MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
432
BOLALARDA ANEMIA KASALLIGINI KECHISHI
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi tibbiyot tehnikumi
Fan nomi: Pediatriyada hamshiralik ishi
Xojimatova Yoqutxon Erkinboevna
maxsus fan o’qituvchisi
tel:935464524
bekhruzhayitaliyev29@gmail.com
Annotatsiya: Anemiya bolalar orasida keng tarqalgan patologik holat boʻlib,
jiddiy sogʻliq muammolariga, jumladan oʻsishning sekinlashishi, kognitiv
funksiyalarning buzilishi va infeksiyalarga chidamlilikning pasayishiga olib kelishi
mumkin. Ushbu maqolada bolalarda anemiyaning etiologiyasi, patofiziologiyasi,
klinik koʻrinishlari, zamonaviy diagnostika usullari va davolash strategiyalari
batafsil koʻrib chiqiladi. Maqola temir tanqisligi, vitamin yetishmovchiligi, surunkali
kasalliklar, gemolitik va genetik anemiyalarni qamrab oladi. Shuningdek,
anemiyaning oldini olish va bolalarda optimal qon koʻrsatkichlarini saqlash boʻyicha
amaliy tavsiyalar beriladi. Ushbu maqola pediatriya sohasidagi mutaxassislar,
umumiy amaliyot shifokorlari va talabalarga moʻljallangan boʻlib, bolalarda
anemiyani samarali tashxislash va davolash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni
taqdim etadi.
Kalit soʻzlar:Anemiya, bolalar, temir tanqisligi, vitaminlar, gemolitik
anemiya, genetik anemiya, diagnostika, davolash, oldini olish.
Kirish:
Anemiya – qonda eritrotsitlar (qizil qon hujayralari) sonining kamayishi yoki
ularning kislorod tashish qobiliyatining pasayishi bilan tavsiflanadigan klinik
sindromdir. Bolalarda anemiya ayniqsa xavfli, chunki u jadal oʻsish va rivojlanish
davrida organizmning normal funksiyalashiga toʻsqinlik qiladi. Jahon sogʻliqni
saqlash tashkilotining (JSST) maʼlumotlariga koʻra, dunyo boʻylab 6 oydan 5
yoshgacha boʻlgan bolalarning 40% ga yaqini anemiyadan aziyat chekadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
433
Etiologiya va Patofiziologiya:
Bolalarda anemiyaning etiologiyasi juda xilma-xil boʻlib, quyidagi asosiy
guruhlarga boʻlinadi:
Temir tanqisligi anemiyasi (TTA):
Bolalarda anemiyaning eng koʻp
uchraydigan sababi hisoblanadi. TTA temir moddasining yetarli darajada isteʼmol
qilinmasligi, soʻrilishining buzilishi (masalan, surunkali ichak kasalliklari tufayli)
yoki qon yoʻqotish (masalan, parazitar invaziyalar yoki meʼda-ichakdan qon ketishi)
natijasida kelib chiqadi. Temir gemoglobin sintezi uchun zarur boʻlganligi sababli,
uning yetishmasligi eritrotsitlar ishlab chiqarishning buzilishiga olib keladi.
Vitamin yetishmovchiligi anemiyasi:
B12 vitamini (kobalamin) va
foliy kislotasi eritrotsitlar sintezida muhim rol oʻynaydi. Ushbu vitaminlarning
yetishmovchiligi megaloblastik anemiyaga olib keladi, bunda suyak koʻmigida katta,
yetilmagan eritrotsitlar hosil boʻladi. Vitamin yetishmovchiligi notoʻgʻri ovqatlanish,
malabsorbsiya sindromlari yoki baʼzi dorilarning taʼsiri natijasida yuzaga kelishi
mumkin.
Surunkali kasalliklar anemiyasi:
Surunkali infeksiyalar (masalan, sil),
yalligʻlanish kasalliklari (masalan, revmatoid artrit) va malign neoplazmalar
anemiyaga olib kelishi mumkin. Ushbu holatlarda yalligʻlanish sitokinlari temir
metabolizmini buzadi va eritropoetin ishlab chiqarishni susaytiradi, bu esa eritrotsitlar
ishlab chiqarilishining kamayishiga olib keladi.
Gemolitik anemiya:
Eritrotsitlarning erta parchalanishi (gemoliz)
natijasida yuzaga keladi. Gemolitik anemiyalar irsiy (masalan, sferotsitoz, glyukoza-
6-fosfat degidrogenaza yetishmovchiligi) yoki orttirilgan (masalan, autoimmun
gemolitik anemiya, dorilar taʼsiri) boʻlishi mumkin.
Aplastik anemiya:
Suyak koʻmigining barcha turdagi qon hujayralarini
(eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar) ishlab chiqarish qobiliyatining yoʻqolishi
bilan tavsiflanadi. Aplastik anemiya irsiy (masalan, Fankoni anemiyasi) yoki
orttirilgan (masalan, dorilar taʼsiri, infeksiyalar) boʻlishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
434
Genetik anemiyalar:
Baʼzi anemiya turlari genetik defektlar bilan
bogʻliq. Bularga talassemiya (gemoglobin molekulasining sintezidagi nuqsonlar) va
oʻroqsimon hujayrali anemiya (gemoglobinning anormal shakli) kiradi.
Klinik Koʻrinish:
Anemiyaning klinik belgilari bolaning yoshiga, anemiyaning ogʻirligiga va
rivojlanish tezligiga bogʻliq. Keng tarqalgan alomatlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Umumiy simptomlar:
Charchoq, holsizlik, tez charchash, bosh
aylanishi, bosh ogʻrigʻi, diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishi.
Jismoniy belgilar:
Terining va shilliq qavatlarning oqarishi (ayniqsa,
konʼyunktiva va lablar), taxikardiya (tez yurak urishi), nafas qisishi, qoʻl va
oyoqlarning sovuqligi.
Xatti-harakat
oʻzgarishlari:
Asabiylashish,
kayfiyatning
oʻzgaruvchanligi, ishtahaning yoʻqolishi, oʻyinlarga qiziqishning kamayishi.
Ogʻir holatlar:
Kardiomegaliya (yurakning kattalashishi), yurak
yetishmovchiligi, psixomotor rivojlanishning kechikishi, immun tizimining
zaiflashishi va infeksiyalarga moyillikning oshishi.
Diagnostika:
Anemiyani tashxislash quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
1.
Anamnez:
Bolaning ovqatlanish tarixi, oilaviy anamnezi (irsiy
kasalliklar), dori-darmonlarni qabul qilish, surunkali kasalliklar va qon yoʻqotish
holatlari aniqlanadi.
2.
Jismoniy tekshiruv:
Terining rangi, shilliq qavatlar, yurak urishi, nafas
olish tezligi, qorin boʻshligʻi organlarining holati baholanadi.
3.
Laboratoriya tekshiruvlari:
o
Qonning umumiy tahlili (QUT):
Eritrotsitlar soni, gemoglobin
konsentratsiyasi, gematokrit, eritrotsit indekslari (MCV, MCH, MCHC) va
retikulotsitlar soni aniqlanadi. MCV (oʻrtacha eritrotsit hajmi) anemiyaning turini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega (mikrositik, normositik, makrositik).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
435
o
Temirni oʻrganish:
Zardob temiri, temirni bogʻlovchi qobiliyat (TIBC),
transferrin saturatsiyasi va ferritin darajasi oʻlchanadi. Ferritin temir zahiralarini aks
ettiradi va TTA tashxisida muhim koʻrsatkichdir.
o
Vitamin B12 va foliy kislotasi darajalari:
Ushbu vitaminlarning
yetishmovchiligini aniqlash uchun oʻlchanadi.
o
Periferik qon surtmasi:
Eritrotsitlarning shakli va oʻlchami mikroskop
ostida baholanadi. Bu gemolitik anemiyalar va boshqa qon kasalliklarini aniqlashga
yordam beradi.
o
Kumbs sinamasi:
Autoimmun gemolitik anemiyani aniqlash uchun
ishlatiladi.
o
Gemoglobin elektroforezi:
Talassemiya va oʻroqsimon hujayrali
anemiyani tashxislash uchun qoʻllaniladi.
o
Suyak koʻmigi aspiratsiyasi va biopsiyasi:
Anemiyaning sababi
aniqlanmagan yoki suyak koʻmigi kasalliklariga shubha boʻlgan hollarda oʻtkaziladi.
Davolash:
Anemiyani davolash anemiyaning asosiy sababiga qaratilgan boʻlishi kerak.
Davolash strategiyalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Temir tanqisligi anemiyasi:
o
Temir preparatlari:
Temir sulfat, temir glyukonat yoki temir (III)
gidroksid polimaltoz kompleksi kabi ogʻiz orqali qabul qilinadigan temir preparatlari
buyuriladi. Preparatni ovqatdan oldin qabul qilish soʻrilishni yaxshilaydi. S vitamini
(askorbin kislotasi) temirning soʻrilishini oshiradi.
o
Parenteral temir preparatlari:
Ogʻiz orqali qabul qilinadigan temir
preparatlarini oʻzlashtira olmagan yoki ogʻir anemiyasi boʻlgan bolalarga vena ichiga
yuboriladigan temir preparatlari (masalan, temir karboksimaltoza, temir saxarozasi)
buyuriladi.
o
Ovqatlanish boʻyicha maslahatlar:
Temirga boy ovqatlar (goʻsht,
baliq, parranda goʻshti, loviya, yashil bargli sabzavotlar) isteʼmol qilish tavsiya
etiladi.
Vitamin yetishmovchiligi anemiyasi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
436
o
B12 vitamini preparatlari:
Siyanokobalamin yoki metilkobalamin
inʼektsiyalari yoki ogʻiz orqali qabul qilinadigan preparatlar buyuriladi.
o
Foliy kislotasi preparatlari:
Ogʻiz orqali qabul qilinadigan foliy
kislotasi preparatlari buyuriladi.
o
Ovqatlanish boʻyicha maslahatlar:
Vitamin B12 va foliy kislotasiga
boy ovqatlar (jigar, tuxum, sut mahsulotlari, yashil bargli sabzavotlar) isteʼmol qilish
tavsiya etiladi.
Surunkali kasalliklar anemiyasi:
o
Asosiy kasallikni davolash:
Surunkali kasallikni davolash anemiyani
yaxshilashga yordam beradi.
o
Eritropoetin stimulyatorlari:
Baʼzi hollarda eritropoetin ishlab
chiqarishni ragʻbatlantiruvchi dorilar (masalan, eritropoetin alfa) buyurilishi mumkin.
Gemolitik anemiya:
o
Dorilar:
Autoimmun gemolitik anemiyada kortikosteroidlar yoki
immunosupressantlar buyurilishi mumkin.
o
Splenektomiya:
Baʼzi hollarda taloqni olib tashlash (splenektomiya)
gemolizni kamaytirishga yordam beradi.
o
Qon quyish:
Ogʻir gemolizda qon quyish zarur boʻlishi mumkin.
Aplastik anemiya:
o
Suyak koʻmigi transplantatsiyasi:
Aplastik anemiyani davolashning
eng samarali usuli hisoblanadi.
o
Immunosupressiv terapiya:
Siklosporin va antitimotsit globulin
(ATG) kabi dorilar suyak koʻmigining funksiyasini tiklashga yordam beradi.
o
Qon quyish:
Qon hujayralari darajasini saqlab turish uchun qon quyish
zarur boʻlishi mumkin.
Genetik anemiyalar:
o
Talassemiya:
Muntazam qon quyish, temirni xelatlovchi terapiya
(temirning haddan tashqari yuklanishini oldini olish uchun) va suyak koʻmigi
transplantatsiyasi qoʻllaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
437
o
Oʻroqsimon hujayrali anemiya:
Ogʻriqni boshqarish, infeksiyalarning
oldini olish, gidroksimochevina (gemoglobin F ishlab chiqarishni oshiradi) va suyak
koʻmigi transplantatsiyasi qoʻllaniladi.
Oldini olish:
Anemiyaning oldini olish uchun quyidagi choralarni koʻrish mumkin:
Prenatal davr:
Homiladorlik davrida temir va foliy kislotasi
preparatlarini qabul qilish homilada anemiyaning oldini olishga yordam beradi.
Goʻdaklik davri:
Goʻdaklarni ona suti bilan emizish yoki temir bilan
boyitilgan sunʼiy aralashmalar berish. 6 oydan boshlab temirga boy qoʻshimcha
ovqatlar berish.
Bolalar:
Temirga boy ovqatlar isteʼmol qilishni taʼminlash. Vitamin C
bilan birga temir isteʼmol qilish soʻrilishni yaxshilaydi.
Parazitlar profilaktikasi:
Bolalarni parazitar infektsiyalardan himoya
qilish (gijjalarga qarshi davo).
Genetik maslahat:
Irsiy anemiya xavfi boʻlgan oilalarda genetik
maslahat olish tavsiya etiladi.
Xulosa:
Bolalarda anemiya – jiddiy sogʻliq muammolariga olib kelishi mumkin
boʻlgan keng tarqalgan patologik holatdir. Anemiyaning sabablarini aniqlash, toʻgʻri
tashxis qoʻyish va adekvat davolashni boshlash juda muhimdir. Sogʻlom ovqatlanish,
profilaktika choralari va zamonaviy davolash usullari bolalarda anemiyaning oldini
olishga va ularning sogʻlom oʻsishi va rivojlanishini taʼminlashga yordam beradi.
FOYDLANILGAN ADABIYOTLAR
1.
"Bolalar
kasalliklari"
darsligi
(Tahrir
ostida
prof.
Sh.M.
Ergashev):
Ushbu darslik O'zbekiston tibbiyot oliy o'quv yurtlari talabalari uchun
mo'ljallangan bo'lib, unda bolalardagi anemiya, uning sabablari.
"Pediatriya" Milliy
qo'llanma (O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi):
Ushbu
qo'llanma pediatriya sohasidagi mutaxassislar uchun mo'ljallangan bo'lib, bolalardagi
anemiya, uni boshqarish va davolash bo'yicha klinik protokollarni o'z ichiga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
438
3.
https://scientific-jl.com/mod/article/view/716
Vol. 18, No. 8: Modern Education
and Development
2.
https://scientific-jl.com/mod/article/download/716/671/1345
3.
Vol. 18, No. 8: Modern Education and Development
https://scientific-jl.com/mod/article/view/717/672
