MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
51
XALQ PEDAGOGIKASIDA TARBIYA USLUBLARI
Muallif
Xakimova Muslima Jahongir qizi.
"University of Management and Future Technologies"558-guruh talabasi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada xalq pedagogikasida tarbiya uslublari
chuqur tahlil qilinib, ularning shakllanishi, xususiyatlari va zamonaviy ta’lim
tizimidagi ahamiyati yoritiladi. Xalq pedagogikasi an’anaviy ta’lim va tarbiya
jarayonida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan qadriyatlarni o‘z ichiga oladi.
Tarbiya uslublarining asosiy shakllari, ularning amaliyotdagi o‘rni va ta’siri haqida
mufassal ma’lumotlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar: xalq pedagogikasi, tarbiya, tarbiya uslublari, ta’lim tizimi,
an’anaviy qadriyatlar.
KIRISH
Xalq pedagogikasi har bir xalqning madaniy va ma’naviy merosi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, unda bolalar va yoshlarni tarbiyalashga oid ko‘plab
qimmatli tajribalar mujassamlangan. Tarbiya uslublari esa inson kamoloti uchun
muhim omil bo‘lib, oila, jamiyat va ta’lim muassasalarida amalga oshiriladigan ta’sir
vositalari hisoblanadi. Ushbu maqolada xalq pedagogikasida tarbiya uslublarining
o‘rni, ularning turlari va zamonaviy ta’lim tizimiga integratsiyalashuvi muhokama
qilinadi.
XALQ PEDAGOGIKASIDA TARBIYA USLUBLARI
Nasihat va o‘gitlar orqali tarbiya
Nasihat xalq pedagogikasining eng muhim uslublaridan biri hisoblanadi.
Keksalar, ota-onalar va murabbiylar yosh avlodga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish maqsadida
nasihat va o‘gitlardan foydalanadilar. Bu uslub yoshlarni hayotiy tajribalar asosida
to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirishga yordam beradi.Tabiatga va hayotiy tajribaga asoslanish
– Xalq pedagogikasida tarbiya uslublari tabiiylikka tayanadi. Ota-bobolarimiz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
52
bolalarni mehnat, hunarmandchilik, dehqonchilik orqali tarbiyalashgan. Bu amaliy
tarbiya uslubi bolalarni hayotga tayyorlashga yo‘naltirilgan.
O‘rnak bo‘lish usuli
Tarbiya uslublarining eng samarali shakllaridan biri – kattalarning o‘z xulq-
atvori bilan yoshlarga namuna bo‘lishidir. Xalq maqollari va hikmatli so‘zlar bu
borada muhim ahamiyatga ega. Masalan, “Yaxshi otadan yaxshi farzand” degan
maqol katta avlodning yosh avlodga ta’sirini ifodalaydi.Og‘zaki an’anaviy ta’lim va
tarbiya – Maqollar, matallar, ertaklar, afsonalar va hikmatli so‘zlar orqali axloqiy
tarbiya berish xalq pedagogikasining asosiy uslublaridan biridir. Masalan, "Elga
yaxshilik qil – el seni e’zozlaydi" kabi maqollar yosh avlodga insoniy fazilatlarni
singdirishga xizmat qiladi.Ota-onalar, ustozlar va katta yoshdagilar o‘z harakatlari,
axloqiy fazilatlari bilan yoshlarga namuna bo‘lishgan. Bu usul tarbiyaning eng
samarali shakllaridan biri bo‘lib, yoshlar kattalarning xatti-harakatlarini kuzatish va
ularga taqlid qilish orqali o‘z shaxsiyatini shakllantirgan.
Rag‘batlantirish va jazolash
Xalq
pedagogikasida
tarbiyaning
muhim
elementlaridan
biri
bu
rag‘batlantirish va jazolash tizimidir. Yaxshi ish tutgan bolalarni maqtash, ularga
esdalik sovg‘alar berish ijobiy natijalarga olib keladi. Shu bilan birga, salbiy xulq-
atvor uchun jazo berish usuli ham qo‘llanilib, bu yoshlarni tartib-intizomga
o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi.
Ertak va dostonlar orqali tarbiya
Xalq og‘zaki ijodi bolalar tarbiyasida katta ahamiyatga ega. Ertak va dostonlar
orqali yaxshi bilan yomonni ajratish, axloqiy qadriyatlarni shakllantirish va yaxshi
xulq-atvorga yo‘naltirish amalga oshiriladi.Milliy o‘yinlar, masalan, "Oq terakmi,
ko‘k terak", "Chillak", "Arqon tortish" bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga
yordam bergan. Ushbu o‘yinlar ham jismoniy chiniqtirish, ham ma’naviy tarbiya
vazifasini bajargan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
53
Mehnat orqali tarbiya
Xalq pedagogikasida mehnat tarbiyasi alohida o‘rin tutadi. Bolalarni kichik
yoshdan boshlab mehnatga o‘rgatish, ularga mas’uliyat yuklash va hayotiy
ko‘nikmalarni shakllantirish tarbiyaning muhim qismi hisoblanadi.
Jamoa bo‘lib tarbiyalash usuli – Oilaviy va mahalla muhitida bolalarni
birgalikda tarbiyalash xalq pedagogikasining muhim tamoyillaridan biridir. Katta
yoshdagilar bolalarga nasihat berish, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish orqali ularning
ijtimoiylashuviga hissa qo‘shganlar.
Diniy va axloqiy tarbiya
Xalq pedagogikasida diniy va axloqiy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi. Ota-
onalar farzandlariga halollik, adolat, sabr-toqat kabi fazilatlarni singdirish orqali
ularga to‘g‘ri hayotiy yo‘lni ko‘rsatadilar.
Diniy tarbiya usullari:
Og‘zaki rivoyatlar va hikmatlar orqali o‘rgatish – Qur’on oyatlari, hadislardan
namunalar, payg‘ambarlar hayoti haqida hikoyalar orqali diniy tarbiya berilgan.
Amaliy o‘rnak ko‘rsatish – Yoshi kattalar namoz o‘qish, zakot berish, halol
mehnat qilish orqali yosh avlodga yaxshi fazilatlarni singdirishgan.
Milliy va diniy bayramlar orqali tarbiya – Ramazon, Qurbon hayitlari,
ma’rifiy kechalar orqali bolalar diniy qadriyatlarga o‘rgatilgan.
Masjid va madrasa ta’limi – Diniy ilmlarni o‘rganish va odob-axloq
qoidalarini shakllantirishda muhim omil bo‘lgan.
XULOSA
Xalq pedagogikasida tarbiya uslublari inson kamoloti va jamiyat
rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Ularning har biri ma’naviy-axloqiy, mehnat,
estetik va jismoniy tarbiyaning uzviy qismi bo‘lib, zamonaviy ta’lim tizimi bilan
uyg‘un holda rivojlanmoqda. Ushbu maqolada xalq pedagogikasida tarbiya
uslublarining asosiy shakllari, ularning ahamiyati va ta’siri yoritildi. Zamonaviy
ta’lim va tarbiya jarayonida bu uslublarni to‘g‘ri qo‘llash yosh avlodning ma’naviy
yetuk shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.Xalq pedagogikasida tarbiya
uslublari hayotiy tajribaga asoslangan bo‘lib, uning asosiy maqsadi insonni ma’naviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
54
va jismonan barkamol qilishdir. Hozirgi zamonaviy pedagogika tizimida ham xalq
pedagogikasi uslublaridan keng foydalanish mumkin. Zero, milliy tarbiya
an’analarini saqlab qolish va rivojlantirish yosh avlodni komil inson qilib
tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
