MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
295
MARKETING STRATEGIYALARIDA BLOKCHEYN
TEXNALOGIYASINI QO’LLASH
Toshkent davlat kimyo texnologiya insituti 3 – kurs talabasi
Mirxalilov Mirabbos Mirjamol o’g’li
Annotatsiya. Blokcheyn texnologiyasi marketing strategiyalarida yangi
imkoniyatlar
yaratmoqda.
Uning
markazlashtirilmaganligi,
shaffofligi
va
maʼlumotlarni oʻzgartirib boʻlmasligi kabi xususiyatlari marketing jarayonlarini
ishonchli va samarali qiladi. Ushbu maqolada blokcheynning marketingda
qoʻllanilishi, jumladan, mijozlarga ishontirish, maʼlumotlarni himoya qilish, loyalty
dasturlari, smart-kontraktlar va reklama sohasidagi islohotlar kabi jihatlar koʻrib
chiqiladi. Blokcheyn mijozlar bilan ishonchli munosabatlarni shakllantirish,
maʼlumotlarning xavfsizligini taʼminlash va jarayonlarni avtomatlashtirish orqali
marketing samaradorligini oshirish imkonini beradi. Biroq, texnik murakkablik,
yuqori boshlangʻich xarajatlar va qonuniy tartibga solishning yetarli emasligi kabi
qiyinchiliklar mavjud. Maqolada blokcheynning marketingdagi ahamiyati va
kelajakda uning kengroq qoʻllanilishi mumkin boʻlgan yoʻnalishlari taqdim etilgan.
Ushbu tadqiqot marketing mutaxassislari va texnologiya sohasidagi tadqiqotchilar
uchun foydali manba hisoblanadi.
Kalit so’zlar. Blokcheyn texnologiyasi, marketing strategiyalari,
ma’lumotlarning himoya qilish, loyalty dasturlar, smart-kontraktlar, shaffoflik,
avtomatlashtirish, marketing samaradorligi.
Kirish.
Zamonaviy marketing strategiyalarida innovatsion texnologiyalardan
foygalanish tobora keng tarqalmoqda. Blokcheyn texnologiyasi shaffoflik, xavfsizlik
va ma’lumotlarni buzilmas saqlash imkoniyati bilan marketing sohasida yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Bu texnologiya mijozlar ishonchini oshirish, operatsion
xarajatlarni kamaytirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim rol o’ynaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
296
Avvalo blokcheyn haqida tassavur shakilantirib olishimiz kerak. Blokcheyn – bu
markazlashtirilmagan raqamli daftar bo’lib, u kompyuterlar tarmog’idagi yozuvlarni
shaffof, o’zgarmas va buzishga chidamli tarzda xavfsiz saqlaydi. Har bir “blok”
ma’lumotlarni o’z ichiga oladi va bloklar xronologik “zanjir” da bog’langan. Oldingi
tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki.
IBM Food Trust misolida bo'lgani kabi, etkazib
beruvchilar o'zlari sotib olgan materiallarning kelib chiqishini qayd etish uchun
blokcheyndan foydalanishlari
mumkin. Bu kompaniyalarga nafaqat
o'z
mahsulotlarining, balki "Organik", "Mahalliy" va "Adolatli savdo" kabi umumiy
yorliqlarning ham haqiqiyligini tekshirish imkonini beradi.Forbes xabariga ko'ra,
oziq-ovqat sanoati fermadan foydalanuvchiga sayohat davomida oziq-ovqat yo'li va
xavfsizligini kuzatish uchun blokcheyndan foydalanishni tobora ko'proq qabul
qilmoqda. Yuqoridagi talablarni o’zida mujasamlashtirgan yana bitta tadqiqot
natijasi bilan tanishamiz
1
. Tibbiy xizmat ko'rsatuvchi provayderlar bemorlarning
tibbiy yozuvlarini xavfsiz saqlash uchun blokcheyndan foydalanishlari mumkin.
Tibbiy ma'lumotnoma yaratilganda va imzolanganda, u blokcheynga yozilishi
mumkin, bu esa bemorlarga yozuvni o'zgartirish mumkin emasligini isbot va ishonch
bilan ta'minlaydi. Ushbu shaxsiy sog'liqni saqlash yozuvlari blokcheynda shaxsiy
kalit bilan kodlanishi va saqlanishi mumkin, shunda ular faqat ma'lum shaxslar uchun
ochiq bo'lib, shu bilan maxfiylikni ta'minlaydi. Ushbu tadqiqotning maqsadi
marketing strategiyalarida blokchayn texnologiyasini qo’llashning afzalliklarini va
qo’llanilishi mumkin bo’lgan sohalarni o’rganishdir. Mazkur ilmiy maqola quyidagi
qisimlardan kirish, metodologiya, natija, muzozara, xulosa va adabiyotlardan iborat.
Metodologiya. Ushbu tadqiqotda marketing strategiyalarida blokcheyn
texnologiyasini qo’llashning afzalliklar va qo’llanishi mumkin bo’lgan sohalarni
ko’ramiz. Ma’lumotlar kuzatish, ijtimoiy media tahlili, statistik ma’lumotlar va
kompaniya ma’lumotlari orqali yig’ildi. Kvaltativ ma’lumotlari 2 ta yetakchi
kompaniyalarning blokcheynni qo’llash bo’yicha holatlari va tajribalari tahlil qilindi.
1
https://www.investopedia.com/terms/b/blockchain.asp
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
297
Metobzor. Iqtisodchi olimlar blokcheyn haqida quydagi fikr mulohazalarini
aytishgan. Don Tapscott blokcheyn haqida shunday dedi – blokcheynni “internetdan
keying eng katta texnologik inqilob” deb biladi. Uning fikricha blokcheyn nafaqat
moliyaviy tizimni, balki ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarni ham tubdan
o’zgartirishi mumkin deb aytgan
2
. Tangani ikkinchi tarafi bo’lganidek skeptik fikr
mu’lohaza bildirgan iqtisodchi olimlar ham bor. Robert J. Shiller fikricha blokcheyn
va kriptovalyutalarni “texnologik mania” deb ataydi. Bu texnologiya atrifdagi
haddan tashqari hayajon va maqtanishlar tarixdagi boshqa spekulyativ pufaklarga
(masalan, 2000-yillar internet pufagiga) o’xshaydi degan. Ta’kidlashicha, odamlar
ko’pincha texnologiyaning haqiqiy qo’llanilishi va potensialidan ko’ra uning
atrofdagi shov-shuvga ko’proq e’tibor qaratishadi. Yozuvchi va akademik Reychel
botsman ta’kidlagandek, “O’ylaymanki, blokcheyn qiymatni uzatish bo’yicha juda
qiziqarli narsalarni qiladi”. Garchi an’anaviy ravishda kiriptovalyuta jamoalardagi
suhbatlarning aksariyati moliyaviy industriyani buzishga qaratilgan bo’lsa ham,
Botsman bu texnologiya valyuta ayirboshlash banklarni chetlab o’tishga olib
kelishiga shubha qiladi. “Men bu shov-shuv qayerdan kelib chiqayotganini
tushunmayapman”, dedi Botsman forumning yillik yig’ilishida.
3
Natijalari. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki blokcheyn texnologiyasidan
foydalangan kompaniyalar haqida ma’lumotlar taqdim etiladi. Blokcheyn
texnologiyasi xavfsizlik. shaffofligi, ma’lumotlar almashinovi, ochiqligi va shunga
o’xshash sifatlari tadqiqotimiz natijalari davomida yoritib beriladi. Ushbu
tadqiqotda o’rganish uchun Walmart va kriptovalyuta kompaniyalarining
ma’lumotlari to’plandi. Walmart – bu oziq-ovqat xavfsizligi va hamkorlik
markazidir. Walmart kompaniyasi blokcheyn texnologiyasini qo’llashi bir hodisa
ichidagi kichik muamo tufayli sodir bo’lgan. Kompaniya 2016 – yilda,
kompaniyaning oziq-ovqat xavfsizligi bo’yicha vitse- prizidenti o’z jamoasidan
manbaga to’g’ralgan mango paketini kuzatishni so’raganidan boshlangan. Uning
2
3
https://www.weforum.org/stories/2018/03/blockchain-bitcoin-explainer-shiller-roubini/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
298
jamoasi bu topshiriqning bajarishga roparosa 6kun 18 soat 26 daqiqa vaqt sarflagan.
Qiziqarlisi shundaki, barcha ma’lumotlar kompaniyaning tizimida bo’lsada,
ma’lumotga yetib borish uzoq vaqt talab qildi. IBM va Linux Fundation tomonidan
tashkil etilgan loyiha asoasida oziq-ovqat mahsulotlarini kuzatish tizimni yaratish
uchun hamkorlik qilgandan so’ng, Walmart o’zining AQSH do’konlarida
saqlanadigan to’g’ralgan mango paketlarini 2.2 soniya ichida, tom ma’noda fikr
tezligida kuzatish mumkin edi. Blokcheynga haqiqiylik sertifikatlarini yuklash orqali
xitoyda cho’chqa go’shtini kuzatish uchun ishlatilingan, bu esa shaffoflik va
ishonchni oshiradi. IBM o’zining blokcheyn platformasi va tajribasini taklif qildi,
Tsinghua universiteti esa jarayon uchun asosiy texnologiyalar bo’yicha texnik
maslahatchi sifatida ishladi. Birgalikda kompaniyalar oziq-ovqat ta’minoti zanjiri
provayderlari va tartibga soluvchilar bilan mamlakatda xavfsiz oziq-ovqat
ekotizimini ta’minlash uchun zarur standartlar, yechimlar va hamkorlikni ishlab
chiqish uchun hamkorlik qilishdi. Yangi tizim (blokcheyn tex) turli xil cho’chqa
go’shti yetkazib beruvchilari, jo’natuvchilari va xaridorlarini shuningdek,
mahsulotni Xitoy bo’ylab ko’chirishda ishtirok etgan boshqalarni ham bog’ladi va
tasdiqladi
4
. Xavfsizligiga keladigan bo’lsak, noqonuniy faoliyatni mutloq
qiymatining pasayishiga qo’shimcha ravishda, noqonuniy faoliyat bilan bog’liq
barcha kripto tranzaksiyalari hajmining ulushi bo’yicha 2022 yildagi 0,42% dan
0,34% gacha tushdi
4
https://tech.walmart.com/content/walmart-global-tech/en_us/blog/post/blockchain-in-the-food-supply-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
299
5
5
https://www.chainalysis.com/blog/2024-crypto-crime-report-introduction/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
300
Muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni ko’rsitayabdiki blokcheyn
texnologiyasi marketing strategiyalarida yangi imkoniyatlar va afzalliklarni keltirib
chiqaradi. Tadqiqotimiz davomida bu texnologiya shaffoflik va xavfsizlikni
taminlash va ma’lumotlar almashinuvini tahrirlashini tezlashtirishi orqali mijozlar
bilan ishonchli munosabatlar qurishga yordam berdi. Masalan yuqorida ko’rib
tadqiqotimiz davomida o’rgangan kompaniyamiz Walmart mahsulotining kelib
chiqishi va yetkazib berish zanjirini kuzatish borish imkoniyati iste’molchilarga
mahsulotning haqiqiyligiga ishonch hosil qilishlar mumkin. Bundan tashqari,
shartnomalar xarajatlarini kamaytirish va operatsion jarayonlarni soddalashtirishini
isobot dalilini topdi. Marketingda blokcheyinning yana bir afzalligi ma’lumotlarni
aniqroq, shaxsiylashtitilgan tarzda to’plash kiriptografik xesh orqali ma’lumotlarni
xavfsizligini ta’minlash imkoniyati. Loyaltilik dasturlarida ham blokcheyn qo’llash
mumkinligi bu esa mijozlarning sodiqligini oshirishga yordam berishi tadqiqotimiz
davomida isbotini topdi. Biroq blokcheyn yexnologiyasini marketingda qo’llashda
bir qator tosiqlar aniqlandi. Bu qiyinchiliklar, qonuniy tartibga solish muammolari
va yuqori xarajatlar va markazlashmagan tizim texnologiyasi shu kabi omillar
kompaniyalar uchun qiyinchiiklar tugdirishi mumkin. Tinglovchida bir qator
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
301
savollar tug’ilishi mumkin xavfsizlik bilan bog’liq ma’lumotlar xavfsizligi bilan
bog’liq markazlashmagan va hukumat nazoratisiz faoliyat qanchalik xavfsiz? Albatta
to’liq xavfsiz emas chunki foydalanuvchilar va tashrif buyuruvchilar soni ko’p
bo’lganligi asosan kripto aktivlar bilan shug’ulanuvchilar bo’lganligi uchun kiber
jinoyatchilik va noqonuniy faoliyatlar sodir etib turiladi. Xavfsizligiga Noqonuniy
faoliyatni mutloq qiymatining pasayishiga qo’shimcha ravishda, noqonuniy faoliyat
bilan bog’liq barcha kripto tranzaksiyalari hajmining ulushi bo’yicha 2022 yildagi
0,42% dan 0,34% gacha tushdi. Statistik ma’lumotlar shuni ko’rsitayabdiki
kamchiliklar va xavsizlik yaxshilanayabdi. Shuning uchun ushbu texnologiyani joriy
qilishdan oldin diqqat bilan rejalashtirish va tahlil qilish zarur. Kelajakda ushbu
qiyinchiliklar va cheklovlarni bartaraf etish bo’yicha tadqiqotlar o’tkazish tavfsiya
etiladi.
Xulosa.
Blokcheyn texnologiyasi marketing strategiyalarida innovatsion
yechimlar va raqobatdosh ustunlikni ta’minlash imkoniyatlarini beradi. Ushbu
texxnologiya orqali kompaniyalar mijozlarni ishinchini oshirib bozorning yangi
qatlamlariga kirish imkoniyatiga ega bo’lishlari mumkin. Blokcheynning shaffoflik,
xavfsizlik va ma’lumotlarni aniq boshqarish kabi afzalliklari marketing jarayonlarini
yanada samarali qiladi. Masalan mahsulotni kelib chiqishi va yetkazib berish
zanjirini kuzatish iste’molchilarga mahsulotning haqiqiyligiga ishonch hosil qiladi.
Bundan tashqari noqonuniy faoliyatni keskin pastlayotgani tizimni optimal holda
ishlashi yaxshilanayotgani yana bir bor o’z Isbotini topdi. O’zimizda ham shu
texnologiyani joriy etish jadallik bilan rivojlanayabdi bunga misol qilib.
Oʻzbekistonda taxmin qilingan yuqori darajadagi korrupsiya darajasini hisobga olgan
holda davlat muassasalariga bo’lgan
ishonchni mustahkamlashda raqamli innovatsiyalar imkoniyatlaridan,
xususan, blokcheyn texnologiyasidan foydalanish muhim hayotiy ahamiyatga ega.
O‘zbekiston FHDYo yagona elektron tizimiga blokcheynni joriy etish Yevropa
Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilayotgan hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining
O'zbekistondagi Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) va O'zbekiston Respublikasi Adliya
vazirligi hamkorligida tatbiq etilayotgan “O‘zbekiston qishloq hududlarida davlat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
302
xizmatlari ko‘rsatishni takomillashtirish va boshqaruv darajasini oshirish” (IPSD)
loyihasi doirasida xavfsizlikni yaxshilash va davlat xizmatlaridan foydalanishni
tezlashtirish orqali fuqarolarning hayotini yaxshilash maqsadida amalga
oshirilayotgan tadbirlardan biridir
6
. Kelajakda blokcheynning rivojlanishi bilan
marketing sohasida yanada keng qo’llanilishi va mijozlar bilan munosabatlarni
yanada mustahkamlashi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1.
Blockchain Facts: What Is It, How It Works, and How It Can Be Used
2.
Don Tapscott: ‘Blockchain represents the second era of … //
Liu Y. Effect of
digital marketing capabilities and blockchain technology on organizational
performance and psychology //Frontiers in Psychology. – 2022. – Т. 12. – С. 805393.
3.
Still don’t understand the bockchain? This explaniner will help//
Bai Y. et al.
How can blockchain technology promote food safety in agricultural market?—an
evolutionary game analysis //Environmental Science and Pollution Research. – 2023.
– Т. 30. – №. 40. – С. 93179-93198.
4.
Blockchain in the food supply chain – What does the future …//Хайдарова К.
А. и др. Цифровая экономика на предприятиях и роль в ней электронной
коммерции //Journal of new century innovations. – 2022. – Т. 15. – №. 3. – С. 106-
110.
5.
2024
Crypto
Crime
Trends
from
Chainalysis//
https://www.chainalysis.com/blog/2024-crypto-crime-report-
6.
Stallone V., Wetzels M., Klaas M. Applications of Blockchain Technology in
marketing—A systematic review of marketing technology companies //Blockchain:
Research
and
Applications.
– 2021. – Т. 2. – №. 3. – С.
100023.//
O‘ZBEKISTONDA BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASI - YANADA
SHAFFOF DAVLAT XIZMATLARI UCHUN
6
https://www.undp.org/uz/uzbekistan/blog/ozbekistonda-blokcheyn-texnologiyasi-yanada-shaffof-davlat-
