anglash evaziga bolalar ham kattalarga,
o‘qituvchilarga, shu vaziyatga mos ravishda munosabatlami namoyon qiladi. Agar
bolada kattalarga nisbatan bunday munosabatlar shakllanmagan bo'lsa, unga mos
ravishda kattalarga nisbatan ham tegishli munosabat yuzaga kelmaydi, bu esa, albatta,
bola bilan olib boriladigan ta’lim jarayonini murakkablashtiradi.
Ota-onalar har bir bola ruhiy rivojlanishida o‘ziga xos xususiyatlarga ega
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
260
ekanligi va bu xususiyatlar ularning u yoki bu faoliyat turini egallashida namoyon
bo‘lishini yodda tutishlari lozim. Ba’zi bolalar endigina birinchi so‘zlarni
o‘zlashtirganlarida ularning tengqurlari allaqachon ma’lum bir iboralar bilan gaplasha
oladigan bo‘ladilar. Ta’lim jarayonida bola imkoniyatlarining namoyon bo‘lishi
ma’lum darajada nasliy omillar bilan ham bog‘liq dir. Bolalar o‘z temperament
xususiyatlariga ko‘ra ham bir-birlaridan ajralib turadilar:
Xushchaqchaq, sergap, quvnoq, hayotning o‘zgaruvchan sharoitlariga tez
moslasha oladigan bolalar -
sangvinik
temperamentga mansub bo‘ladilar. Ko‘pincha
noxush kayfiyatda yuradigan, ta’sirchan, kamgap, sust bolalar -
melanxolik
temperamentga kiradilar. Xotirjam, befarq, kamharakat, nutqi sust bolalar -
flegmatiklardir
. Jahldor, betoqat, serzarda, harakatchan bolalar -
xolerik
hisoblanadilar. Bolalar kattalarning yordamiga muhtoj bo‘lishiga qarab ham bir-
birlaridan farq qiladilar. Ba’zi bolalar biror xatti-harakatni bajarishni bir necha marta
ko‘rsatish, tushuntirish, ketidan ergashtirish kerak. Boshqa bolalarga esa
bajariladigan ish bir marotaba ko‘rsatilsa yetarli bo‘ladi. Shunday bolalar ham borki,
ular berilgan vazifani mustaqil bajaradilar. Bolalar o‘zlarini qiziquvchanlik, aqliy
faolliklariga qarab ham bir-birlaridan ajralib turadilar. Ba’zi bolalar ko‘p savol
beradilar va harakatchan bo‘ladilar, ba’zi bolalarni esa hech narsa qiziqtirmaydi. Ota-
onalar bolalaridagi o‘ziga xosliklarni qanchalik chuqur bilsalar, ularga o‘rgatishni
muvaffaqiyatli tashkil qila oladilar. Bolalarning maktabga psixologik tayyorgarligi
keng va mukammal bo‘lib rivojlangan bo‘lishi darkor. Bolalarga qanchalik yaxshi
bilim bersak, oylaymanki ular kelajakda Vatanga sadoqat ruhida, yetuk inson bo‘lib
etishadilar. Demak, tarbiyachi bola shaxsida axloqiy his-tuygularni tarbiyalash uchun
hamma vosita va metodlarni qo‘llasa, yaxshi xulq namunalarini o‘rgatish ancha oson
kechadi.
O‘qish uchun bolalar anchagina jismoniy va aqliy kuch sarflashlari kerak.
Shuning uchun ota-ona bola maktabga borguniga qadar uning to‘g‘ri jismoniy
rivojlanishi va sog‘lom bo‘lib o‘sishi g‘amxo‘rlik qilishi juda muhimdir. Bola
hayotining rejimi. Odatda, sog‘lom bola kasalmand va zaif bolaga nisbatan maktab
rejimiga va butun dars davomida o‘zida jush urib turgan gayratlarini tiyib jim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
261
utirishga tezroq ko‘nikadi. Har bir bola aniq kun tartibiga ongli ravishda rioya
qilishiga bog‘liq . Bolani maktab rejimiga tayyorlashda, uning sogligini
mustahkamlashda ertalab ma’lum vaqtda o‘rindan turish, ovqatlanish va uyquga
yotishga aniq rioya qilinishi kerak. Har bir oila mehnat faoliyatining xarakteri,
maishiy sharoiti, bolalarning soni va shu kabilarga o‘z yashash tartibini o‘rnatadi.
Biroq siz bir narsani, ya’ni maktabgacha yoshdagi bolaning nonushtasi va tushligi
o‘rtasidagi oraliq 4 soatdan oshmasligini, tushlik va kechki ovqat o‘rtasidagi oraliq -
bir oz kattaroq (6-7 soat), buning orasida yengil ovqatlanish kechki choy bo‘lishi
kerakligini unutmasligingiz kerak. Bolaning bir sutkadagi uyqusi taxminan 11 soatni
tashkil qilishi kerak. Bola tushlikdan so‘ng 1-1,5 soat dam olishga odatlansin.
Kechqurun u doimo bir vaqtda, ya’ni 9 dan kechikmay uxlagani yotsin. Bola miriqib
uxlasin desangiz, quyidagi qoidalarga rioya qiling:
-
bola uxlaydigan xonani yaxshilab shamollating;
-
bolani uxlashga yotishdan oldin tishini tozalashga, yuz-qo‘li, buyni,
oyogini yuvishga odatlantiring;
-
bolaga o‘rinda nonushta qilishga aslo yo‘l qo‘ymang;
-
bolaning me’yoriy rivojlanishi uchun u toza havoda ko‘p harakat qilishi
kerak. Tengdoshlari bilan chopsin, sakrasin, narsalarga tirmashib chiqsin. Bola ochiq
havoda kish oylarida 4 soatdan kam bo‘lmasin, yozda esa deyarli butun kunini ochiq
havoda o‘tkazsin. Bolaga kun bo'yi tinim bilmay lakillab yurishga yo‘l qo‘yib
bo‘lmaydi, bunday ortiqcha o‘ynoqilikdan bola maktabning talabchan intizomiga
ko‘nikishi qiyin bo‘ladi. Harakatli o‘yinlarning tinch faoliyatlar bilan almashinib
turishini kuzatib borish zarur. Bolaning kundalik rejimga amal qilishi uchun asosan,
qat’iy nazorat lozim. Bola kundalik rejimni bajarish majburiyligiga va hech qanday
gap, iltimoslar, ma’lum vaqtda ovqatlanmaslik hamda o'ynamaslikka sabab bo‘la
olmasligiga ko‘nikishi kerak. Shu bilan birga rejimning zarurligi va uning foydasini
doimo tushuntirib borish lozim. Masalan: “
Ertalabki badantarbiya mashqlarini
yaxshi bajarding, endi kun bo ‘yi tetik yurasan”, ”Barakalla, gullarni tozalab yaxshi
qilibsan. Menga ancha yordaming tegdi”,”O‘z vaqtida ovqatlansang, tez o‘sasan
hamda, kasalga chalinmaysan”
va shu kabilar. Rejimning qimmati bola faoliyatining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
262
har xil turlarining almashinib turishini ta’minlashdir, bu esa yosh, o‘suvchi
organizmni charchashdan saqlaydi, bolaning har tomonlama kamol topishiga imkon
beradi. Masalan, bola rasm solishga qiziqib ketib, stoldan 40 daqiqa davomida
turmadi, lekin u faol harakat qilishi, ya’ni o‘ynashi, chopishi kerak.
Shuning uchun u o'ynab bo‘lganidan keyingina unga tinch o‘yin yoki
mashg‘ulotni tavsiya qilish mumkin. Agarda ish shu yusinda ketsa, bola shunday
tartibga rioya qilsa, u qay darajada bo‘lmasin asta- sekin o‘z faoliyatini boshqarishga
odatlanadi, bu uni kundalik va maktab rejimining asosiy qoidalariga osongina
ko‘nikishida katta ahamiyatga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Hasanboyeva.O.U. va boshqalar. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. -
Tоshkent: Ilm ziyo, 2006.
2.
Mavrulоv A. Ma'anaviy barkamоl insоn tarbiyasi. - ^shkent: O‘zbekiston,
2008.
3.
Egamberdieva N. Ijtimоiy pedagоgika. - Toshkent: A.Navоiy nоmidagi
O‘zbekiston Milliy kutubxоnasi nashriyoti, 2009.
4.
Кодирова Ф., Тошпулатова Ш., Аъзамова М. Мактабгача педагогика.
- Тошкент: “Маънавият”, 2013.
5.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
BOLALARNING
PSIXIK
RIVOJLANISHIGA O ‘YINCHOQLARNING TA’SIRI.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 172-179.
6.
Шомуротов, У. (2023). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-
ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ.
Предпринимательства
и педагогика
,
6
(3), 178-181.
7.
Шомуротов, У. (2024). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-
ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ.
Предпринимательства
и педагогика
,
5
(2), 91-95.
8.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., QIZI, O. R. Z. S., & QIZI, Q. K. A. (2024).
INSONIY
MUOMALA
VA
MULOQOTNING
PSIXOLOGIK
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
263
VOSITALARI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(2), 180-188.
9.
Abdukarimovich, T. Y. L., Melikboboyevich, S. U., & Isokovich, U. F. (2024).
Xotira haqidagi qarashlar va xotirani rivojlantirish.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 109-117.
10.
Melikboboyevich, S. U. (2024). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR
FAOLIYATNING PSIXOLOGIK TAHLILI.
NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI
USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA'LIMNING INNOVATSION
YO'NALISHLARI
,
1
(2), 93-103.
11.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
MAKTABGACHA
YOSHDAGI
BOLALARDA O ‘YIN FAOLIYATINING XUSUSIYATLARI. BOLA
HAYOTIDA O ‘YINNING AHAMIYATI.
NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI
USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA'LIMNING INNOVATSION
YO'NALISHLARI
,
1
(2), 85-92.
