MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
58
O‘QIB TUSHUNISH MAHORATINI OSHIRISH METODLARI VA
OSON USULLARI
Aymurodov Amirxon Alisherjonovich
Olot tuman ixtisoslashtirilgan maktab-internati 8-sinf o‘quvchisi
Qoryog‘diyev Quvonch Temirovich
Olot tuman ixtisoslashtirilgan maktab-internati ingliz tili fani o‘qituvchisi
Annotatsiya. Ushbu maqola o‘qish va tushunish mahoratini oshirishning
samarali metodlari va usullarini ko‘rib chiqadi. Maqolada o‘qishning maqsadiga
qarab turli metodlarni tanlash, o‘qishdan keyin materialni qayta ko‘rib chiqish,
o‘qishdan oldin tayyorgarlik ko‘rish, va o‘qishni doimiy ravishda amalga oshirish
kabi asosiy masalalar yoritilgan. Shuningdek, o‘qish jarayonini samarali qilish
uchun tez o‘qish (skimming), diqqat bilan o‘qish (scanning), va qayta o‘qish (active
reading) kabi usullar keltirilgan. Maqolada o‘qishning ilmiy va adabiy matnlarni
chuqur tushunish va o‘zlashtirishga yordam beruvchi usullarga ham to‘xtalib
o‘tiladi. Bularning barchasi o‘qishning samaradorligini oshiradi, bilim olish
jarayonini tezlashtiradi va ma’lumotni yaxshiroq anglashga yordam beradi. Maqola,
o‘qib tushunish mahoratini rivojlantirishda ilg‘or metodlarni qo‘llashni tavsiya
etadi, shu bilan birga o‘qish jarayonining har tomonlama samarali bo‘lishini
ta’minlaydi.
Kalit so‘zlar: O‘qib tushunish mahorati, skimming, scanning, active reading,
strategiyalar, tavsiyalar.
Kirish:
O‘qib tushunish mahorati har bir insonning bilim olish, muammolarni
hal qilish va o‘z fikrini aniq ifodalash kabi ko‘plab ko‘nikmalarini rivojlantiradi. XXI
asrda axborot texnologiyalarining rivojlanishi va globalizatsiya jarayonining
tezlashishi bilan o‘qish jarayoni yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Har kuni
yangi bilimlar va tafsilotlarni o‘zlashtirish zarurati tufayli o‘qib tushunish mahoratini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
59
oshirish muhim bo‘lib qoldi. Shuningdek, o‘qib tushunish qobiliyatining kuchayishi
shaxsning o‘zini rivojlantirishiga, bilim olish jarayonini samarali tashkil etishga
yordam beradi.
O‘qib tushunishning ahamiyati va uning dolzarbligi quyidagi sabablar bilan
izohlanadi:
Ma’lumotlarning ortishi: Hozirgi kunda odamlar turli manbalardan axborot
olishmoqda, masalan, kitoblar, maqolalar, internet resurslari. Bu holat o‘qish va
tushunish mahoratining kuchayishini talab qiladi.
Kundalik hayotdagi muhim roli: O‘qish orqali insonlar yangi bilimlarni
o‘zlashtiradi, mehnat bozorida raqobatbardoshlikni oshiradi va shaxsiy rivojlanishga
erishadi.
Ta’lim tizimidagi ahamiyati: O‘qish va tushunishni chuqur o‘zlashtirish
talabalar uchun ilmiy izlanishlar olib borish, kompleks mavzularni o‘rganish va yangi
bilimlarni tezda o‘zlashtirish uchun zarurdir.
Intellektual rivojlanish: O‘qib tushunish, fikrlash va qaror qabul qilish
jarayonlarini yaxshilaydi, bu esa aqliy rivojlanishga xizmat qiladi.
O‘qib tushunish va uning metodlarini o‘rganish sohasida turli ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. Quyida ushbu mavzuga oid asosiy olimlar va ularning
tadqiqotlari haqida ma’lumot keltirilgan:
David Pearson, o‘qish va tushunish jarayonini o‘rganishga katta hissa
qo‘shgan olimlardan biridir. U o‘qish tushunishining asosiy jihatlarini o‘rganib,
“Interactive Model of Reading” (O‘qishning interaktiv modeli) nazariyasini ishlab
chiqdi. Bu modelga ko‘ra, o‘qish jarayoni faqat so‘zlarni tanib olishdan iborat emas,
balki o‘qigan matnni tashqi tajribalar va bilimlar bilan bog‘lab, anglash jarayoni
bo‘ladi. U o‘qish tushunishiga doir bir qator metodlarni ishlab chiqdi, jumladan,
so‘zlarni va kontekstni tahlil qilish, o‘qishning interaktiv tabiati haqida ko‘plab
tadqiqotlar olib bordi.
Louise Rosenblatt o‘qish va tushunish jarayonini “Reader-Response Theory”
(O‘quvchi-Javob nazariyasi) orqali tushuntiradi. U o‘qish jarayonida o‘quvchi va
matn o‘rtasidagi interaktiv munosabatni ta’kidlaydi. Bu nazariyaga ko‘ra, o‘quvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
60
matnni o‘z tajribasi, bilimi va dunyoqarashi bilan shakllantiradi. Shu sababli, har bir
o‘quvchi matnni o‘ziga xos tarzda tushunishi mumkin.
William Grabe o‘qish va tushunish bo‘yicha ilmiy ishlarida o‘qish jarayonini
ko‘plab bosqichlarga bo‘lib, har bir bosqichda tushunish va yodda saqlashni
mustahkamlash uchun metodlarni ishlab chiqdi. U o‘qishning “global” va “local”
tahlilini ta’kidlaydi, ya’ni o‘qish jarayonida matnning umumiy mazmunini tushunish
va ayni vaqtda tafsilotlarga e’tibor qaratish zarurligini o‘rganadi.
Jean Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi o‘qib tushunish mahoratining
rivojlanishini tushunishga yordam beradi. Piaget, o‘qishning rivojlanishi bolalarning
kognitiv salohiyatiga bog‘liq ekanligini ta’kidlagan. Uning tadqiqotlari o‘quvchilarni
o‘qib tushunish jarayonini rivojlantirishda, yoshi va tafakkur darajalariga qarab turli
usullarni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.
John Guthrie o‘qish motivatsiyasini o‘rganish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar
olib borgan. U, o‘qish motivatsiyasining o‘qib tushunish mahoratiga qanday ta’sir
qilishini o‘rganib, o‘qishning qiziqarli va maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarurligini
ta’kidlagan. Uning tadqiqotlari o‘qish va tushunishni rivojlantirishda muhim
motivatsion omillarni ko‘rsatadi.
Asosiy qism.
O‘qish va tushunish – bu har bir insonning bilim olish
jarayonida asosiy vazifalaridan biridir. O‘qib tushunish mahorati – kitoblarni o‘qish,
ilmiy maqolalarni tahlil qilish yoki kundalik hayotdagi turli ma’lumotlarni qabul
qilishda muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmadir. Ushbu mahoratni
oshirish esa odamning aqliy salohiyatini rivojlantiradi, fikrlash va mantiqiy analiz
qilish qobiliyatini kuchaytiradi. Shu bois, o‘qib tushunish mahoratini oshirish uchun
turli metodlar va usullarni o‘rganish muhimdir.
Ushbu maqolada, o‘qib tushunish mahoratini oshirishga yordam beradigan bir
nechta samarali metodlar va usullarni ko‘rib chiqamiz.
O‘qishning maqsadiga qarab metodlarni tanlash
O‘qib tushunish mahoratini oshirishda birinchi qadam – o‘qishning maqsadini
aniqlashdir. Maqsadga qarab o‘qish metodlarini tanlash o‘qish jarayonini yanada
samarali qiladi. Agar siz umumiy ma’lumot olishni xohlasangiz, tez o‘qish usulini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
61
qo‘llashingiz mumkin. Agar bilimni chuqur tahlil qilishni maqsad qilsangiz, batafsil
o‘qish va qayta o‘qish zarur bo‘ladi. Quyida turli maqsadlar bo‘yicha o‘qish
metodlarini ko‘rib chiqamiz.
a) Tez o‘qish (Skimming)
Tez o‘qish – bu matnni tezda o‘qish va asosan
uning asosiy nuqtalarini yoki umumiy mazmunini tushunish usulidir. Bu usulda, siz
matnning sarlavhalarini, bo‘limlarning boshlarini va oxirlarini tezda ko‘zdan
kechirasiz va matnning asosiy fikrlarini topishga harakat qilasiz. Tez o‘qishda
matnning har bir so‘zini to‘liq o‘qib chiqishga hojat yo‘q, balki umumiy tasavvurga
ega bo‘lish uchun eng muhim qismlarga e’tibor qaratiladi. Bu metodni ayniqsa,
umumiy ma’lumotlarni olish yoki matnning umumiy mazmunini tezda anglash uchun
qo‘llash mumkin.
b) Diqqat bilan o‘qish (Scanning)
Agar siz aniq bir ma’lumotni yoki javobni
izlayotgan bo‘lsangiz, skanning usulini qo‘llashingiz kerak. Skanningda siz matnni
diqqat bilan ko‘rib chiqib, faqat kerakli ma’lumotni topishga harakat qilasiz. Bu
metodga o‘quvchilar, masalan, telefon raqamini, manzilni yoki maxsus ma’lumotni
qidirayotganida murojaat qilishadi. Diqqat bilan o‘qishning asosiy jihati, tez va
samarali ma’lumot olishdir.
c) Qayta o‘qish (Active Reading)
Agar siz o‘qilgan materialni chuqur
tushunishingiz kerak bo‘lsa, qayta o‘qish usulini qo‘llashingiz maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Bu metodda siz matnni bir necha marta o‘qishingiz, uni tahlil qilishingiz va
har bir paragrafning muhim jihatlarini belgilashingiz kerak bo‘ladi. Qayta o‘qish
yordamida siz matnning barcha nuqtalarini va tafsilotlarini yaxshi tushunasiz, va bu
usul ko‘pincha murakkab ilmiy yoki adabiy matnlarni o‘qishda samarali bo‘ladi.
O‘qishdan keyin qayta ko‘rib chiqish
Matnni o‘qib bo‘lgandan so‘ng, uni qayta ko‘rib chiqish juda muhim. Bu
sizning o‘qigan ma’lumotlaringizni yanada mustahkam qilishga yordam beradi.
Qayta ko‘rib chiqishning bir nechta usullari mavjud:
1. Yozish.
O‘qigan materialni qayta yozish yoki o‘z so‘zlaringiz bilan
izohlash yordamida matnni chuqurroq tushunishingiz mumkin. Bu usul, ayniqsa,
murakkab fikrlarni va tushunchalarni o‘rganishda foydalidir. Yozish orqali, siz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
62
o‘qigan ma’lumotlarni yaxshiroq eslab qolishingiz va o‘z fikrlaringizni
shakllantirishingiz mumkin.
2. Savollar berish
O‘qiganingizdan so‘ng, matnni yaxshiroq tushunish uchun
o‘zingizga savollar bering. Masalan, “Bu ma’lumotni qanday qilib amaliyotda
qo‘llash mumkin?”, “Nima uchun bu fikr muhim?” kabi savollar yordamida o‘qigan
matningizni tahlil qiling. Savollar berish, materialni yanada chuqurroq o‘zlashtirishga
yordam beradi va tahliliy fikrlashni rivojlantiradi.
3. Vizualizatsiya
O‘qigan ma’lumotni yaxshiroq tushunish uchun uni vizual
tarzda tasavvur qilish foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, matnni diagrammalar,
jadvallar yoki xaritalar yordamida ko‘rsatish, murakkab fikrlarni soddalashtiradi va
ularni eslab qolishni osonlashtiradi.
O‘qishdan oldin tayyorgarlik
O‘qish jarayoniga yaxshi tayyorgarlik ko‘rish o‘qib tushunishni yanada
samarali qiladi. Quyidagi metodlar tayyorgarlik jarayonida qo‘llanilishi mumkin:
a) Muammoni aniqlash
O‘qishdan oldin, nima o‘rganmoqchi ekanligingizni
yoki o‘qishning maqsadini aniqlang. Masalan, agar siz tarixiy bir voqea haqida
o‘qiyotgan bo‘lsangiz, avval shu voqeaning asosiy jihatlarini va tarixiy kontekstini
bilib olishingiz mumkin. Bu sizga matnni o‘qiyotganda, kerakli ma’lumotlarni tezda
ajratib olishga yordam beradi.
b) Sarlavhalar va bo‘limlarni ko‘rib chiqish
Matnni o‘qishdan oldin, uning
sarlavhalarini, bo‘limlarini va qismlarni tekshirib chiqing. Bu sizga matnning
umumiy tuzilishini va asosiy mavzularni tushunishga yordam beradi. Shuningdek,
o‘qishdan oldin matnning qisqacha mazmuni bilan tanishish, o‘qish jarayonini yanada
samarali qiladi.
O‘qishni doimiy ravishda amalga oshirish
O‘qish mahoratini oshirishning eng samarali usuli — bu uni doimiy ravishda
amaliyotga kiritishdir. Har kuni biror narsa o‘qish, turli materiallar bilan ishlash va
yangi mavzularni o‘rganish sizning o‘qish va tushunish mahoratingizni yanada
oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
63
1. Turli janrda o‘qish
O‘qish mahoratini oshirish uchun turli janrlarda o‘qish
muhimdir. Adabiyot, ilmiy maqolalar, jurnalistik materiallar, tarixiy kitoblar va
boshqa turli materiallar sizga turli xil fikrlash va tushunish usullarini o‘rganishga
yordam beradi.
2. Yangi mavzularni o‘rganish
Har doim yangi mavzularni o‘rganish va
yangi materiallar bilan ishlash sizni rivojlantiradi. Yangi mavzularni o‘qish orqali,
o‘qish mahoratini yanada rivojlantirish mumkin. Shu bilan birga, yangi bilimlarni
o‘rganish sizni yanada aqlli va tahliliy fikrlovchi qiladi.
3. Boshqalar bilan fikr almashish
O‘qigan materialingizni boshqalar bilan
muhokama qilish sizning tushunishingizni yanada chuqurlashtiradi. Boshqalar bilan
fikr almashish, o‘qigan matningizni yangi nuqtai nazardan ko‘rib chiqishga yordam
beradi. Bu, ayniqsa, murakkab yoki qiyin mavzularni o‘rganishda foydalidir.
O‘qib tushunishni osongina rivojlantirish usullari
O‘qib tushunish mahoratini rivojlantirish uchun ba’zi oson usullarni ko‘rib
chiqaylik:
1.
O‘qishning tezligini oshiring
: O‘qish tezligini oshirish va bu bilan birga
tushunishni ham yaxshilash.
2.
O‘qishning ilg‘or usullarini qo‘llang
: Masalan, aktiv eshitish, savollar
berish va qayta o‘qish.
3.
Bundan tashqari boshqa ko‘nikmalarni rivojlantirish
: Yangi
so‘zlarni o‘rganish va kengaytirilgan so‘z boyligini rivojlantirish orqali tushunishni
mustahkamlash.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, o‘qib tushunish mahoratini oshirish — bu
doimiy o‘rganish va amaliyotning mahsulidir. Yuqorida keltirilgan metodlar va
usullar yordamida har bir inson o‘qish jarayonini samarali qilish, o‘qilgan ma’lumotni
yanada yaxshi tushunish va o‘zlashtirishga erishishi mumkin. Bu usullarni doimiy
ravishda qo‘llash, o‘qish mahoratini rivojlantiradi va bilim olish jarayonini yanada
samarali qiladi. O‘qib tushunish mahoratini oshirish, o‘qish jarayonining yanada
samarali va mazmunli bo‘lishini ta’minlaydi. Ushbu mavzu bugungi kunda ham
dolzarb bo‘lib qolmoqda, chunki ilmiy tadqiqotlar va usullar doimiy ravishda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
64
rivojlanib bormoqda. O‘qish va tushunish jarayonini chuqurroq o‘rganish, nafaqat
ta’lim sohasida, balki kundalik hayotda ham muvaffaqiyatga erishishga yordam
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Beck, I. L., Perfetti, C. A., and McKeown, M. G. (1982). Effects of long-term
vocabulary instruction on lexical access and reading comprehension. J. Educ.
Psychol. 74, 506–521. doi: 10.1037/0022-0663.74.4.506
2. Greene, B. (2001). Testing reading comprehension of theoretical discourse with
cloze. J. Res. Read. 24, 82–98. doi: 10.1111/1467-9817.00134.
3. Leong, C. K. (1992). Enhancing reading comprehension with text-to-speech
(DECtalk) computer system. Read. Writ. 4, 205–217. doi: 10.1007/bf0102 7492
4. Snow, C. E., Burns, M. S., & Griffin, P. (Eds.). (1998). Preventing reading
difficulties in young children. Washington, DC: National Academy Press.
5. Teele, S. (2004).Overcoming barricades to reading a multiple intelligences
approach. Thousand Oaks, CA: Corwin Press.
6. Akram o‘g‘li, U. U. (2024). Literary Significance of Number Archetypes. Buletin
Antropologi Indonesia, 1(2), 7-7.
7. Akram o‘g‘li, U. U. (2024). THE IMPORTANCE OF ARCHETYPE STUDIES
IN LITERATURE. XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYALAR, 1(1),
282-286.
8. Akram o‘g‘li, U. U. NEGATIVE REPRESENTATION OF WHITE COLOR
ARCHETYPE IN “HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE”.
9. Akram o‘g‘li, U. U. SIGNIFICANT FEATURES OF COLOUR ARCHETYPES
IN ENGLISH LITERATURE.
10. Akram o‘g‘li, U. U., & Sohib o‘g‘li, X. N. (2023). Literary analysis of the
distinctive features of archetypes and metaphors. Journal of innovations in scientific
and educational research, 6(3), 10-16.
11. Akram o‘g‘li, U. U., & Raximovna, S. Z. (2022). THE SYMBOL OF MIRROR
IN ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE AND ITS FANTASTIC FEATURES.
Евразийский журнал академических исследований, 2(2), 70-74.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
65
12. Akram o‘g‘li, U. U., Sohib o‘g‘li, X. N., & O‘ktamovna, Y. H. (2022). THE
IMPORTANCE OF RIDDLES, PROVERBS AND TONGUE TWISTERS IN
UZBEK CHILDREN’S LITERATURE. Евразийский журнал академических
исследований, 2(2), 75-77.
13. Rakhimovna, S. Z., & Akram o‘g‘li, U. U. UDC: 82.091 THE DEVELOPMENT
OF ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE AND ITS REPRESENTATIVES.
SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY, 29.
14. Sohib o‘g‘li, X. N., & Akram o‘g‘li, U. U. (2022). HISTORY OF UZBEK
FOLKLORE GAMES AND THEIR PLACE IN CHILDREN’S LIVES.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 2(2), 403-408.
15. Umarov, U. (2023). ANALYSIS OF GOTHIC GENRE ELEMENTS IN THE
WORKS OF ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
16. Umarov, U. (2023). Characteristic features of hero archetype in the example of
Harry Potter. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
17. Umarov, U. (2023). PLANTS SYMBOLIZING HUMAN CHARACTER AND
APPEARANCE IN THE XX TH CENTURY UZBEK POETRY. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
18. Umarov, U. (2023). REALISM ELEMENTS IN THE NOVEL" A FAREWELL
TO ARMS" BY ERNEST HEMINGWAY. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 42(42).
19. Umarov, U. (2023). THE DEVELOPMENT OF UZBEK CHILDREN’S
LITERATURE AS A SPECIAL LITERATURE AND ITS FEATURES. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
20. Umarov, U. (2023). The significant role of archetypes in children’s education.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
