MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
3
OʻSMIRLIK DAVRIDA DVIANT XULQ IJTIMOIY PEDAGOGIK
MUOMMO SIFATIDA
Sarimsoqova Irodaxon
Sodiqova Nigina
Mustafayeva Guliston
Annotatsiya: Oʻsmirlik davri inson hayotining eng muhim va murakkab
bosqichlaridan biridir. Bu davrda shaxsiyat shakllanadi, ijtimoiy rollar aniqlanadi
va o'zaro munosabatlar o'rganiladi. Oʻsmirlar o'zlarini, o'zlarining o'rnini va
jamiyatdagi rollarini izlaydilar. Ushbu jarayonlar davomida o'smirlar turli xil
ijtimoiy va psixologik qiyinchiliklarga duch keladilar, bu esa ularning xulq-atvoriga
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Dviant xulq, ya'ni ijtimoiy normalardan chetga chiqadigan
xulq-atvor, o'smirlar orasida keng tarqalgan muammolardan biridir. Ushbu
maqolada dviant xulqning sabablari, oqibatlari va ijtimoiy pedagoglar tomonidan
buni oldini olish va bartaraf etish usullari haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: dviant xulq, o'smirlar, xulq-atvor, ijtimoiy normalar,
ko'nikmalar, kelishmovchiliklar, giyohvandlik, depressiya.
Аннотация: Подростковый возраст – один из важнейших и сложных
этапов жизни человека. В этот период формируется личность, определяются
социальные роли и усваиваются взаимоотношения. Подростки ищут себя, свое
место и роль в обществе. В ходе этих процессов подростки сталкиваются с
различными социальными и психологическими трудностями, которые могут
повлиять на их поведение. Девиантное поведение, то есть поведение,
отклоняющееся от социальных норм, является одной из наиболее
распространенных проблем среди подростков. В данной статье представлена
подробная информация о причинах и последствиях девиантного поведения и
способах его предотвращения и устранения социальными педагогами.
Ключевые слова: девиантное поведение, подростки, поведение,
социальные нормы, навыки, разногласия, зависимость, депрессия.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
4
Abstract: Adolescence is one of the most important and complex stages of
human life. During this period, personality is formed, social roles are defined and
mutual relations are learned. Adolescents are searching for themselves, their place
and role in society. During these processes, adolescents face various social and
psychological difficulties, which can affect their behavior. Deviant behavior, that is,
behavior that deviates from social norms, is one of the most common problems among
adolescents. This article provides detailed information about the causes and
consequences of deviant behavior and how to prevent and eliminate it by social
pedagogues.
Key words: deviant behavior, adolescents, behavior, social norms, skills,
disagreements, addiction, depression.
KIRISH.
Dviant xulq o'smirlik davrida ko'plab shakllarda namoyon bo'lishi
mumkin. Bunga jinoyatchilik, giyohvandlik, ichkilikbozlik, o'ziga zarar yetkazish,
o'zini izolyatsiya qilish va boshqa xavfli xulq-atvorlar kiradi. Ushbu xulq-atvorlar
o'smirlarning psixologik, ijtimoiy va jismoniy salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Dviant xulqning sabablari ko'p qirralidir. O'smirlar o'zlarini izlayotgan paytda, ular
ko'pincha boshqalar bilan solishtiriladi va ijtimoiy talablar va kutishlar bilan to'qnash
keladilar. Agar o'smir ijtimoiy normalarga mos kelmasa yoki o'zini qoniqtirmasa,
dviant xulq rivojlanishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Oila muhitining o'smirlarning xulq-atvoriga ta'siri katta ahamiyatga ega. Oila,
o'smirlar uchun birinchi ijtimoiy muhit hisoblanadi. Agar oila ichida muammolar
bo'lsa, masalan, ota-onalar o'rtasidagi kelishmovchiliklar, ota-onaning e'tiborsizligi
yoki haddan tashqari talablar, o'smirlar dviant xulq ko'rsatishga moyil bo'lishlari
mumkin. Oila a'zolari o'rtasidagi ijtimoiy aloqalar, o'smirlarning o'zini qanday his
qilishiga va ijtimoiy munosabatlarini qanday rivojlantirishiga ta'sir qiladi. Oila
ichidagi ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, o'smirlarni dviant xulqdan saqlashda muhim rol
o'ynaydi. Do'stlik munosabatlari ham o'smirlar xulqiga ta'sir qiladi. O'smirlar do'stlari
bilan vaqt o'tkazish orqali o'zlarini ifoda etadilar va ijtimoiy ko'nikmalarini
rivojlantiradilar. Agar o'smirlar salbiy ta'sirga ega bo'lgan do'stlar bilan vaqt
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
5
o'tkazsalar, bu ularning dviant xulq ko'rsatishiga olib kelishi mumkin. Do'stlar
o'rtasidagi bosim, o'smirlarni giyohvandlik yoki ichkilikbozlik kabi xavfli xulq-
atvorlarga jalb qilishda muhim rol o'ynaydi. O'smirlar o'zlarini qabul qilingan his
qilish uchun do'stlarining talablariga moslashishga harakat qiladilar, bu esa ularning
xulq-atvorini o'zgartirishi mumkin. Dviant xulqning oqibatlari o'smirlar uchun juda
jiddiydir. Bunday xulq-atvor o'smirlarning o'z-o'zini baholashiga, o'ziga bo'lgan
ishonchiga va kelajakdagi imkoniyatlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Dviant
xulq ko'rsatgan o'smirlar ko'pincha ijtimoiy izolyatsiya, depressiya va boshqa
psixologik muammolarga duch keladilar. Ularning ta'lim olish imkoniyatlari ham
cheklanishi mumkin, chunki dviant xulq ko'rsatgan o'smirlar maktabda muammolar
bilan duch kelishadi va o'qish jarayonida qiyinchiliklarga uchraydilar. Shu sababli,
dviant xulqni oldini olish va bartaraf etish ijtimoiy pedagoglar uchun muhim vazifa
hisoblanadi. Ijtimoiy pedagoglar o'smirlar bilan ishlashda dviant xulqni oldini olish
uchun bir qator strategiyalarni qo'llashlari mumkin. Birinchi navbatda, o'smirlar bilan
mustahkam munosabatlar o'rnatish juda muhimdir. O'smirlar o'zlarini tushunadigan
va qo'llab-quvvatlaydigan kattalar bilan muloqot qilishni xohlashadi. Ijtimoiy
pedagoglar o'smirlar bilan ochiq va samimiy muloqot o'rnatish orqali ularning
muammolarini tushunishga va ularga yordam berishga harakat qilishlari kerak. Bu,
o'smirlarning o'zlarini qabul qilingan va qo'llab-quvvatlangan his qilishlariga yordam
beradi va dviant xulq ko'rsatish ehtimolini kamaytiradi.[1]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Shuningdek, ijtimoiy pedagoglar
o'smirlar uchun ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirish dasturlarini tashkil etishlari
mumkin. O'smirlar o'zaro munosabatlar, muloqot va muammolarni hal qilish
ko'nikmalarini o'rganishlari kerak. Bunday dasturlar o'smirlarning o'zaro
munosabatlarini yaxshilashga, ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirishga va dviant xulq
ko'rsatish ehtimolini kamaytirishga yordam beradi. O'smirlar uchun ijtimoiy
faoliyatlar va tadbirlar tashkil etish ham muhimdir. Bunday tadbirlar o'smirlarning
ijtimoiy aloqalarini kengaytiradi va ijtimoiy normalarga mos keladigan xulq-
atvorlarni rivojlantirishga yordam beradi.[2]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
6
O'smirlar uchun psixologik yordam ham dviant xulqni oldini olishda muhim
rol o'ynaydi. O'smirlar o'z muammolarini hal qilishda yordamga muhtoj bo'lishlari
mumkin. Psixologik maslahat va yordam, o'smirlarning o'z muammolarini
tushunishga va ularni hal qilishga yordam beradi. Ijtimoiy pedagoglar o'smirlarni
psixologik yordam olishga yo'naltirish orqali ularning dviant xulq ko'rsatish
ehtimolini kamaytirishi mumkin. Dviant xulqni oldini olishda oila, maktab va jamoa
o'rtasida hamkorlik muhimdir. Oila va maktab o'rtasida samarali aloqa o'rnatish,
o'smirlarning ijtimoiy muhitini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Oila va maktab
birgalikda o'smirlar uchun qo'llab-quvvatlash tizimini yaratishi kerak. Bunday tizim
o'smirlarning
ijtimoiy
ko'nikmalarini
rivojlantirishga,
psixologik
holatini
yaxshilashga va dviant xulq ko'rsatish ehtimolini kamaytirishga yordam beradi.[3]
Oila va ta'lim muassasalarining o'smirlar xulqiga ta'siri murakkab va ko'p
qirrali masala bo'lib, bu ikki muhit o'smirlarning shaxsiyati, ijtimoiy ko'nikmalari va
kelajakdagi hayotlariga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. O'smirlik davri - bu shaxsiyatning
shakllanishi va ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi uchun juda muhim davrdir.
Oila va ta'lim muassasalari o'smirlarning xulq-atvorini, qadriyatlarini va hayotiy
yo'nalishlarini belgilovchi asosiy omillardir.[4]
Oila - bu shaxsning birinchi ijtimoiy muhitidir. Oila a'zolari, xususan ota-
onalar, o'smirning xulq-atvorini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Ota-onalar o'z
farzandlariga qanday qadriyatlarni o'rgatishlari, ularning xulq-atvorini va qaror qabul
qilish qobiliyatini belgilaydi. Oila ichidagi muomala, muloqot va hissiy aloqalar
o'smirning o'zini tutishi va boshqalar bilan aloqalarini qanday o'rnatishini belgilaydi.
Agar oila muhitida mehr-muruvvat, qo'llab-quvvatlash va o'zaro hurmat mavjud
bo'lsa, o'smirlar o'zlarini ishonchli va xavfsiz his qiladilar. Bu esa ularning ijtimoiy
ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Biroq, agar oila ichida ziddiyatlar,
tajovuz yoki befarqlik bo'lsa, o'smirlar o'zlarini noqulay his qilishi mumkin. Bunday
holatlar ularning xulq-atvoriga salbiy ta'sir ko'rsatadi, bu esa o'z navbatida, o'smirning
ijtimoiy munosabatlariga va ta'lim jarayoniga ham ta'sir qiladi. Oila muhitida o'zaro
muloqotning yetishmasligi o'smirning hissiy rivojlanishiga to'sqinlik qiladi va bu
ularning ijtimoiy izolyatsiyasiga olib kelishi mumkin. Ta'lim muassasalari ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
7
o'smirlarning xulqiga ta'sir etuvchi muhim omildir. Maktablar, universitetlar va
boshqa ta'lim muassasalari o'smirlarning bilim olish jarayoni bilan birga, ularning
ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirishda ham muhim rol o'ynaydi. Ta'lim muassasalari
o'smirlar uchun yangi do'stlar orttirish, ijtimoiy aloqalar o'rnatish va o'z fikrlarini
ifoda etish imkoniyatlarini taqdim etadi. Maktabda olingan tajribalar, o'smirlarning
o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi va ularning xulq-atvorini shakllantiradi. Ta'lim
muassasalarida o'qituvchilar ham o'smirlarning xulqiga ta'sir etuvchi muhim shaxslar
hisoblanadi. O'qituvchilar o'z bilimlari va tajribalari orqali o'smirlar uchun namuna
bo'lishadi. Ularning yondashuvi, o'quvchilar bilan aloqalari va ta'lim jarayonidagi
ishtiroklari o'smirlarning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirishi yoki kamaytirishi
mumkin. O'qituvchilar o'smirlarning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirishda
muhim rol o'ynaydi. Agar o'qituvchi o'smirga qo'llab-quvvatlash va ilhom berishga
tayyor bo'lsa, bu o'smirning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshiradi va ularning xulq-
atvoriga ijobiy ta'sir qiladi. Biroq, ta'lim muassasalarida ham muammolar mavjud.
Maktabda bullying, ijtimoiy izolyatsiya yoki o'zaro raqobat o'smirlarning ruhiy
holatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bunday holatlar o'smirlarning o'ziga bo'lgan
ishonchini pasaytiradi va ularning ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirishiga to'sqinlik
qiladi. Shuning uchun ta'lim muassasalari o'smirlarning xulq-atvorini ijobiy tomonga
o'zgartirish uchun xavfsiz va qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratishga intilishlari zarur.
Oila va ta'lim muassasalarining o'smirlar xulqiga ta'sirini tushunish uchun, ularning
o'zaro aloqalarini ham ko'rib chiqish muhimdir. Oila va maktab o'rtasidagi aloqalar
o'smirlarning rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Ota-onalar va o'qituvchilar o'rtasida
yaxshi muloqot o'smirlarning ta'lim jarayonini yaxshilashga yordam beradi. Ota-
onalar o'z farzandlarining maktabdagi muvaffaqiyatlari haqida xabardor bo'lishlari va
o'qituvchilar bilan hamkorlik qilishlari o'smirlarning xulqini ijobiy tomonga
o'zgartirishga yordam beradi.[5]
XULOSA.
Umuman olganda, o'smirlik davrida dviant xulq ijtimoiy
pedagogik muommo sifatida juda muhimdir. O'smirlar o'zlarini izlayotgan paytda,
ular ko'plab qiyinchiliklarga duch keladilar va bu qiyinchiliklar dviant xulq
ko'rsatishiga olib kelishi mumkin. Dviant xulqning sabablari, oqibatlari va uni oldini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
8
olish usullari haqida chuqur tushuncha olish, ijtimoiy pedagoglar uchun o'smirlar
bilan samarali ishlashda muhimdir. O'smirlarning ijtimoiy muhitini yaxshilash,
psixologik holatini qo'llab-quvvatlash va ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirish orqali
dviant xulqni oldini olish mumkin. Ijtimoiy pedagoglar o'smirlar bilan ishlashda
o'zaro munosabatlarni mustahkamlash, ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirish va
psixologik yordam ko'rsatish orqali dviant xulqni bartaraf etishga yordam berishlari
kerak. O'smirlar uchun ijtimoiy muhitni yaxshilash va dviant xulqni oldini olish,
ularning kelajagini yaxshilashga yordam beradi va jamiyatning rivojlanishiga hissa
qo'shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdurahmonov, A. (2019). "Oʻsmirlik davrida deviant xulq: sabablari va oldini
olish usullari". Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim
vazirligi.
2. Murodov, B. (2020). "Deviant xulq va uning ijtimoiy pedagogik jihatlari".
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
3. Qodirova, D. (2018). "Oʻsmirlar o'rtasida deviant xulq va uning ijtimoiy ta'siri".
Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti
4. Rahimov, S. (2021). "Pedagogik muammo sifatida deviant xulq: nazariy va amaliy
jihatlar". Farg'ona: Farg'ona Davlat Universiteti.
5. Iskandarov, R. (2022). "Oʻsmirlik davrida deviant xulq va uning oldini olish".
Toshkent: Oʻzbekiston Milliy Universiteti.
6. Xudoyberdiyeva, N. (2020). "Deviant xulq va o'zgaruvchan ijtimoiy sharoitlar".
Andijon: Andijon Davlat Universiteti.
7. Tursunov, E. (2019). "Oʻsmirlar va deviant xulq: muammolar va yechimlar".
Nukus: Qoraqalpog'iston Davlat Universiteti.
8. Sultonov, A. (2021). "Ijtimoiy pedagogika va deviant xulq: nazariy asoslar".
Toshkent: Oliy ta'lim muassasalari
9. Mirzaeva, L. (2022). "Oʻsmirlik davrida ijtimoiy muhit va deviant xulq". Termiz:
Termiz Davlat Universiteti.10. Soliyev, I. (2023). "Deviant xulq va pedagogik
yondashuvlar". Qarshi: Qarshi Davlat Universiteti.
