MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
190
SHAXS VA UNING TOLERANTLIK TUSHUNCHASI
Xayrullayeva Mumtozbegim Komiljon qizi – Nizomiy nomidagi TDPU
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi yo’nalishi 2-kurs talabasi
Temirova Fotima Yigitali qizi – Nizomiy nomidagi TDPU
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi yo’nalishi 2-kurs
talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxs va tolerantlik tushunchalarining
mohiyati, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati tahlil
qilinadi. Shaxs – ijtimoiy mavjudot bo‘lib, uning tolerantlik darajasi tarbiya, ta’lim
va jamiyatdagi ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanadi. Tolerantlik esa insonlarning bir-
biriga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, milliy, diniy va madaniy xilma-xillikni
qabul qilishi demakdir.
Kalit so'zlar: Tolerantlik, shaxs, bag'rikenglik, psixologiya, ijtimoiy
munosabatlar
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunish va
hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, tolerantlik tushunchasi
jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida qaraladi. Tolerantlik – bu
shaxsning boshqalar fikri, dini, madaniyati va turmush tarzi bilan murosali bo‘lish
qobiliyatidir. Ushbu maqolada shaxs va tolerantlik tushunchasi, ularning o‘zaro
bog‘liqligi hamda tolerant jamiyat qurishdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Shaxs tushunchasi va uning ijtimoiy mohiyati. Shaxs – bu
individuallikka ega bo‘lgan, ongli fikrlaydigan va jamiyat bilan o‘zaro aloqada
rivojlanadigan ijtimoiy mavjudotdir. Shaxs jamiyatda muayyan rollarni bajaradi va
uning rivojlanish darajasi jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Har bir
shaxs o‘ziga xos xulq-atvor, qadriyatlar va dunyoqarashga ega bo‘lib, bu omillar
uning tolerantlik darajasiga ham ta’sir qiladi. Shaxsning tolerantligi ko‘p jihatdan
uning tarbiyasi, ma’lumot darajasi va jamiyatdagi ijtimoiy muhitga bog‘liq. Ijtimoiy
aloqalar jarayonida insonlar turli dunyoqarash va madaniyatlar bilan to‘qnash keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
191
Ana shunday sharoitda tolerantlik insonlarning o‘zaro munosabatlarini
uyg‘unlashtiruvchi asosiy tamoyillardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Tolerantlik tushunchasi va uning ahamiyati. Tolerantlik – bu nafaqat
murosaga kelish, balki boshqalarning shaxsiy huquq va erkinliklarini hurmat qilish
demakdir. BMT tomonidan qabul qilingan "Tolerantlik tamoyillari deklaratsiyasi"da
bu tushuncha "inson huquqlarini hurmat qilish, madaniy xilma-xillikni qabul qilish
va adolatlilik tamoyillari asosida yashash" deb izohlangan.
Tolerant jamiyat quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
1. Hurmat – har bir insonning dunyoqarashi, e’tiqodi va madaniyati hurmat
qilinishi lozim.
2. Bag‘rikenglik – boshqalar fikri va turmush tarziga nisbatan sabr-toqat bilan
yondashish.
3. O‘zaro tushunish – insonlar o‘rtasidagi muloqot va hamkorlikni
rivojlantirish.
4. Adolat – jamiyatda har bir inson teng huquqlarga ega bo‘lishi lozim.
Tolerantlik faqatgina muayyan jamiyat doirasida emas, balki global miqyosda
ham muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda dunyoda millatlararo va dinlararo
kelishmovchiliklarning oldini olish uchun tolerantlik madaniyatini rivojlantirish
zarur.
Tolerantlikni shakllantirish omillari. Shaxsning tolerantligi tabiiy holatda
shakllanmaydi, balki muayyan ijtimoiy omillar natijasida rivojlanadi. Bunga
quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin:
Ta’lim va tarbiya – maktab va oliy ta’lim muassasalarida tolerantlik
madaniyatini shakllantirish muhim. Oilaviy muhit – tolerantlikning ilk asoslari oila
muhitida shakllanadi. Jamiyat va ommaviy axborot vositalari – madaniy xilma-
xillikni targ‘ib qiluvchi ommaviy axborot vositalari tolerantlikni rivojlantirishga
xizmat qiladi. Huquqiy normalar – tolerantlikni rag‘batlantiruvchi qonunlar va
me’yoriy hujjatlar jamiyatda bag‘rikenglik madaniyatini mustahkamlashga yordam
beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
192
Xulosa
Shaxsning tolerantlik darajasi jamiyatning taraqqiyotiga bevosita
ta’sir qiladi. Tolerantlikni rivojlantirish orqali turli madaniyat, din va ijtimoiy guruh
vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmat va hamkorlikni mustahkamlash mumkin. Shu
sababli, jamiyatda tolerantlik madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishga alohida
e’tibor berish lozim. Ta’lim, tarbiya va ijtimoiy muhit tolerant shaxslarni voyaga
yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Faqat tolerant jamiyatdagina tinchlik va barqaror
taraqqiyotga erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.Ijtimoiy psixologiya –o’quv qo’llanma
2.
Akramova, D. (2022). Bo’lajak pedagog-psixologlarning maktabgacha ta’lim
tizimidagi faoliyati.
Science and innovation
,
1
(B8), 322-326.
3. Akramova, D. (2022). Oliy ta’lim muassalari talabalarida pedagogik-psixologik
moslashuvchanlikni mazmun mohiyati.
Science and innovation
,
1
(B8), 2150-2153.
4. Акрамова, Д. Э. (2023). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ
РАЗВИТИЯ МЕХАНИЗМОВ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ
ГИБКОСТИ
У
СТУДЕНТОВ
КАК
ПРОБЛЕМА
СОВРЕМЕННОСТИ.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
13
(8), 19-23.
5. Akramova, D. E. qizi Suvonqulova, MD (2023, January). RIVOJLANTIRUVCHI
MARKAZLARDA BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASH VA MILLIY
QADRIYATLAR NAMUNALARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIGI.
In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 393-396).
6. Akramova, D. E. qizi Azimova, XD (2023, January). MAKTABGACHA TA’LIM
YO ‘NALISHI TALABALARIDA IJODIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISH
METODIKASI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 382-385).
7.
Ergashevna,
A.
D.
(2023).
TARBIYALANUVCHILARDA
MOSLASHUVCHANLIK
MEHANIZMLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
DOLZARB MUAMMO SIFATIDA.
Journal of new century innovations
,
23
(2), 169-
173.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
193
8. Акрамова, Д. Э., & Йўлдошева, Н. (2023). ТАРБИЯ МЕТОДЛАРИ
МАЖМУИ. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 362-364).
9. Акрамова, Д. Э., & Бобомуродова, О. Б. (2023). ТАРБИЯ МЕТОДЛАРИ ВА
УСУЛЛАРИ ҲАҚИДА ТУШУНЧА. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol.
1, No. 2, pp. 352-354).
10.
Akramova,
D.
(2022).
ACTIVITIES
OF
FUTURE
TEACHERS-
PSYCHOLOGISTS IN THE SYSTEM OF PRESCHOOL EDUCATION.
Science
and Innovation
,
1
(8), 322-326.
11. Акрамова, Д. Э. қизи Давронова, ЖС (2023, January). ТАРБИЯ ТИЗИМИ ВА
УНИНГ ТАРКИБИЙ ҚИСМЛАРИ. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol.
1, No. 2, pp. 358-361).
12. Акрамова, Д. Э. қизи Бозорбоева, ДА (2023, January). ЖАМОА–ТАРБИЯ
ОБЪЕКТИ
ВА
СУБЪЕКТИ
СИФАТИДА.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 355-357).
13. Ergashevna, A. D. (2025). THEORETICAL FOUNDATIONS FOR THE
DEVELOPMENT OF SOCIALIZATION IN SCHOOLCHILDREN OF THE
PREPARATORY GROUP.
SHOKH LIBRARY
.
14. Ibraimov, X., & Akramova, D. (2023). DIDACTIC CHARACTERISTICS OF
COMMUNICATIVE
TRAINING
IN
ENGLISH
LANGUAGE
TEACHING.
Science and innovation
,
2
(B11), 357-361.
