MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
251
GIYOHVANDLIK – DEVIANT XULQ SHAKLI SIFATI
Quttiboyeva Ozoda Sunibekovna - University of Management and Future
Technologies universiteti, S313-22 PPo‘ guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada giyohvandlikning deviant xulq-atvor shakli
sifatida tahlili olib borilgan. Giyohvandlikning kelib chiqish sabablari, uning shaxs
va jamiyatga ta’siri, shuningdek, bu illatning oldini olish bo‘yicha takliflar ko‘rib
chiqilgan. Maqolada giyohvandlikning psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
omillari atroflicha yoritilgan hamda uning natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy
ajralish, jinoyatchilik va sog‘liq muammolari tahlil qilingan. Shuningdek, muammoni
bartaraf etish bo‘yicha huquqiy, tarbiyaviy va reabilitatsiya choralari taklif qilingan.
Tadqiqot natijalari giyohvandlikka qarshi kurashda ta’lim va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashning muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Giyohvandlik, deviant xulq, psixologik omillar, ijtimoiy
muammolar, jinoyatchilik, reabilitatsiya, ta’lim, profilaktika.
Kirish
Giyohvandlik – bu shaxsning giyohvand moddalar ta’siriga berilib, ularga
qaram bo‘lishi natijasida yuzaga keladigan holatdir. Bu nafaqat insonning jismoniy
va ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki uning ijtimoiy hayotini, ish
faoliyatini, oilaviy munosabatlarini ham izdan chiqaradi. Giyohvandlik deviant
(jamiyat normalaridan chetga chiqqan) xulq-atvor shakllaridan biri bo‘lib, u
ko‘pincha jinoyatchilik, ijtimoiy beqarorlik va turli huquqbuzarliklar bilan bog‘liq
bo‘ladi.
Zamonaviy dunyoda giyohvand moddalar iste’moli jiddiy global muammoga
aylangan. Bir qator rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yoshlar orasida bu
illat keng tarqalmoqda. Maqolaning maqsadi – giyohvandlikni deviant xulq shakli
sifatida tahlil qilish, uning kelib chiqish sabablari, shaxs va jamiyatga ta’siri hamda
oldini olish choralari haqida fikr yuritishdir.
Deviant xulq tushunchasi va uning jamiyatdagi o‘rni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
252
Deviant xulq – bu jamiyat tomonidan belgilangan normalar va qadriyatlarga
mos kelmaydigan harakatlar majmuasidir. Ijtimoiy sotsiologlar deviant xulqni bir
necha turga ajratadilar: jinoyatchilik, ichkilikbozlik, giyohvandlik, ma’naviy
qoidalarni buzish va shaxsiy befarqlik kabi xatti-harakatlar deviant xulq sifatida
qaraladi.
Giyohvandlik – bu deviant xulq shakllaridan biri bo‘lib, shaxs narkotik
moddalarga qaram bo‘lib qolganida namoyon bo‘ladi. Bu holat odamning atrof-
muhitga bo‘lgan munosabatini, uning hayotiy maqsadlarini va kundalik faoliyatini
izdan chiqaradi. Jamiyatda giyohvandlikka qarshi qattiq kurash olib borilishi shart,
aks holda bu illat butun bir avlodning axloqiy va jismoniy buzilishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Giyohvandlikning deviant xulq sifatida tan olinishi, asosan, uning ijtimoiy
normalarga zid bo‘lganligi va ijtimoiy muhitni beqarorlashtirishi bilan bog‘liq.
Odamlar narkotik moddalarga qaram bo‘lib qolgandan so‘ng, ular ish qobiliyatini
yo‘qotadi, ijtimoiy hayotdan chetga chiqadi va ko‘pincha jinoyatlarga aralashib
qolishadi. Shu sababli, bu muammo nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy masala sifatida
ham ko‘rilishi kerak.
Giyohvandlikning sabablari va omillari
Giyohvandlikning tarqalishiga olib keluvchi bir necha asosiy sabablar
mavjud:
Ba’zi odamlar hayotiy muammolar, depressiya, stress yoki yolg‘izlik sababli
narkotik moddalar iste’mol qilishga moyillik ko‘rsatadi. Ular ushbu moddalardan
vaqtinchalik tinchlik va taskin topish imkoniyatini izlaydilar. Natijada, organizm bu
moddalarga o‘rganib qoladi va inson ularga qaram bo‘lib qoladi. Ayniqsa, yoshlar
o‘zlarining psixologik noaniqliklari sababli giyohvandlikka berilishlari mumkin.
Jamiyatda giyohvandlik tarqalishining asosiy sabablaridan biri bu do‘stlar
yoki atrof-muhit ta’siridir. Yoshlar ko‘pincha tengdoshlarining ta’siriga tushib,
narkotik moddalarga qiziqib qoladilar. Oila muhiti ham katta ahamiyatga ega – agar
ota-onalar farzandlariga yetarlicha e’tibor bermasa yoki oilaviy muhit notinch bo‘lsa,
bolalar o‘z muammolarini giyohvandlik orqali hal qilishga harakat qilishlari mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
253
Ishsizlik, qashshoqlik va ijtimoiy tengsizlik ham giyohvandlikning
sabablaridan biri hisoblanadi. Hayot sharoitining og‘irligi tufayli ba’zi odamlar bu
illatga berilib ketadi yoki giyohvand moddalar savdosi bilan shug‘ullana boshlaydi.
Ba’zi jamiyatlarda narkotik moddalar iste’moli odatiy hol sifatida qabul
qilinishi mumkin. Masalan, ayrim submadaniyatlarda bu hayot tarzining bir qismi
sifatida qaraladi. Shu boisdan, madaniy qadriyatlar va axloqiy normalarning zaifligi
ham bu muammoga turtki bo‘lishi mumkin.
Giyohvandlikning jamiyat va shaxsga ta’siri
Giyohvand moddalar inson organizmiga halokatli ta’sir ko‘rsatadi. Bu
moddalarning uzoq muddat iste’mol qilinishi jismoniy holatni yomonlashtiradi,
immunitetni pasaytiradi va turli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Ruhiy
jihatdan esa, inson depressiya, aqliy zaiflik va tajovuzkorlikka moyil bo‘lib qoladi.
Giyohvand kishilar odatda jamiyatdan chetlashib boradi. Ular o‘z oilasi,
do‘stlari va ish joyidan uzoqlashadi, natijada ijtimoiy hayotdan uzilib qolishadi.
Narkotik moddalar iste’mol qiluvchi shaxslar ko‘pincha pul topish uchun noqonuniy
ishlar bilan shug‘ullanishga majbur bo‘ladilar. Bu esa o‘g‘irlik, qotillik va firibgarlik
kabi jinoyatlarning ko‘payishiga olib keladi.
Giyohvandlikning oldini olish choralari
Narkotik moddalar savdosi va iste’moliga qarshi qattiq qonunchilik choralari
ko‘rilishi lozim. Davlat tomonidan narkotik moddalar tarqalishiga qarshi maxsus
dasturlar ishlab chiqilishi kerak. Maktab va universitetlarda giyohvandlikning
zararlarini tushuntirish bo‘yicha maxsus dasturlar joriy qilinishi lozim. Yoshlarni
sport, san’at va ijodiy mashg‘ulotlarga jalb qilish orqali ularni bu zararli odatlardan
uzoqlashtirish mumkin. Giyohvandlikka chalingan shaxslarga maxsus reabilitatsiya
markazlari orqali yordam ko‘rsatish, ularga yangi hayot boshlash imkoniyatini
yaratish kerak.
Xulosa
Giyohvandlik jiddiy ijtimoiy muammo bo‘lib, uning salbiy oqibatlari nafaqat
shaxsiy, balki jamiyat miqyosida ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu illatning keng
tarqalishiga turli psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy omillar sabab bo‘ladi. Giyohvandlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
254
nafaqat inson salomatligini buzadi, balki ijtimoiy ajralish, jinoyatchilikning ortishi va
iqtisodiy inqirozlarga ham olib kelishi mumkin.
Ushbu muammoning oldini olish uchun kompleks yondashuv talab qilinadi.
Xususan, huquqiy choralar kuchaytirilishi, ta’lim muassasalarida profilaktik dasturlar
joriy qilinishi va giyohvandlarga reabilitatsiya imkoniyatlari yaratilishi lozim.
Shuningdek, yoshlarni sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirish, ularning bo‘sh vaqtlarini
foydali mashg‘ulotlar bilan to‘ldirish orqali giyohvandlikka qarshi samarali kurashish
mumkin.
Giyohvandlik bilan kurash faqat davlat organlarining vazifasi emas, balki
jamiyatning har bir a’zosi bunga o‘z hissasini qo‘shishi kerak. Buning uchun oilalar,
ta’lim muassasalari, ijtimoiy tashkilotlar va davlat idoralari hamkorlikda ishlashi
lozim. Faqat shundagina bu illatning oldini olish va sog‘lom jamiyat qurish mumkin
bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
255
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
