MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
132
O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING RIVOJLANISH
TARIXI
Kadirova Donaxon Maxsatovna - University of Management and Future
Technologies universiteti, S313-22- gurux talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning
rivojlanish tarixi yoritilgan. Qadimiy davrlardan boshlab, ijtimoiy tarbiya oilaviy,
diniy va jamoaviy omillar bilan uzviy bogʻliq holda shakllangan. Islom madaniyati,
Temuriylar davridagi ta’lim tizimi, ma’rifatchilik harakati va jadidchilik oqimi
ijtimoiy pedagogikaning taraqqiyotida muhim rol oʻynagan. Jadidlar tomonidan
amalga oshirilgan ta’lim islohotlari zamonaviy ta’lim tizimining asoslarini
yaratishda muhim bosqich boʻlgan. Maqolada ushbu tarixiy jarayonlarning ijtimoiy
pedagogikaga ta’siri tahlil qilinib, uning bugungi kundagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: Ijtimoiy pedagogika, tarbiya, islom madaniyati, Temuriylar
davri, ma’rifatchilik, jadidchilik, ta’lim islohoti, ijtimoiy muhit, pedagogik
rivojlanish, zamonaviy ta’lim.
Kirish
Ijtimoiy pedagogika insonning tarbiyalanish jarayonini jamiyat bilan uzviy
bogʻliq holda oʻrganadigan fan hisoblanadi. U shaxsning jamiyatdagi oʻrni, uning
ijtimoiy muhitga moslashuvi, shaxsiy va axloqiy sifatlarini rivojlantirish masalalarini
qamrab oladi. Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi uzoq tarixiy
jarayonlarga borib taqaladi. Ushbu sohaning rivojlanishida qadimiy tarbiya
anʼanalari, islom madaniyati, ma’rifatchilik harakati va jadidchilik oqimi muhim rol
oʻynagan.
Oʻzbek xalqi azaldan jamoaviy tarbiyaning ahamiyatini tushungan. Ota-
onalar, mahalla oqsoqollari, ustozlar va butun jamiyat bolalarni tarbiyalash jarayoniga
jalb qilingan. Tarixiy manbalarga koʻra, bolalar tarbiyasi nafaqat oilada, balki
kengroq ijtimoiy muhit – jamoa, mahalla va ta’lim muassasalarida ham amalga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
133
oshirilgan. Shu sababli, ijtimoiy pedagogika qadimdan xalq tarbiyasining ajralmas
qismi boʻlib kelgan.
Bugungi kunda Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivoji mustaqillik
yillarida amalga oshirilgan ta’lim islohotlari va davlat dasturlari bilan yanada
takomillashmoqda. Ammo bu rivojlanish oʻziga xos tarixiy jarayonlarning mantiqiy
davomi sifatida shakllangan. Ijtimoiy pedagogikaning ildizlarini va rivojlanish
bosqichlarini oʻrganish uning bugungi kundagi oʻrnini toʻgʻri baholashga imkon
beradi.
Ijtimoiy pedagogikaning tarixiy ildizlari
Ijtimoiy pedagogika qadimiy davrlardan boshlab insonning tarbiyalanish
jarayoni jamiyat bilan chambarchas bogʻliq ekanligini koʻrsatgan. Oʻzbekistonda
ijtimoiy pedagogikaning asoslari oilaviy tarbiya, diniy va axloqiy qadriyatlar,
shuningdek, jamoaviy ta’lim tizimlariga tayanadi.
Oʻzbek xalqi uchun tarbiya nafaqat shaxsiy masala, balki butun jamiyatning
ishi hisoblangan. Qadimgi davrlarda bolalar otalaridan hunar oʻrganib, onalaridan esa
uy ishlari va axloqiy qadriyatlarni egallagan. Shu bilan birga, jamiyat a’zolari
yoshlarni milliy an’analar va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashda faol ishtirok etgan.
Islom dini oʻzbek xalqining tarbiyaviy qarashlariga katta ta’sir koʻrsatgan.
Islom axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda muhim oʻrin egallab, ta’lim-tarbiyani
inson hayotining ajralmas qismi sifatida belgilagan. Qur’on va hadislarda bolalarga
nisbatan mehribonlik, ularga ta’lim berish, adolat va insoniylik tamoyillariga
asoslangan tarbiya berish targʻib qilingan.
Shuningdek, VIII-IX asrlarda Markaziy Osiyo hududida islom ilmlari
rivojlangan, madrasalar asos solingan. Bu maskanlarda nafaqat diniy bilim, balki
dunyoviy fanlar ham oʻrgatilgan. Jumladan, mashhur olimlar – Al-Fargʻoniy, Ibn
Sino, Al-Beruniy ilm-fan rivojiga ulkan hissa qoʻshgan. Ularning asarlarida insonning
ijtimoiy tarbiyasiga oid gʻoyalar ham oʻrin olgan.
Amir Temur va temuriylar davrida ta’lim va tarbiya davlat siyosati darajasiga
koʻtarilgan. Temur tomonidan tashkil etilgan madrasalar yosh avlodga ilm berish
bilan birga, ularni jamiyat uchun foydali shaxs sifatida shakllantirish vazifasini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
134
bajargan. Mirzo Ulugʻbek ilm-fanning rivojiga katta e’tibor qaratib, yosh olimlarni
qoʻllab-quvvatlagan.
Temuriylardan keyingi davrlarda ham ijtimoiy tarbiya muhim ahamiyat kasb
etgan. Xiva, Buxoro va Qoʻqon xonliklarida madrasalar va maktablar faoliyat
yuritgan. Ushbu ta’lim maskanlari ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishida muhim rol
oʻynagan.
Ma’rifatchilik harakati va jadidchilik
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Oʻzbekistonda ma’rifatchilik harakati va
jadidchilik oqimi shakllandi. Bu davr ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishida burilish
nuqtasi boʻldi.
Ma’rifatchilik harakati XIX asr oxirida Rossiya imperiyasi tarkibida boʻlgan
Oʻzbekistonda paydo boʻldi. Bu davrda jamiyatda savodsizlik yuqori darajada boʻlib,
eski maktab va madrasalardagi ta’lim zamonaviy hayot talablariga javob bermas edi.
Shunday sharoitda ilgʻor ziyolilar jamiyatning rivojlanishi uchun ta’lim tizimini
yangilash zarurligini tushunib yetdilar.
Ma’rifatchilar zamonaviy bilimlarni oʻrganish, fan va texnologiyalarni
rivojlantirish tarafdori edilar. Ular maktablar tashkil etib, yoshlarni ilm-fan va kasb-
hunar egallashga targʻib qildilar. Bu jarayonda Furqat, Muqimiy, Hofiz Sheroziy kabi
adiblar va ziyolilar xalqni ilm olishga chorlovchi asarlar yaratganlar.
Jadidchilik harakati va ta’lim islohoti
Jadidchilik harakati XX asr boshlarida ma’rifatchilikning mantiqiy davomi
sifatida shakllandi. Jadidlar zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishga katta e’tibor
berib, yangi usul maktablarini ochdilar.
Jadidlarning asosiy vakillari quyidagilardan iborat edi:
Mahmudxoʻja Behbudiy – “Rohbari najot” asarida ta’limning jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rni haqida fikr yuritgan. Munavvarqori Abdurashidxonov –
Toshkentda jadid maktablarini ochgan. Abdulla Avloniy – “Turkiy Guliston yoxud
axloq” asarida axloqiy tarbiyaning ahamiyatini yoritgan. Jadidlar ta’limni isloh qilish
orqali yosh avlodni ilmli, ma’rifatli va zamonaviy fikrlaydigan insonlar sifatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
135
tarbiyalashga intildilar. Ularning faoliyati Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning
rivojlanishiga ulkan hissa qoʻshdi.
Xulosa
Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish tarixi uzoq davrlarni oʻz
ichiga oladi. Qadimiy tarbiya an’analaridan boshlab, islom madaniyati, ma’rifatchilik
va jadidchilik harakatigacha boʻlgan bosqichlar ijtimoiy tarbiyaning shakllanishiga
asos boʻlgan. Bugungi kunda Oʻzbekiston ta’lim tizimida ijtimoiy pedagogika
sohasiga katta e’tibor qaratilib, yosh avlodni tarbiyalash va jamiyatga moslashuvchan
shaxs sifatida shakllantirish yoʻnalishida izchil ishlar olib borilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
