MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
58
YURIDIK TA’LIMDA VA HUQUQSHUNOS KASB FAOLIYATIDA
‘SUN’IY INTELLEKT”NING O’RNI VA AHAMIYATI
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti
3-kurs talabasi Avazov Jamshid
Avliyoqulov Adham Alisherovich
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti
Jinoyat huquqi va fuqarolik protsessi kafedrasi o’qituvchisi
Abstrakt: Mazkur maqolada sun’iy intellekt haqida ma’lumotlar, sun’iy
intellektning yuridik sohadagi ahamiyati ko’rib chiqilgan holda huquqshunos
faoliyatida samaradorlik omillari, soha rivojida sun’iy intellekt bilan bog’liq qilinishi
lozim bo’lgan ishlar va uning ravnaqida olib borilayotgan chora-tadbirlar, huquqiy
soha va yuridik tizimda amalga oshirilayotgan ishlarni har tomonlama hal qilishda
va ularni rivoj topdirishda sun’iy intellektning o’rni va roli haqida so’z yuritilgan
Kalit so’zlar: IT, Sun’iy intellect, data science, bashoratli model, ma’lumotlar
vizualizatsiyasi, psixologiya, kiberxavfsizlik va h.k
Hozirgi rivojlanayatgan dunyo taraqqiyotida “sun’iy intellekt”, “data science”
ya’ni “ma’lumotlar fani”ning o’rni beqiyos bo’lib, yirik hajmda ishlab chiqilgan
ma’lumotlarni e’tiborga olgan holda ko’pgina sohalarning asosiy tarkibini tashkil
etadi. Glaballashayotgan dunyo taraqqiyotini zamonaviy texnologiyalarsiz, yangi
texnika, yuqori darajada takomillashgan innovatsiyalarsiz tasavvur qilish qiyin,
albatta. Buni davrning o’zi ham talab qilmoqda. IT sohasida ham “sun’iy intellekt”
mavzusi markaziy o’rinlardan joy olib, ko’plab marotaba omma tomonidan turli xil
muhokamalarga sabab bo’loyatganligi bejizga emas. Sifatli, qulay va barcha uchun
manfaatli ushbu yo’nalish ko’plab kompaniyalarni qiziqtirib qo’ydi va bundan ushbu
kompaniyalar sohada o’z taraqqiyot yo’lini qurdi. Kompaniyalar mijozlar talab va
ehtiyojlarini qondirish hamda o’z biznes g’oyalarini amalga oshirishda “sun’iy
intellekt”dan foydalanishni yo’lga qo’ya boshladilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
59
Bizga ma’lumki, sun’iy intellekt – yirik hajmdagi ma’lumotlarni qayta ko’rib
chiqish, qayta ishlash, tendensiya va naqshlarni aniqlash uchun data science,
statistika, matimatika va kampyuter fanlarini birlashtirgan fanlar majmuasi
hisoblanadi. U bashoratli modellar, ma’lumotlar vizualizatsiyasi hamda katta
hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish imkonini beradi.
Aynan ushbu jarayonlarning muvaffaqiyatli yurist karerasida o’rni katta
bo’lib, yuqori samaradorlikka erishishning poydevori desak mubolag’a bo’lmaydi.
Chunki huquqshunos uchun “tahlil qilish” ko’nikmasi asoslangan nutqni ijod etishda,
huquqiy muammolarni aniqlashda va ularni analiz qilishda hamda ularga huquqiy
yechim topishda, qonun loyihalarini tayyorlashda g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.
Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom tamoyiliga hamohang ravishda huquq
to’g’risidagi yangi g’oyalarni ishlab chiqish, kuzatuv monitoringi, chuquq tahlil
orqali, ayblanuvchi, jabrlanuvchi hamda guvohning ko’rsatmalari yordamida
ziddiyatlarni ochish va bartaraf etish, sud versiyasini qurish, opponentlarning aniq
asoslanmagan fikrlarini rad etish, rasmiy hujjatlarni puxta va asoslangan tarzda
tuzishga yordam beradi. Mazkur ko’nikma va tamoyillarni, turli xil yondashuv va
usullarni amalda qo’llash orqali malakali kadrlar o’z kasbining mutaxassisiga
aylanishadi.
Bashoratli model – huquqshunos va yuristlarning optimal qarorlar qabul
qilishlari uchun subyektlar va obyektlarning kelajakda yuz berish ehtimoli mavjud
bo’lgan xatti harakat yoki holatni bashorat qilishga qaratilgan usul sinfidir. Bashoratli
modellar yordamida huquqshunoslar ma’lumotlar yig’ish usullaridan, qonunchilik
nazaryasini qo’llash usullaridan, statistik usullardan foydalanadi hamda kelajakdagi
voqealar haqida bashorat qilish uchun hozirgi va tarixiy faktlarni tahlil qiladi. Odatda,
modellar ma’lum bir shartlar to’plamiga oid bo’lgan potensial yoxud xavfni baholash,
yuzaga kelgan shartnoma va kelishuvlar bo’yicha qarorlar qabul qilish uchun ular
o’rtasidagi bir qator munosabatlarni qamrab olishga xizmat qiladi.
Ma’lumotlar vizualizatsiyasi – og’izaki va aqliy tasvirlarni vizual tasvirlarga
o’girish jarayoni hisoblanib, huquqshunos, yurist faoliyatining asosiy jabhalaridan
biri hisoblanadi. Chunki u g’oyalar va xotiralarni boshqarish, vujudga kelgan vaziyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
60
hamda holatlarni faol tasavvur qilish va tasvirlay olish ko’nikmalarini o’zida
mujassamlashtiradi. Ushbu yondashuvlar muvaffaqiyatli yurist va huquqshunos
faoliyati karerasida alohida ahamiyatga ega bo’lib, mijozlar bilan bo’lgan
munosabatlarda as qotadi. Inson psixologiyasini mukammal o’zlashtirish orqali
mijozlar bilan bo’lgan munosabatlarda ularni tushuna bilish, tinglash, ularning
muammo va masalalariga samarali yechim topish, paydo bo’lgan kamchiliklarni va
yuzaga kelgan nizolarni bartaraf etish mumkin. Ushbu psixologiyada vizualizatsiya
og’izaki hamda aqliy tasvirlarni vizual tasvirlarga aylantirish imkonini beradi.
Yuridik sohada sun’iy intellektning o‘rni va roli borgan sari kundan kunga
ortib bormoqda. Sun’iy intellekt yordamida murakkab bo‘lgan vazifalar, huquqiy
yordam va yuridik yechim talab qiladigan holatlar har tomonlama, ko‘p vaqt talab
etilmagan holda hal qilinmoqda. Bu, albatta, ijobiy natija, ammo shu bilan birgalikda
sun’iy intellektni tartibga solish muammolari ham mavjud.
Fikrimcha, har bir vaziyatga sun’iy intellekt tomonidan qonuniy yondashishni
amalga oshish ehtimoli mavjuddir, biroq tanganing ikkinchi tomoni ham bo’lgani
kabi shu kabi masalalarga ijobiy yechim topishda adolat yuzasidan ish yuritish ancha
murakkab va bu hal qilinishi lozim bo’lgan keyingi asosiy ishlardan biri. Nega
desangiz har qaysi demakratik davlatda, fuqarolik jamiyatida va farovon hayotda
inson qadri ulug’ va unga ko’rsatilayotgan ehtirom davlat siyosatining bir qismida
aka ettirilib, shaxs bilan bog’liq har qanday vaziyat va holatlarga adolat bilan
yondashish har doim ham maqsadga muvofiqdir.
Sun’iy intellekt huquqiy sohada yanada ravnaq topayotgan bo‘lsa-da,
yuridik tizim va qonunlar, sun’iy intellektni boshqarish, huquqiy muomala
madaniyatini shakllantirish hamda nizoli muammolarni hal etishga oid masalalarga
ijobiy yechim topishda olib borilayotgan chora-tadbirlarni izchillik bilan davom
ettirish muhimdir. Yuridik tizimda sun’iy intellektni qo‘llab-quvvatlash, huquqiy
muloqotlarni belgilash va siyosiy qonunlar hamda qororlar asosida tartibotlarni
rivojlantirish, xususan, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish jarayonlarida ham
muhim ahamiyat kasb etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
61
Yuqoridagilarning barchasi yurist va huquqshunos faoliyati rivoji uchun faol
chora-tadbirlar ko’rish qobilyatini shakllantiribgina qolmasdan, ularni yanada oqilona
va adolatli qaror qabul qilishlari, kiberxavfsizlik amaliyotlarini samarali yo’lga
qo’yishlari, muvaffaqiyatli ish-tajriba operatsiyalarni loyihalashtirishlari va bu orqali
mijozlar ko’nglidan joy olib, ularga ijobiy ish natijalarini taqdim etishlari mumkin.
Yurist va huquqshunoslar uchun yirik hajmdagi ma’lumotlarni faximlash va tahlil
qilish qobilyati tarixda bo’lib o’tgan voqea-hodisalarni to’g’ri tushunish, anglab
yetish hamda ulardan ibratli xulosalar chiqarib, maqbul dalillarni asoslashda oldinga
siljish bo’yicha ko’pgina aniqlikka asoslangan isbot qilish vositalari tuhfa etadi. Ular
o’zlarining jamoaviy ishlarida va o’z mijozlari bilan o’rtasidagi vujudga kelgan
munosabatlarda ishonchga tayangan, shaffof bo’lgan, ma’lumotlarga asoslangan
qarorlar ishlab chiqishlari mumkin. Dastlabki ma’lumotlarni jamlash orqali
huquqshunoslar, yuristlar o’zlariga tegishli bo’lgan ishlarni qanchalik darajada
muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz ketayotganligini aniqlash va yuqori
samaradorlikka erishish uchun ehtimoliy yechimlarni ishlab chiqishlari mumkin.
Xususan, ular bir nechta g’oyalarni sinovdan o’tkazish orqali, ularning kelajakda
ijobiy samara berish yoxud bermasliklarini aniqlash uchun ma’lumotlar jamlashlari
mumkin. Ushbu yondashuvlar orqali huquqshunoslar foyda keltirmaydigan xizmat,
xarajat va ishlar haqida bilib olishadi hamda ularni minimallashtirish jarayonlarini
rejalashtirish imkoniyatiga ega bo’lishadi. Shuningdek, bu yo’l bilan ish
unumdorligini yuqori darajaga oshirish imkoniyati paydo bo’ladi. Sun’iy intellekt
huquqshunosga yirik hisobdagi ma’lumotlar bazasi bilan ishlashga shart-sharoit
yaratadi, keyinchalik ular o’zlariga yo’rdam so’rab murojaat qilgan mijozlarining qay
yo’sinda harakat qilishidan tortib, qaysi ishda tiyilib turish, qaysi ishda sukut saqlash,
ish yakunining hal qiluv qarorlari manfaatli yoki manfaatsiz kechish ehtimolini
bashoratli modellardan foydalangan holda aniqlashlari mumkin. Albatta,
huquqshunoslar uchun “sun’iy intellekt”ning eng katta yordamlaridan biri
kiberxavfsizlik sohasini kuchaytirishga xizmat qilganligidadir. Ma’lumotlar fanlari
orqali huquqshunoslar katta hisobli ma’lumotlar ustidan nazorat o’rnatish
imkoniyatiga ega bo’ladi, bu esa tashqi tomondan bo’layotgan ta’sirni kuzatish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
62
aniqlash, himoyalanish va ularga munosib javob qaytarishga imkon beradi. Jumladan,
moliyaviy huquq, kiberxavfsizlik huquqining yuqori malakali kadrlari firibgaralarni,
shubhali faoliyat bilan shug’ullanuvchi hakerlarni aniqlash uchun maqsadli
ma’lumotlarning yaxlitligi va izchilligini ko’rib chiqishlari mumkin. Shuningdek,
ular bundan g’ayriqonuniy harakatlarni aniqlash va kiberhujumlarning oldini olish
uchun ma’lumotlar to’plashda foydalanishadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini
jadal joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 2021-yil 17-fevraldagi PQ-4996-son
qarori asosida olib borilayotgan ishlar jumladan: sun’iy intellekt texnika va
texnologiyalari asosida innovatsion biznes modular yaratish, ish bajarish, xizmat
ko’rsatish tarmoqlari rivoji uchun maqbul va qulay ekotizmlar ishlab chiqish va ularni
ustuvor sohalarda izchillik va sinchkovlik bilan joriy etish, mazkur qaror ijrosini
ta’minlabgina qolmasdan, uni amaliyotga tatbiq etish yo’sinlarini yo’lga qo’yishda
ma’lum bir strategiyalarni ishlab chiqishga xizmat qilmoqda. Mazkur Qarordan
ko'zlangan asosiy maqsad — “Raqamli O'zbekiston – 2030” Strategiyasiga muvofiq
sun'iy intellekt texnika va texnologiyalarini jadal ravishda joriy etish hamda ularni
mamlakatimizda keng qo'llash orqali amaliy tatbiq etish, raqamli ma'lumotlarning
yuqori sifatini va ulardan foydalanish imkoniyatini ta'minlash, ushbu sohada malakali
mutaxassis-kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratishdir.
Mamlakatimiz Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini
2030-yilga
qadar
rivojlantirish
strategiyasini
tasdiqlash
to’g’risida”gi PQ-358-sonli qarori yana bir bor sun’iy intellektni mamlakatimiz
ijtimoiy hayotida joriy etishda va uni keng targ’ib qilishda dasturamal bo’lib xizmat
qildi. Xususan, mazkur qaror sun'iy intellektni qo'llashning ustuvor yo'nalishlari va
asosiy tamoyillarini hamda yaqin va uzoq istiqbolda mazkur sohani kompleks
shakllantirish uchun shart-sharoitlarni belgilovchi “sun'iy intellekt”ni rivojlantirish
konsepsiyasini ishlab chiqish, davlat boshqaruvi tizimida, ijtimoiy soha va iqtisodiyot
tarmoqlarida sun'iy intellekt texnologiyalarini yaratish va ulardan foydalanishda
yagona talablar, xavfsizlik va shaffoflikni, javobgarlikni belgilovchi normativ-
huquqiy bazani ishlab chiqish, aholi manfaatlari yo'lida davlat xizmatlarini ko'rsatish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
63
sohasi sifatini tizimlashtirishni va bir tarmoqda shakllantirishni nazarda tutadi.
Shuningdek, o'z navbatida, ma'lumotlarni qayta ishga tushirishga davlat organlari
faoliyatining samaradorligini oshirish uchun sun'iy intellekt texnologiyalaridan keng
foydalanish, foydali texnologik yechimlarni ishlab chiqish bo'yicha amaliy va
fundamental
ilmiy
tadqiqotlarni
o'tkazish va ularni keying o’rinlarda
tijoratlashtirishni
rag'batlantiruvchi
sun'iy
intellekt
sohasida
innovatsion
ishlanmalarning mahalliy ekotizimini yaratishdek maqsad-vazifalar amalga
oshiriladi.
Ma'lumotlarni qayta shakllantirish yuridik bilimlarning, huquqiy ko’nikma va
malakalarning an'anaviy funksiyasini qayta ko'rib chiqishni taqazo qiladi, chunki u
birinchi navbatda bilimlarni vujudga keltirish uchun tashkiliy tuzilmalarni joriy etish
va belgilash tanlov manbai sifatida, shuningdek, huquqiy ta'lim va o'qitishni
ta'minlash uchun qonunlar va qarorlarni baholashdan va ishlab chiqishdan iborat.
Huquqiy ma'lumotlar ba’zasini tahlil qilish huquqiy malaka va ko’nikmalarni ikki yo'l
orqali amalga oshiradi: bir tarafdan u sud qarorlari uchun ma’lum bir natijani
oldindan bashorat qilish imkonini bersa, boshqa jihatdan sud qarorlarida huquqiy
izchillikni va shaffoflikni oshiradi. Shuningdek, davlatlarning inson huquqlarini
buzishining samarali oldini oladi va u shu bilan birga qoidalar yoki huquqiy
rejimlarning samaradorligini ko'rsatadi, bu jarayon normalarga umumiy muvofiqlik
holatlarini yaxshiroq tushunish uchun qiziqarli bo'lishi mumkin. Ushbu huquqiy
ma'lumotlar keyinchalik qonunlar va qarorlar ijodkorligini yaxshilash uchun sharoit
yaratishi tabiiy.
Xulosa qilib aytganda, “sun’iy intellekt” bizga ko’p kuch-g’ayrat va sijoat
talab qiladigan vazifalarni amalga oshirishga, ilgari imkoni bo’lmagan ko’plab
funksiya va ishlarni bajarishga yordam berdi. Masalan, ma’lumotlarni tahlil etish,
haker hujumlaridan himoyalanish va firibgarlikni aniqlash, tavsiyalar mexanizmini
yaratish, bashoratli modellardan foydalanish, qonunchilikni qo’llash sohasini
optimallashtirish va liberallashtirish hamda faoliyat doirasida qilinishi kerak bo’lgan
vazifalar jamlanmasini loyihalashtirishga xizmat qilishi shular jumlasidan. Boshqa
sohalarda bo’lgani kabi sun’iy intellektning yuridik sohada joriy etilishi yurist
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
64
karerasida muhim hisoblangan taym-menejmentdan kelib chiqqan holda ko’p vaqt
sarflashning oldini olish, amaldagi ishlar hajmini kamaytirish, ortiqcha
qog’ozbozlikka yo’l qo’ymaslik, xizmatlar unimdorligini hamda vazifalar
shaffofligini ta’minlashda o’rni beqiyosdir. Sun’iy intellektning eng foydali tarafi
jinoyatchilikka qarshi kurashuvchi xodimlar uchun kiberxavfsizlik sohasida yaqqol
namoyon bo’ldiki, u tufayli dunyo hamjamiyati axborot tizimida ro’y berayotgan
kiberjinoyatning yangi usullarini tez fursatda aniqlash imkoniyati yuzaga keldi. Zero
bu, ertangi porloq kelajagimiz xavfsiz bo’lishining garovi va kafolatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Mamlakatimiz Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini
2030-yilga
qadar
rivojlantirish
strategiyasini
tasdiqlash
to’g’risida”gi PQ-358-sonli qarori
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-4996-son qarori
3. Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 31-iyuldagi “Raqamli texnologiyalar va sun’iy
intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot instituti faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi
475-son qarori
4. Strategy.uz “Suni’iy intellect texnologiyalari qaysi sohalarga tatbiq etilmoqda? –
5. Yangi O’zbekiston “Sun’iy intellekt texnologiyalari rivojlantiriladi – https://yuz.uz
6. Sciencebox.org “Yuridik ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish” –
https://sciencebox.uz
