MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
62
SHOIR ESHQOBIL VALI IJODINI O‘RGANISH
Turabekova Laylo Shavkat qizi
Samarqand Davlat Chet tillar instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 1-kurs talabasi
turabekovalayloshavkatovna@gmail.com
77 262 62 58
Annotatsiya: Mazkur maqola o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan
bo’lgan Shoir Eshqobil Valining she'riy asarlari va nasriy ijodini o’rganishga
qaratilgan. Shoirning «Ming ikkinchi kecha», «Farang ohanglari», «Slavyan
ohanglari» kabi she'riy to’plamlari, shuningdek, uning «Senga» sonet-gulchambari
o’zbek adabiyotida yangi bir yo’nalish ochgan. Ushbu maqolada shoirning she’riyati,
falsafiy qarashlari, tarjimashunoslik faoliyati va ijodidagi yuksalishlar bilan bog’liq
tahlillar keltirilgan. Shoir o’z asarlarida milliy va umumbashariy qadriyatlarni
uyg’unlashtirgan holda, o’zbek adabiyotiga yangi nafas bag’ishlagan. Maqolada
uning adabiy faoliyati va asarlarini tahlil qilish orqali Eshqobil Valining o’ziga xos
poetik uslubi, shakl va mazmunidagi yangiliklar va uning jahon adabiyoti bilan
bog’liqligi ko’rsatib o’tilgan.
Kalit so’zlar: Eshqobil Vali, She’riyat, Ming ikkinchi kecha, Farang
ohanglari, Slavyan ohanglari, Milliy qadriyatlar, Umumbashariy qadriyatlar,
Tarjimashunoslik, O’zbek adabiyoti, Falsafiy tahlil, She’r shakllari, Shoir ijodi,
Adabiy yangiliklar, Poetika, Yangi shakl, Adabiy to’plamlar, Tarjima faoliyati,
Falsafiy she’riyat, Shaxsiy izlanishlar, Shoir va adabiyot, Zamonaviy adabiyot.
Kirish
Shoir Eshqobil Vali o’zining ijodi bilan o’zbek adabiyotiga katta hissa
qo’shgan ijodkor sifatida tanilgan. Uning she’riyati nafaqat o’zbek adabiyotini
boyitgan, balki milliy adabiyotdan tashqariga chiqqan holda, jahon adabiyotiga o’z
qo’shgan hissasini ko’rsatgan. Shoirning she'riy asarlari o’zida chuqur falsafiy ma'no
va ulkan estetik qiymatni mujassam etgan. Eshqobil Vali asarlarini o’rganish nafaqat
o’zbek adabiyotini, balki umumjahon adabiyotini yaxshiroq tushunish uchun ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
63
muhimdir. Maqola davomida Eshqobil Valining "Ming ikkinchi kecha", "Farang
ohanglari" to’plamlarini, shuningdek uning "Senga" sonet-gulchambari ustida batafsil
tahlil qilamiz.
Shoir Eshqobil Valining hayoti va ijodiy yo’li
Shoir Eshqobil Vali, XX asrning ikkinchi yarmida yashab ijod qilgan o’zbek
adabiyotining yetakchi vakillaridan biridir. U 1965-yil 27-fevralda Samarqand
viloyati Pastdargʻom tumanida tug’ilgan va o’z ijodini to’liq mustaqillik davriga
qadar davom ettirgan. Shoirning she'riyatiga ta'sir qilgan asosiy omillar bu uning
hayoti, milliy qadriyatlar va dunyoqarashidir. Shoir o’zining she’riyatida milliy
o’zlikni, an'analarga hurmatni va zamonaviy g’oyalarning uyg’unligini yaratishga
intiladi.
Eshqobil Vali ijodida bir qancha tematik nuqtalar mavjud. Ularning orasida
insonning ichki izlanishlari, muhabbat, o’zini anglash, inson va tabiat o’rtasidagi
aloqalar kabi mavzular alohida o’rin tutadi. Shoirning she’riyati nafaqat estetik, balki
g’oyaviy jihatlari bilan ham ajralib turadi. U she’rlarida milliy qadriyatlarni va
umumbashariy qadriyatlarni uyg’unlashtirgan holda, zamonaviy she'riyatda yangi
shakllarni yaratishga muvaffaq bo’lgan.
Shoirning she’riy asarlaridagi asosiy mavzulardan biri bu insonning hayotiy
tajribalari, ayniqsa, muhabbat va izlanishlarga oid. ‘Ming ikkinchi kecha to’plami
Eshqobil Valining she’riyatidagi eng muhim asarlardan biri sifatida tanilgan. Ushbu
asarda shoir, o’zining she’rlari orqali inson ruhining eng nozik, eng chuqur
qatlamlariga yetib boradi. Eshqobil Vali she’riyatida muhabbatning eng g’aroyib,
ba'zan qiyin va og’ir tomonlari tasvirlanadi. Shoir, muhabbatni nafaqat bevosita hislar
tarzida, balki falsafiy va ma'naviy izlanishlar tarzida yoritadi.
Shoirning "Karmen" to’plami o’ziga xos bo’lib, unda Shoir Fransiyaning
klassik she’riyatiga bo’lgan hurmatni ifodalagan. ‘Karmen she'riy asarida Shoir,
muhabbat va uning noaniqligi, insonning muhabbatga bo’lgan munosabati haqida
yozadi. Ushbu asarda insonning ruhiy holatlari, uning ichki kurashlari tasvirlanadi.
Shoir, "Karmen" asarida zamonaviy falsafiy qarashlarni o’z she’rlariga singdirgan va
shuningdek, o’zbek adabiyotiga yangi badiiy shakllarni kiritishga intilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
64
Shoir Eshqobil Vali ijodining asosiy xususiyatlari
Shoir Eshqobil Valining she'riyati o’zining mustaqil, betakror uslubi bilan
ajralib turadi. Uning ijodida milliy qadriyatlar, an’anaviy shakllar va ulkan falsafiy
masalalar hamda zamonaviy dunyoqarashning uyg’unligi mavjud. Shoirning "Ming
ikkinchi kecha" to’plami uning eng yirik asaridir. Ushbu asarda she’riy shakllar
an’anaviy, ammo mazmuni yangilanishni talab qiladigan shaklda ifodalangan.
Shoirning so’zlariga chuqur ma'no berish uchun u zamonaviy texnikalar va o’ziga xos
ifoda vositalarini ishlatgan. Bu esa uning she'riyati o’quvchi uchun juda jozibador va
o’ylantiruvchi bo’lishiga olib keladi.
"Karmen" va "Farang ohanglari" to’plamlari esa sho’r va nozik muammolarni
yoritishda she’riyatning jiddiy va falsafiy aspektlariga ham e'tibor qaratadi. Bu
to’plamlarda Shoir o’zining ichki dunyosini ifodalash bilan birga, insonning
muammolarini va ularni yechishga bo’lgan intilishlarini ta’riflaydi. Uning she’rlarida
muhabbat, adolat, insoniyat va ulug’ qadr-qimmat kabi universal mavzular yoritiladi.
Bu esa uning asarlarini nafaqat o’zbek, balki dunyo miqyosida ham e’tirof etilishiga
olib keldi.
Shoirning tarjimashunoslik faoliyati
Shoir Eshqobil Valining tarjimashunoslik faoliyati ham katta ahamiyatga ega.
U o’zbek adabiyotiga nafaqat o’z she'riy asarlari bilan, balki rus tilidagi yirik adabiyot
namoyandalarining asarlarini o’zbek tiliga tarjima qilish orqali ham hissa qo’shgan.
Shoir, Puskin, Lermontov, Pasternak kabi rus shoirlarining asarlarini o’zbek tiliga
tarjima qilib, jahon adabiyotini o’zbek o’quvchilariga tanishtirishga muvaffaq
bo’lgan. Tarjima orqali Shoir o’zining adabiy imkoniyatlarini kengaytirgan va
adabiyotdagi global bog’lanishlarni kuchaytirgan.
Shoir Eshqobil Vali she’riyatida falsafiy muammolar, hayot va o’lim,
muhabbat va xiyonat, odam va tabiat o’rtasidagi munosabatlar keng yoritilgan. Shoir,
o’z asarlarida insoniyatning asosiy muammolarini, ularning ichki kurashlarini, o’zini
anglashdagi izlanishlarini ko’rsatadi. Uning she’riyatida ma'naviyat, o’ylash va idrok
qilishning chuqur tafakkuri mavjud. Eshqobil Valining she’rlarida o’quvchi o’zining
ichki dunyosini, tashqi dunyo bilan bo’lgan aloqalarini, hayotiy muammolarni, ularni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
65
yechish yo’llarini izlashga majbur bo’ladi. Puskin, Lermontov, Pasternak,
Akhmatova, Mandelshtam kabi katta shoirlarning asarlarini o’zbek tiliga tarjima
qilib, Shoir Eshqobil Vali o’zbek adabiyotini xalqaro maydonda ham tanitishga
erishdi. Shoirning tarjimashunoslik faoliyati uning she’riyatiga ham katta ta'sir
ko’rsatdi, chunki u boshqa adabiyotlardan yangi uslub va shakllarni o’zlashtirgan.
Shoir tarjima qilgan asarlar orqali o’zbek o’quvchilariga jahon adabiyotini
tanitgan va ularning badiiy tafakkurini boyitgan. Bu jarayon nafaqat o’zbek
she’riyatini rivojlantirishga xizmat qildi, balki boshqa xalqlarning madaniy merosiga
nisbatan hurmatni shakllantirdi.
Shoir Eshqobil Vali o‘z ijodida milliy qadriyatlarni umumiy insoniyat
qadriyatlari bilan uyg‘unlashtirishga muvaffaq bo‘lgan. Uning she’riyatida o’zbek
xalqi va uning madaniyati muhim o’rin tutadi. Shoirning "Senga" sonet-gulchambari,
"Karmen", "Farang ohanglari" kabi asarlarida milliy va umumbashariy qadriyatlar
bir-birini to’ldiradi. Shoir o’zbek xalqining tarixiy an'analari va madaniyatini jahon
miqyosidagi qadriyatlar bilan bog’lab, yangi va mukammal poetik shakllarni
yaratgan. Bu uning she’riyatini jahon adabiyotida yuksak o’rin egallashga olib keldi.
Shoir Eshqobil Vali she'riyati nafaqat estetik, balki falsafiy jihatlari bilan ham
ajralib turadi. U she'rlarida hayotning ma'nosizligi, insonning ichki kurashlari,
muhabbat, adolat, insoniyat va tabiatning birligi kabi murakkab falsafiy masalalarni
ko’taradi. Uning she’rlarida ma'naviyatga bo’lgan hurmat, insonning haqiqiy baxti,
va yuksak g’oyalar eng avvalo o’quvchiga yetkaziladi. Shoirning she'riyati o’ziga xos
falsafiy chuqurlik va hikmatni mujassam etgan.
Shoirning ‘Senga sonet-gulchambari uning eng yetuk she’rlaridan biridir.
Ushbu sonet-gulchambar orqali Shoir muhabbat va umid kabi mavzularni o’zgacha
uslubda ifodalagan. Bu asar faqat biror kishi uchun yozilgan bo’lsa-da, uning
mazmuni keng ijtimoiy va falsafiy mavzularni qamrab olgan. Shoirning she’riyatidagi
falsafiy jihatlar, uning insoniyatning umumiy muammolariga nisbatan yondoshuvini
ko’rsatadi.
Eshqobil Valining xulq-atvori va shaxsiy hayoti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
66
Shoir Eshqobil Vali shaxsiy hayotida ham o’ziga xosdir. Uning ijodi ko’plab
shaxsiy izlanishlar va hayotiy tajribalardan olingan ilhomga asoslanadi. Shoir
o’zining she’riyatida odamlarning ichki kurashlarini, ularning nozik hissiyotlarini,
muhabbat va og’riqni tasvirlashga intiladi. Shoirning she’riyatida ko’pincha
insonning o’zini anglash jarayoni, uning ruhiy holati, hayotga bo’lgan munosabati aks
etadi. Shoir Eshqobil Vali ijodida o’zlik, o’zini anglash, va adolatning yuksak qiymati
ko’rsatilgan.
Shoir Eshqobil Vali o’zining she’riyatida milliy qadriyatlarni hamda
umumbashariy qadriyatlarni uyg’unlashtirishga muvaffaq bo’lgan. Uning she’rlari
milliy o’zlikni ifodalashda muhim ahamiyatga ega. Shoirning ‘Ming ikkinchi kecha
asarida, u nafaqat o’zbek madaniyatini, balki umumbashariy qadriyatlarni ham o’z
she’rlarida yoritishga muvaffaq bo’lgan. Shoirning she’riyatidagi milliy elementlar,
ularning shakl va mazmun jihatidan yangi usulda ifodalangan.
Shoir Eshqobil Vali ijodida milliy an’analar va qadriyatlar zamonaviy
g’oyalar bilan uyg’unlashgan. U o’z she’riyatida o’zbek xalqining tarixini, urf-
odatlarini va qadriyatlarini yuksak darajada tasvirlaydi. Shoirning asarlarida milliy
o’zlikni saqlash va uni rivojlantirishga bo’lgan intilish seziladi. Shoirning
she’rlaridagi milliy elementlar uning she’riyatiga o’ziga xoslik, yangi shakl va ma'no
kiritdi.
Xulosa
Shoir Eshqobil Vali o’zining she’riy asarlari va nasriy ijodi orqali o’zbek
adabiyotiga katta hissa qo’shgan va jahon adabiyotiga o’zining mushtarak fikrlarini
ulashgan. Uning asarlari o’zida milliy va umumiy qadriyatlarni uyg’unlashtirgan
holda yangi shakl va mazmunni yaratgan. Shoirning tarjimashunoslik faoliyati ham
adabiyotga katta hissa qo’shgan. Uning ijodini o’rganish o’zbek adabiyotining
rivojlanishiga va uning jahon miqyosidagi o’rnini anglashga yordam beradi.
Shoir
Eshqobil Vali o’zining she’riyati va tarjima faoliyati orqali o’zbek adabiyotini jahon
miqyosida tanitishga muvaffaq bo’lgan. Uning ijodi nafaqat o’zbek, balki jahon
adabiyotining bir qismi sifatida qadrlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
67
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdurahim Turubov, ‘Shoir Eshqobil Vali: Ijod va Tarjimashunoslik
Faoliyati (2016).
2.
Eshqobil Vali, «Ming ikkinchi kecha» to’plami, 2011.
3.
Shoir Eshqobil Vali va uning she'riy asarlari haqidagi ilmiy tahlillar.
4.
Shoir Eshqobil Valining tarjima faoliyati va uning jahon adabiyotiga qo’shgan
hissasi.
5.
Shoirning «Senga» sonet-gulchambari va uning umumiy falsafiy mazmuni.
