MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
240
1-3 YOSH DAVRIDAGI BOLALARNING HARAKATLARI,
FAOLIYATI VA NUTQNI EGALLASHI
FARMONOVA SABOXAT RAXMAT KIZI
ISHMANOVA ROXATOY XASANOVNA
ESHIMOVA DILDORA BEGZOD QIZI
KAMOLOVA SHOXISTA RAXMONBERDI QIZI
Denov tadbirkorlik va pedagogika institute
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
1-bosqich talabalari
Annotatsiya: Ushbu maqolada bolalarning go’daklik chog’idagi nutqning
egallashi, psixik taraqqiyoti, oilaviy munosabatlarida, kattalarga taqlid qilishlari va
ilk nutqlarining shakllanishi bilan bog’liq ma’lumotlar keltirib o’tilgan.
Kalit so’z: Psixika, xotira, emotsiya, mimika, nutq, taqlid, refleksiya, his-
tuyg’u
Go‘gakning harakatlari va faoliyati.
Yangi tug‘ilgan chaqaloq bolalarda
harakat sezgilari boshqa sezgilarga nisbatan yaxshi rivojlanmaganligi tufayli o‘z
harakat larini boshqara olmaydi. Bolani yo‘rgakdan yechib qo‘ygan paytda u juda
ko‘p tartibsiz harakatlarni qiladi. Uning hamma yog‘i (qo‘llari, barmoqlari, oyog‘i,
oyoq barmoqlari, ko‘zlari, boshi) harakatlanadi. Lekin bolaning bu harakatlarida
mutlaqo moslik, tartib bo‘lmaydi. Bolaning o‘z harakatlarini idora qilishi, ya’ni
harakat sezgilarining rivojlanishi bosh miya harakat sohasidagi nerv tolalarining
miyelinizatsiya qilinishi bilan bog‘liqdir. Bu narsa bolaning 2–3 oylik davridan
boshlanadi. Shuning uchun bola 2–3 oylik davridan boshlab o‘z harakatlarini idora
qila boshlaydi. Masalan, ana shu davrdan boshlab bola unga uzatilgan narsalarga
qo‘lini cho‘zadigan, ushlashga intiladigan bo‘ladi. 2–3 oylik bolani qorni bilan
yotqizilsa, u boshini ko‘taradi, 3–4 oylik bola boshini bemalol ushlab oladi, 4–5 oylik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
241
bola esa o‘z gavda sini tik holda ushlab tura oladi. 6–7 oylik bola mustaqil o‘tira oladi.
Ana shu tariqa ilk yosh dagi bolaning harakat sezgilari rivojlanib boradi.
Bolalarda idrokning rivojlanishi sezgi a’zolarining, ya’ni analizatorlarning
tobora takomillashishi bilan bog‘liqdir. Lekin, idrok faqat sezgi a’zolarigagina
bog‘liq jarayon emas. Idrok jara yonida sezgilardan tashqari odamning butun turmush
tajribasi ham ishtirok etadi. Shuning uchun idrokning rivojlanishi turmush
tajribasining tobora orta borishi, odamning turli bilimlarga ega bo‘lishi bilan ham
uzviy bog‘liqdir. Go‘dak bolalarning uncha-muncha idrok qilishlari asosan uch-to‘rt
oylik davrdan boshlansada, biroq, idrok qiladigan narsalarining doirasi hali juda tor
bo‘ladi. Bu davrda bola ko‘z o‘ngidagi yaltiroq yoki tebranib, harakatlanib turuvchi
narsalarni idrok qila oladi. Bola to‘rt-besh oy lik bo‘lib, narsalarni qo‘llari bilan
ushlaydigan bo‘lgach, uning idroki mazmun jihatidan boyib, ancha takomillashadi.
Buning asosiy sababi shundaki, ko‘rish hamda eshitish sezgilariga endi barcha teri
sezgilari ham qo‘shiladi. Natijada bola narsalarni har tomonlama to‘la idrok qila
boshlaydi.
Bola yarim yoshga to‘lib, o‘zi mustaqil o‘tira boshlagach, uning idroki yana
ham tezroq rivojlanadi. Bunda birinchidan, uning ko‘rish doirasi ancha kengayadi,
ikkinchidan esa, narsalarni sinchiklab timirskilab ko‘rish imkoniyati ortadi. Bu
davrda bola atrofidagi narsalarni (xususan o‘ziga tegishli narsalarni) qayta-qayta
idrok qilish tufayli ularni bir-biridan farqlaydigan, o‘ziga tegishli narsalarni
taniydigan bo‘lib qoladi. Bola emaklab, undan so‘ng yura boshlagach, uning tevarak
atrofidagi narsalarni idrok qilish imkoniyati yanada kengayib ketadi. Bola xohlagan
narsa sining oldiga borib, uni qo‘liga olib ushlab ko‘radi, atrofidan aylanib qaraydi,
iloji bo‘lsa, albatta yalab ham ko‘radi.
Bolalarda diqqat juda erta rivojlana boshlaydi. Bir-ikki haftalik chaqaloqlarda
diqqatning hech qanday alomati ko‘rinmasa ham, oradan sal o‘tmay, ya’ni bolaning
bir oylik davridan boshlab, ixtiyoriy diqqat alomatlari yaqqol ko‘rina boshlaydi.
Demak, bolaning bir oylik davrida uning diqqatini har xil kuchli qo‘zg‘atuvchilar
(qattiq tovush, ortiqcha yorug‘lik kabi) ixtiyorsiz ravishda o‘ziga jalb qila boshlaydi.
Ikki-uch oylik bolalar esa, «shaqir-shuqur»ga quloq soladigan (shaqildoqlarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
242
tovushiga ovunadigan) bo‘la boshlaydilar. Bu yoshdagi bolalarning diqqatlarini
yorqin (yaltiroq) rangli narsalar ham beixtiyor jalb qila boshlaydi. Bolaning ko‘z
o‘ngidagi narsa qanchalik rang-barang bo‘lsa, bola unga shunchalik ko‘p e’tibor
beradi.
Xotira bola hayotining dastlabki kunlaridan boshlaboq rivojlana boshlaydi.
Bolada xotiraning dastlabki alomatlari yaqin atrofidagi odamlarni va narsalarni
tanishida ko‘rina bosh laydi. Buni biz bola o‘ziga tanish bo‘lgan narsani ko‘rganida
qiladigan harakatlaridan ko‘rishimiz mumkin. Masalan, bola o‘ziga yaqin odamni
ko‘rganida unga talpinadi yoki notanish odamdan yotsiraydi. Kichik yoshli bolalarda
tanib olish qobiliyatining borligi idrok qilgan narsa va hodisalarini esda olib qolish
imkonini beradi. 1 yoshga yaqin bolada xotiraning murakkab turlari, ya’ni eslash
vujudga kela boshlaydi. Bolalar bu davrdan boshlab ilgari idrok qilgan narsa va
hodisalarni eslay oladigan bo‘ladilar. Bunda bolalardagi tasavvurlarning rolini
hoyatda kattadir. Tasavvurlar tufayli bolalar o‘tgan narsalarni bemalol eslay oladilar,
masalan, bolaga ko‘z o‘ngida bo‘lmagan narsaning nomini aytsangiz, u ko‘zlari bilan
atrofga qarab shu narsani izlay boshlaydi.
Bola xotirasining rivojlanishida nutqning o‘sishi juda katta ahamiyatga ega.
Bu davrda bola narsa va hodisalarni faqat bevosita ko‘rish orqali emas, balki shu narsa
va hodisalarning nomlari orqali ham idrok qila oladigan bo‘ladi. Bundan tashqari
kattalardan so‘rab bilib olish, eshitish orqali ham o‘z xotiralarini boyitadilar.
Bolaning atrofidagi katta odamlar onasi, otasi, akasi, opasi kabilar qaysi tilda
gaplashsalar, bola ham shu tilni o‘rganadi. Nutqni egallashdek juda ham qiyin
jarayonni bola qisqa muddat davomida uddasidan chiqa boshlaydi. Yangi tug‘ilgan
bolada nutqi bo‘lmasada ularda qandaydir ovoz chiqarish, ya’ni yig‘lash xususiyati
bo‘lib, bu xususiyat tashqi va ichki muhitdan keladigan signallarga (ochlik, tashnalik)
bog‘liq bo‘ladi. Ortiqcha qattiq tovushlar ham bolani cho‘chitib yuboradi. Bola 2–3
haftalik bo‘lgach, unda tovushlarga nisbatan elementar tarzda bo‘lsa ham reaksiya
yuzaga kela boshlaydi. Undan keyingi davrda esa, ya’ni bola 2–3 oylik bo‘lgach
tovush bilan tovush chiqarayotgan man ba o‘rtasida assotsiatsiya maydonga keladi.
Bunda bola tovush eshi tilayotgan tomonga qarab boshini bu radigan bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
243
Ilk yoshidagi bolalar nutqining rivojlanishiga kat ta ta’sir qiluvchi
momentlardan biri atrofidagi kattalar ning nutq orqali qiladigan munosabatlariga
ijobiy qarash laridir. Bolalar borgan sari katta odamlar bilan ko‘proq munosabatga
bo‘lishga intila boshlaydi. Katta odam larning gaplariga taqlid qiladigan bo‘ladi. Ana
shu tariqa sekin-astalik bilan bolaning tili chiqa boshlaydi. Bola 6 oylik bo‘lgach
ayrim tovushlarni birlashtirib «aya», «a yya», «da-da» kabi so‘zlarni qayta-qayta
aytadigan bo‘ladi. O‘tkazilgan tekshirishlarning ko‘rsatishicha, bolalarning so‘zlarini
tushunishlari har bir so‘zni ifodalab beruvchi to vushlarning aniq idrok qila olish
lariga emas, balki tovushlar ning intonatsiyalarini payqab ola bilishlariga asoslanadi.
Masa lan: kichik yoshdagi bolaga «chapak ka xo-xo chapakka» deb, chapak chalishga
o‘rgatiladi. Ana shu so‘z aytilishi bilan bola chapak chalaveradi. Bordiyu ana shu
so‘zni boshqa so‘z bilan almashtirib qo‘ysak bola payqamaydi. Bolalar so‘zlarni ifoda
lovchi tovushlarni sekin-astalik bilan farq laydilar. Bolalar bi ladigan so‘zlarning
miqdori turli bolalarda turlicha bo‘ladi. Bu o‘rinda shuni ham aytib o‘tish lozimki,
oiladagi ikki tillik muhit, albatta bolaning tili chiqishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola
har ikkala tilni ham barobar egallay boshlaydi va qaysi tilda gapirishni bilmaydi. Ana
shuning uchun bola yoshlik chog‘ida o‘z ona tilini egallashi kerak. Ikkinchi til ona ti
li o‘zlashtirilgandan so‘ng egallay boshlansa, yaxshi bo‘ladi.
Olti-yetti oylik bolalarda taqlid qilish harakatlari paydo bo‘la boshlaydi. Bola
psixikasining taraqqiyotida taqlidning roli juda kattadir. Bola juda ko‘p harakatlarni
va nutqni asosan taqlid qilish orqali egallaydi. Bolani besh-olti oyligidan boshlab
nutqni tushu nishga o‘rgata boshlash lozim. Buning uchun bolaga o‘yinchoq yoki
biron narsani bir necha marta nomini aytib ko‘rsatish kerak. Keyinchalik bolaga ba’zi
narsalarning nomi aytilganda u ko‘zlari bilan shu narsani qidirib topadigan bo‘ladi.
Bu narsa bolaning kattalar nutqiga tushuna boshlaga nidan da rak beradi. Bola nutqni
ozmi-ko‘pmi tushuna bosh lagandan so‘ng unga faqat narsalar ning nomini emas,
balki ayrim sodda hara katlarning ham nomlarini o‘rgata boshlash 261 lozim.
Harakatning nomini og‘zaki takrorlab, ayni vaqtda shu harakatning bajarili shini ham
bir necha marta ko‘rsatilsa, bola harakatning nomini eshi tish bilan uni bajarishga
o‘rganadi. Masalan, «chapak-chapak» deb takrorlab turib chapak cha linsa, bola shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
244
so‘z aytilishi bilan chapak chaladigan yoki bolaga «assalomu alaykum» deb ta’zim
qilib ko‘rsatilsa, bola shu so‘zni eshitishi bilan ta’zim qila digan bo‘ladi. Bola ayrim
so‘zlarga tushuna boshlagach, kattalar bilan ko‘proq aloqada bo‘lishni xohlaydi. Ana
shundan foydalanib, bola bilan imkoni boricha ko‘proq munosabatda bo‘lishga, uning
nutqini o‘stirishga harakat qilish lozim. Buning eng oson yo‘li bola bilan
shug‘ullanayotgan vaqtda unga eng sodda so‘z elementlarini to‘g‘ri ayta bilishni
o‘rgatishdir. Chunonchi, kuchuk ning rasmini ko‘rsatib, «mana, vov-vov»,
mushukning rasmini ko‘rsatib, «mana, miyov-miyov», xo‘roz yoki tovuqning rasmini
ko‘rsatib, «mana, quq-qu» deyish kerak. Bunda bolalar «vov-vov», «mi yov-miyov»,
«quq-qu» kabi so‘z elementlarini ravon talaffuz qilishga o‘rganadilar. Bundan
tashqari 9–10 oylik bolalarga o‘z tana a’zolarining nomlarini ham o‘rgata boshlash
kerak. Bolaga – «mana burni», «mana og‘zi», «mana ko‘zi», «mana qoshi», «mana
qo‘li» deb bir necha marta takrorlab ko‘rsatilgandan keyin bola o‘z a’zolarining
nomini aytish bilan ularni birin-ketin ko‘rsatadigan bo‘ladi. Keyinchalik bolalarda
ana shunday sodda so‘zlarni umumlashtirish ko‘nikmasini ham hosil qilish kerak.
Bolaga «Oyingni ko‘zi qani?», «Qo‘g‘irchoqning burni qani?», «Akangni qo‘li
qani?» kabi savollar berilsa, bola bu a’zolarni to‘g‘ri ko‘rsatishga o‘rganadi.
Go‘dak yarim yoshida ular bilan muloqotga kirishish jara yoni ikki xil
xususiyat kasb etadi. Avval muloqot bir tomonlama, faqat ta’sir o‘tkazish bilan
chegaralansa, endi teskari munosabat ham vujudga keladi. Bola kattalarning kiyimini
tortqilaydi, ularga qichqiradi va boshqa harakatlar. Mazkur holat bolaning kattalar
bilan muloqoti rivojlanishining yuqori bosqichga ko‘tarilishidan dalolat beradi. Bola
hayotining ikkinchi yarim yilligida kattalar nutqini idrok qilish va uni tushunishi
rivojlanadi. Bolaning hamkorligidagi o‘yin faoliyati ham, his-tuyg‘uga berilishi ham
nutq va faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Bola juda ko‘p harakatlarni taqlid qilish
asosida egallaydi. Bolani 5–6 oylikdan nutqni tushunishga o‘rgatish lozim. Buning
uchun bolaga o‘yinchoq yoki biror narsaning bir necha marta nomini aytib ko‘rsatish
kerak. Ke yinchalik bolaga ba’zi narsalarning nomi aytilganda, u ko‘zlari bilan shu
narsani qidirib topadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
245
Bola dastlabki paytlarda tilga tushuna boshlashi katta odam larning talaffuz-
intonatsiyalari va bola ga ko‘rsatib qiladigan ishora-harakatlari bilan bog‘liq bo‘ ladi.
Shuning uchun hali yoshiga to‘lmagan bolalar har bir so‘zni shu so‘z orqali
ifodalangan aniq narsalar bilan bog‘lay olmaydilar. Boshqacha qilib aytganda,
yoshiga yetmagan bolalarda ayrim so‘zlarni tushunish hali ikkinchi signal darajasiga
(ya’ni signalning signali darajasiga) ko‘tarilgan emas. Yoshiga yetmagan bolalar
so‘zlarni shu so‘zlar orqali ifodalangan narsalar bilan assotsiativ tarzda bog‘lash
orqali emas, balki intonatsiya va imo ishora, harakatlar orqali tushunadilar.
Agar go‘dak 3–4 oyligidan «gu-gu»lashga intilsa 5–6 oyligida ayrim
tovushlarni qiyqiriq orqali ifodalaydi. Nutqni idrok qilishni va tushunishning oxirgi
bosqichi 9–10 oyligidan boshlanadi. Tadqiqotchi F.I. Fratkina kattalarning go‘dakka
qaratilgan nutqidan quyidagicha ta’sirlanish holatlarini aniqlagan:
1) nomi aytilgan buyumga javob tariqasida burilib qarash. (7–8 oyligida);
2) turmush tajribasida egallagan harakatlarini kattalar eslatishi bilan
bajarishga intilish (8–9 oyligida);
3) kattalarning nutq orqali ko‘rsatmasidan oddiy nutq topshiriqlarini bajarish
(9–10 oyligida);
4) kattalarning nutq orqali ko‘rsatmasi bo‘yicha zarur predmetni tanlab olish
(10–11 oyligida);
5) mumkin emas taqiqlovchi so‘z yordamida harakatni to‘xtatish (12
oyligida).
Go‘dakdan o‘zgalar nutqini idrok qilish va unga javob berishga intilishi,
harakatni amalga oshirishi murakkablashib boraveradi. Bular aqliy imkoniyatlar
darajasiga bevosita bog‘liq. 1 yoshgacha davr nutqgacha davr deb ataladi. Bu davrda
go‘dak bosh miya yarimsharlari po‘stida ikkinchi signallar sistemasi faoliyati bilan
bog‘liq anchagina ishlar ni, ya’ni nutq taraqqiysi bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘nikma va
malakalarni amalga oshiradi.
Nutqni tushunib idrok qilish kunsayin ortadi. U bir nimani olishni so‘rashni,
aytishni xohlaydi, asta-sekin birinchi so‘zlar (10–12 ta gacha) paydo bo‘ladi. Bolalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
246
nutqining o‘sishi ular idroki, xotirasi, tafakkuri, xayoli va irodasi kabi yuksak psixik
jarayonlarning rivojlanishiga yordam beradi.
Barcha sezgi a’zolari go‘dak hali onaning qornidalik paytidayoq ancha
takomillashgan bo‘ladi. Shuning uchun bola tug‘ilishidan boshlaboq uning barcha
sezgi a’zolari tashqaridan va ichki muhitdan bo‘ladigan ta’limotlarni aks ettirish
qobiliyatiga egadir. Masalan: o‘n kunlik bola ko‘z qarashini biron yorug‘lik manbai
(elektr lampochkasi) ustida to‘xtata oladi. Bir oylik chaqaloq unga engashib qarab
turgan (yuzini yaqin olib kelib) onasining chehrasiga o‘z ko‘z qarashlarini uzoq vaqt
to‘xtata oladi.
Ko‘rish sezgisi chaqaloq bolalarda juda tez rivojlanadi. 2 oylik bola sekin
harakat qilayotgan narsani ko‘z qarashi bilan kuzata oladi. 4 oylik bola esa ko‘rish
emas, narsalarga aktiv qaray oladigan bo‘lib qoladi. U qarayotgan narsalari turli
hissiyotlarni yuzaga keltiradi. Go‘dak bolalarda ko‘rgan narsalarini tanish 5–6 oylik
davrda yuzaga keladi. Bola dastavval o‘zi bilan eng ko‘p munosabatda bo‘ladigan
odamni, ya’ni onasini tanib oladi. Sekin-asta atrofdagi boshqa yaqin odamlarni tanib
oladi. Buni biz kichik bolalarning uyiga begona odam kelganda unga uzoq tikilishi va
yotsirashidan bilamiz.
Bolalarda ranglarni sezish juda erta ko‘rina boshlaydi. Masalan: professor N.I.
Krasnogorskiyning o‘tkazgan tajribalariga ko‘ra, ranglarni farqlash bolalarda 3–4
oylik davrdan boshlab ko‘rina boshlaydi. Bola har xil rangli butilkachalardan
ovqatlantirilgan (sut emizilgan), lekin faqat sut qizil butilkadagina berilgan. Oradan
biroz vaqt o‘tgach, bola faqat qizil rangli butilkagagina reaksiya qiladigan, ya’ni faqat
qizil butilkadagi emizikni og‘ziga oladigan, boshqa butilkalarga esa befarq
qaraydigan bo‘lgan. Bu tajriba bolalarda ranglarni sezish va farqlash juda erta hosil
bo‘lishini ko‘rsatadi.
Ilk yoshdagi bolalarda eshitish sezgisi ham juda erta ko‘rina boshlaydi. Lekin
bola tug‘ilgandan so‘ng nechanchi kundan boshlab eshita boshlashini aniqlash qiyin.
Yangi tug‘ilgan bola 4–5 kun davomida hech narsani eshitmaydi.
Buning sababi shundaki, yangi tug‘ilgan bolaning o‘rta quloqlari qorindalik
paytda suyuqlik modda bilan to‘lib qolgan bo‘ladi. Ana shu suyuqlik modda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
247
tugamaguncha havo to‘lqinlari bola quloqlarining nog‘ora pardasiga borib yetmaydi.
10–15 kunlik bola qattiq tovushlarga reaksiya qila boshlaydi. Buni biz qattiq tovush
chiqqan paytida (masalan, bolaning quloqlariga yaqin joyda qattiq chapak chalinsa
yoki eshik qattiq yopib yuborilsa) bola ning cho‘chib tushishidan bilamiz.
2–3 oylik bolalar taqir-tuqurga quloq soladigan bo‘lib qoladilar. Masalan,
yig‘layotgan bolaning oldida shaqildoq shaqillatilsa, bola yig‘idan to‘xtab quloq sola
boshlaydi. 3–4 oylik bolalar faqat eshitishgina emas, balki tovush chiqayotgan
tomonga boshlarini buradigan bo‘ladilar. Ana shu davrdan boshlab bolalarda turli
tovushlarni farqlash ham yuzaga kela boshlaydi. 4–5 oylik bola onaning tovushini
boshqa odamlarning tovushlaridan bemalol farqlay oladigan bo‘ladi. Tovush larni
farqlash qobiliyati nutq tovushlarini va undan so‘ng ayrim so‘zlarni o‘zgartirish
uchun asos bo‘ladi. Eshitish sezgisining normal rivojlanishi ilk yoshdagi bolalarning
nutqni egallashlari (til chiqishi) uchun g‘oyat katta ahamiyatga ega. Eshitish sezgisi
bola bilan xususan kattalar munosabatda bo‘lganlarida jadal rivojlanadi. Shuning
uchun ilk tarbiyachilari kichik bolalar bilan nutq orqali ko‘proq munosabatda
bo‘lishlari kerak.
Bolalarda hid, ta’m va teri sezgilari ham go‘daklik davri dan boshlab tez
rivojlana boshlaydi. Agar 2–3 oylik bola ning emizigiga qo‘lansa (yoqimsiz) hid
tarqatuvchi biron narsa surtib qo‘yilsa, bola bunda betoqatlanib, lab-lunjlarini
bujmaytira boshlaydi. Ta’m sezgisi ham deyarli shu davrdan boshlab yaqqol
ko‘rinadi. Chunonchi, ona sutiga o‘rganib qolgan bolaga biroz shakar solib shirin
qilinadigan sigir suti berilsa, emgisi kelmaydi. Ana shulardan xulosa qilib aytish
mumkinki, ilk yoshdagi kichik bolalarda hid va ta’m sezgilari yaxshi ishlaydi.
Teri sezgisi bolalarda tug‘ilgan paytlaridan boshlab mavjud dir. O‘tkazilgan
tajribalarning ko‘rsatishicha, biron narsaning tekkanini sezish (ya’ni tuyish organi)
go‘dak bolalarda katta odamlarga qaraganda ham o‘tkirroqdir. Bundan tashqari, ilk
yoshdagi kichik bolalar haroratga nisbatan ham juda sezgir bo‘ladilar. Ular
cho‘miltirilayotgan suvning salgina isib yoki salgina sovib qolganini darhol sezadilar.
Ilk yoshdagi bolalarning hid, ta’m va teri sezgilarini takomillashtirish yuzasidan
maxsus ishlar (mashqlar) olib borilmaganligi tufayli bu sezgilar nisbatan sekin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
248
rivojlanadi. Ilk yoshdagi bolalarning psixik jihatdan rivojlanishlari uchun harakat
sezgisining ahamiyati juda kattadir. Go‘dak bolaning juda ko‘p xilma-xil harakatlari
ichida uning qo‘l ha rakatlari juda katta rol o‘ynaydi. Bola biron narsani qo‘li bilan
ushlashga o‘rganganidan so‘ng uni rosa timirskilab ko‘radigan bo‘ladi. Lekin bola
biron narsani ushlashi uchun dastavval u narsani atrof-muhitdagi boshqa narsalardan
yaqqol ajratishi kerak. Buning uchun bola qo‘l va ko‘z harakatlarini moslashtirib
idora qila olishi lozim. Bunday murakkab harakatlarni bola darhol egallay olmaydi.
O‘tkazilgan tajribalarning ko‘rsatishicha, bola murakkab qo‘l harakatlarini ilk
yoshida egallaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Davletshin M.G. va boshqalar. «Yosh davrlar va va pedagogik psixologiya». — T.:
TDPU. 2009.
2.
Nishanova Z.T., Dusmuxamedova Sh.A. va b. «Yosh davrlari va pedagogik
psixologiya». — T.: Fan va texnologiyalar nashriyotining bosmaxonasi. 2013. -344
b.
3.
Шомуротов, У. (2023). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-
ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ.
Предпринимательства
и педагогика
,
6
(3), 178-181.
4.
Шомуротов, У. (2024). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-
ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ.
Предпринимательства
и педагогика
,
5
(2), 91-95.
5.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
BOLALARNING
PSIXIK
RIVOJLANISHIGA O ‘YINCHOQLARNING TA’SIRI.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 172-179.
6.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., QIZI, O. R. Z. S., & QIZI, Q. K. A. (2024).
INSONIY
MUOMALA
VA
MULOQOTNING
PSIXOLOGIK
VOSITALARI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(2), 180-188.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
249
7.
Abdukarimovich, T. Y. L., Melikboboyevich, S. U., & Isokovich, U. F. (2024).
Xotira haqidagi qarashlar va xotirani rivojlantirish.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 109-117.
8.
Melikboboyevich, S. U., Davrbek o‘g‘li, M. D., & Azamat Jo‘rakul o’g, X.
(2024).
SHAXSDA
SALBIY
TUZILMALARNING
PAYDO
BO
‘LISHI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2),
218-228.
