MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
120
DEVIANT XULQ-IJTIMOIY PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Sadibekov Hojiakbar Berdiqul oʻgʻli- University of Management and
Future Technologies universiteti, S313-22- gurux talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada deviant xulq tushunchasi, uning jamiyat va
shaxs rivojlanishiga ta’siri, kelib chiqish sabablari hamda turlari tahlil qilingan.
Deviant xulqning shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar, jumladan, oilaviy muhit,
ijtimoiy-iqtisodiy holatlar, psixologik omillar va ommaviy madaniyatning roli
atroflicha yoritilgan. Shuningdek, maqolada deviant xulqning asosiy turlari –
jinoyatchilik, giyohvandlik, suitsid, bezorilik va ijtimoiy me’yorlarni buzish kabi
holatlar o‘rganilgan. Ushbu muammoni hal qilish yo‘llari sifatida oilaviy tarbiyani
mustahkamlash, ta’lim tizimini takomillashtirish va jamiyatdagi ijtimoiy muhitni
sog‘lomlashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Deviant xulq, ijtimoiy pedagogika, huquqbuzarlik, jinoyatchilik,
giyohvandlik, suitsid, ijtimoiy me’yorlar, oila tarbiyasi, yoshlar muammosi,
psixologik omillar.
Kirish
Hozirgi kunda yoshlarning xulq-atvori va ijtimoiy muhitga moslashuvi
masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatda mavjud bo‘lgan axloqiy
me’yorlar va qonun-qoidalar inson faoliyatini tartibga soladi, biroq ba’zi shaxslar
yoki guruhlar bu normalarga rioya qilmasdan, ijtimoiy jihatdan nomaqbul xatti-
harakatlarni amalga oshiradi. Bunday xatti-harakatlar deviant xulq deb ataladi.
Deviant xulq atamasi lotincha “deviatio” so‘zidan olingan bo‘lib, “chetga
chiqish, og‘ish” ma’nolarini anglatadi. Bu tushuncha ijtimoiy pedagogika,
psixologiya va sotsiologiyada jamiyat me’yorlaridan chetga chiqadigan har qanday
xatti-harakatni ifodalash uchun ishlatiladi. Deviant xulq turli shakllarda namoyon
bo‘lishi mumkin, jumladan, jinoyatchilik, bezorilik, giyohvandlik, alkogolizm, o‘z
joniga qasd qilish va boshqalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
121
Mazkur maqolada deviant xulqning asosiy sabablari, uning turlari va oldini
olish bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Ushbu muammoni
chuqur o‘rganish orqali yoshlarning ijtimoiy hayotga moslashish jarayonini
yaxshilash, tarbiya tizimini takomillashtirish hamda sog‘lom muhitni shakllantirishga
yordam berish mumkin.
Deviant xulq va uning sabablari
Har qanday xulq-atvor muayyan sharoit va omillarning natijasidir. Deviant
xulqning paydo bo‘lishiga ko‘plab omillar ta’sir qiladi. Ushbu omillar shartli ravishda
quyidagi asosiy guruhlarga ajratiladi:
Oila – insonning birinchi ijtimoiy makoni bo‘lib, shaxs tarbiyasida hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Agar oila muhitida muammolar bo‘lsa, bolalar deviant xulqqa
moyil bo‘lishi mumkin. Eng keng tarqalgan oilaviy omillar quyidagilardan iborat:
E’tiborsiz ota-onalar – ota-onalarning bolaga yetarlicha e’tibor
bermasligi, uning qiziqish va muammolariga befarq bo‘lishi deviant xulq
shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Zo‘ravonlik va nizolar – oiladagi janjallar, ota-onalar o‘rtasidagi
kelishmovchiliklar yoki bolaga nisbatan jismoniy va ruhiy zo‘ravonlik uning
ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oilaviy qadriyatlarning buzilishi – ota-onalarning o‘zaro hurmatga
asoslangan munosabatlari buzilganda, bolalar bunday muhitda noto‘g‘ri xatti-
harakatlarni normal deb qabul qilishi mumkin.
Jamiyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy holatlar ham deviant xulq shakllanishiga
ta’sir qiladi. Bu omillar orasida quyidagilar muhim o‘rin tutadi:
Qashshoqlik va ishsizlik – moddiy yetishmovchilik ba’zan yoshlarni
jinoyatchilik, o‘g‘rilik yoki noqonuniy faoliyat bilan shug‘ullanishga majbur qiladi.
Ijtimoiy tengsizlik – jamiyatdagi tabaqalanish va adolatsizlik
yoshlarning o‘z huquqlari uchun noto‘g‘ri yo‘llar bilan kurashishiga olib kelishi
mumkin.
Shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmasligi – o‘zini jamiyatning
to‘laqonli a’zosi deb his qilmagan odamlar deviant xulqqa moyil bo‘lishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
122
Ta’lim jarayoni va shaxsning psixologik xususiyatlari ham deviant xulqqa
ta’sir qilishi mumkin. Ushbu omillarga quyidagilar kiradi:
Maktabdagi muammolar – ta’lim muassasalarida o‘qituvchilar va o‘quvchilar
o‘rtasidagi munosabatlarning yomonligi, zo‘ravonlik, tengqurlar tomonidan
kamsitish deviant xulqqa sabab bo‘lishi mumkin. Shaxsning psixologik holati –
depressiya, ruhiy bosim, o‘zini yolg‘iz his qilish kabilar deviant xulq shakllanishiga
olib kelishi mumkin.
Hozirgi kunda yoshlarning xulq-atvoriga ommaviy madaniyat va internet
katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayrim hollarda quyidagi omillar deviant xulqqa sabab
bo‘lishi mumkin:
Zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi filmlar va video o‘yinlar – bunday mahsulotlar
yoshlarning ruhiyatiga salbiy ta’sir qilib, tajovuzkorlikni kuchaytirishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlardagi salbiy ta’sir – noto‘g‘ri ma’lumotlarning tarqalishi,
zo‘ravonlik va noqonuniy xatti-harakatlarning odatiy hol sifatida targ‘ib qilinishi
yoshlarni deviant yo‘lga boshlashi mumkin.
Xulosa
Deviant xulq jamiyat va shaxs hayotida jiddiy muammo bo‘lib, uning oldini
olish ijtimoiy va pedagogik tizimlarning muhim vazifalaridan biridir. Ushbu
maqolada deviant xulqning kelib chiqish sabablarini o‘rganish orqali uning turlari va
tarqalish omillari tahlil qilindi.
Oila muhitining yetarlicha e’tibor berilmaganligi, ta’lim tizimidagi
kamchiliklar, ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik, psixologik omillar hamda ommaviy
madaniyatning salbiy ta’siri deviant xulq shakllanishiga sabab bo‘luvchi asosiy
omillar sifatida belgilandi. Shuningdek, deviant xulqning turli shakllari –
jinoyatchilik, giyohvandlik, suitsid va bezorilik holatlari yoritilib, ularning oldini
olish choralari muhokama qilindi.
Deviant xulqning oldini olish va kamaytirish uchun oilaviy tarbiya tizimini
mustahkamlash, ta’lim tizimini zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan
rivojlantirish, yoshlarning bo‘sh vaqtini samarali tashkil etish hamda jamiyatda
sog‘lom muhit yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, davlat, ta’lim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
123
muassasalari va oilalar birgalikda harakat qilib, deviant xulqni kamaytirishga
yo‘naltirilgan tizimli ishlarni amalga oshirishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
