MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_Март –2025
89
NEYROLINGVISTIKA FANINING TILSHUNOSLIKDAGI BOSHQA
FANLAR BILAN ALOQASI
Erkin tadqiqotchi:
Xoliyorova Ch.D
Annotatsiya:
Neyrolingvistika zamonaviy tilshunoslikning bir sohasi
hisoblanib, uning tarixi, ahamiyati va vazifalari haqida olimlarning fikriga tayangan
holda o’rganish olib borildi. Ushbu yangi soha o’z o’rnida tilshunoslikdagi qaysi
sohalar bilan chambarchas bog’liq ekanligi ko’rib chiqildi va izoh berildi.
Annotation:
Neurolinguistics is considered a field of modern linguistics and
its history, peculiarities and tasks have been studied based on the opinions of
scientists who worked on this matter. The fields in linguistics which are closely
connected with this new field are learned.
Kalit so’zlar:
Neyrolingvistika, tilshunoslik, psixolingvistika, fonetika,
fonologiya, morfologiya, sintaksis.
Key words:
neurolinguistics, linguistics, psycholinguistics, phonetics,
phonology, morphology, syntactics.
Neyrolingvistika nutq bilan bog’liq bo’lgan jarayonlar; nutqni ishlab chiqarish
va uni idrok etish mexanizmlarini boshqaradigan asab tizimlarining ishlash
jarayonlarini o’rganuvchi tilshunoslikning zamonaviy sohasidir. Ushbu soha
nevrologiya, tilshunoslik, psixologiya va kognitiv fanlar bilan chambarchas bog’liq.
Inson nutqining paydo bo’lishini va uning aynan nimani nazarda tutishini, maqsadini
amaliy tajribalarini ilmiy nazariy asoslarini o’rganib chiqish aynan shu fanlar
kesimida tahlil qilinadi.
Neyrolingvistikaning tarixiga nazar soladigan bo’lsak, u 20-asrda paydo bolgan
bo’lishiga qaramay, ancha qadimiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Hattoki,
neyrolingvistik terminlarga yozilgan sharhlar ham antik davrga borib taqaladi.
“Neyrolingvistika” atamasi 1940-yillarning oxiri va 1950 yillarda paydo bo’lgan, bu
fandagi muommolar va ularning kelib chiqish sabablari esa qadimgi davrdan mavjud
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_Март –2025
90
bo’lgan. Edit Kruell Trager, Anri Xekan va Aleksandr Luriya kabi olimlar bu fanning
yuzaga kelishining asosiy sababchilari sifatida qaraladi. Xususan, Luriyaning 1976-
yilda chop etilgan “Neyrolingvistikaning asosiy muammolari” nomli kitobida
“neyrolingvistika” atamasi ilk bor qo‘llanilgan deb e’tirof etiladi. Shuningdek, Garri
Uitaker
1970-yillarda
Amerika Qo‘shma Shtatlarida neyrolingvistikani
ommalashishisha sababchi bo’ldi va u “Brain and Language” (“Miya va til”) jurnalini
1974-yilda chop eta boshlagan. Bu ma’lumotlarga tayangan holda aytish mumkinki,
neyrolingvistikaga 20-asrning 70-yillarida zamonaviy fan sifatida tan olingan. Shuni
alohida takidlab o’tish joizki,
neyro, lingvistik
va
dasturlash
kabi uch komponentni
o’z ichiga olgan “neyrolingvistik dasturlash” amerikalik tilshunos va dasturchi Jon
Grinder444[2:184]va psixolog Richard Bandler tomonidan ishlab chiqildi. U inson
faoliyati jihatlarining nevrologik, lingvistik va operatsion-algoritmik jihatdan o‘zaro
bog‘liqlik va ekvivalentliligini o‘zaro ta’sirni o‘rganishga yo‘naltirilgan soha.
Bugungi kunga kelib bu fandagi muommolar olimlar tomonidan qiziqish bilan
o’rganilmoqda va uning sabab va yechimlari amaliyotga tadbiq etilgan holda ilmiy
nazariy asoslari ishlab chiqilmoqda.
Zamonaviy tilshunoslikning bu sohasini chuqurroq o’rganishda tadqiqotchilar
turli xil tajribalar va ularga asoslangan bir qator nazariyalar shuningdek teoremalarni
yaratishmoqda. Fanning asosiy maqsadi ya’ni nutqni ishlab chiqarish va bu
jarayondagi o’zgarishlarni tadqiq etishdan kelib chiqib takidlash mumkinki,
neyrolingvistikada asosan ko’p ishlar psixolingvistika va tilshunoslikdagi
modellardan iborat bo’ladi. Umuman olganda, neyrolingvistika avvalo
psixolingvistika sohasi bilan chambarchas bog’liq va tilning aynan kognitiv
mexanizmlarini o’rganishda u psixologiyaning an’anaviy experimental usullarini
qo’llaydi. Neyrolingvistika va psixolingvistika nazariyalari ilmiy jihatdan bir birini
to’ldiradi[3:56], ya’ni, psixolingvistika orqali nazariyalarni o’rganadigan bo’lsak,
neyrolingvistika orqali uni amaliyot jarayonini kuzatishimiz mumkin. Masalan, inson
ma’lum bir muddat nutqini yo’qotib qo’yishi neyrolingvistik jarayon sifatida qaralsa,
uning nima sababdan (qattiq qo’rquv yoki hayajondan) kelib chiqqan sababini
psixolingvistika nazariyalari orqali o’rganib chiqish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_Март –2025
91
Neyrolingvistika o’z nomidan kelib chiqib tilshunoslik bilan ham uzviy bog’liq
ekanligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Inson nutqida kechayotgan jarayon bir vaqtning
o’zida tilshunoslik, nevrologiya va psixologiya sohalarini qamrab oladi.
Umuman olganda, tilning tuzilishini va til ma’lumotlari qanday tashkil
etilishini aniqlashtirish uchun nazariy tilshunoslar modellar taklif qilishadi,
psixologlar til ma’lumotlarining ongda qanday qayta ishlanishini oydinlashtirish
ustida ishlashsa, nevrologlar esa biologik tuzilmalar (populatsiyalar va tarmoqlar)
qanday ekanligini aniqlash uchun miya faoliyatini tahlil qiladilar.
Shuningdek, neyrolingvistika tilshunoslikning asosiy va kichik sohalari
bilan ham bog’liqligini ko’rishimiz mumkin:
1.
Fonetika
- tilshunoslikning nutq tovushlarini o’rganadigan bo’limi
hisoblanib, neyrolingvistika sohasi bilan birgalikda miyada nutq tovushlarini akustik
signal va fon shovqinidan qanday ajratib olishni o’rganadi.
2.
Fonologiya
- tilshunoslikda tovushlarni tilda qanday paydo bo’lishini
o’rgansa, neyrolingvistika sohasi bilan muayyan tilning fonologik tizimi miyyada
qanday ifodalanayotganini tadqiq etadi.
3.
Morfologiya
- tilshunoslikning so’z turkumlari va ularning ishlatilish
o’rinlarini o’rganuvchi soha bo’lib, u neyrolingvistika sohasida miyada so’zlarni
qanday saqlash va ularni nutqda o’z vaqtida va o’rnida ishlatilishini o’rganadi.
4.
Sintaksis
-tilshunoslikning
so’z birikmalari va gap qurilishini
o’rganadigan bo’limi hisoblanib, neyrolingvistika sohasi bilan birgalikda miya
qanday qilib so’zlarni tarkibiy qismlarga va jumlalarga birlashtirishi, jumlalarni
birlashtirishda strukturaviy va semantik ma’lumotlar qanday foydalanilishini ko’rib
chiqadi.
Yuqorida keltirilgan misollarda neyrolingvistika fani tilshunoslik sohasidagi
ba’zi bo’limlar bilan kesishgani va nima sababdan bu sohalarga aloqadorligini
tushunish qiyin emas. Yani inson nutqidan chiqayotgan har bir tovush, so’z va gaplar
miyyada avtomatik tarzda tartibga solinadi va tinglovchilarga aniq maqsad bilan yetib
boradi. Agar bu jarayonda miyyadagi tilga bog’liq biror bir nerv tizimida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_Март –2025
92
shikastlanish yuzaga kelgan bo’lsa, unda neyrolingvistik muommo yani so’zlar yoki
gaplar buzilishi kuzatilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Белянин, В. П. (2000). Основы психолингвистической диагностики.
М.:Тривола
2.
Гриндер Д. Вводный курс НЛП тренинга. М.: Флинта, 2000.
3.
Mulligan, K. (Ed.). (2012). Mind, meaning and metaphysics: the philosophy
and theory of language of Anton Marty (Vol.3). Springer Science & Business Media.
