MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
42
QORA SEDANA MOYINI KIRITISH FONIDA 30 VA 90 KUN
DAVOMIDA ETIL SPIRTI BILAN ZAHARLANGAN KALAMUSHLAR OʻN
IKKI BARMOQ ICHAK DEVORINING MORFOLOGIK VA
MORFOMETRIK XUSUSIYATLARINI TAHLIL QILISH
Ibodullayeva Sabina Sunnatilla qizi
Rashidova Zulayho Dilshod qizi
Navoiy Innovatsiyalar Universiteti
Biologiya kunduzgi ta'lim yoʻnalishi talabalari
Annotatsiya: Ushbu tadqiqot etil spirti bilan zaharlangan sichqonlarning o'n
ikki barmoqli ichak devorining morfologik va morfometrik xususiyatlarini
o'rganishga bag'ishlangan. Tadqiqot 30 va 90 kun davomida qora sedana yog'ining
(Nigella sativa) potensial himoya ta'sirini baholashga qaratilgan. Natijalar shuni
ko'rsatdiki, spirtli ichimliklar ta'sirida ichak devorida sezilarli o'zgarishlar yuz
beradi, qora sedana yog'i esa regenerativ va himoya ta'sirlarini namoyon etadi.
Kalit so‘zlar: Etil spirti, qora sedana yog‘i, o‘n ikki barmoqli ichak,
morfologik tahlil, morfometriya, gistopatologiya, oksidlovchi stress.
Surunkali alkogol iste'moli me'da-ichak yo'lining, xususan, o'n ikki barmoqli
ichakning jiddiy zararlanishiga olib kelishi mumkin. Alkogolning oksidlovchi stressi
shilliq qavat shikastlanishiga, yallig'lanish jarayonlariga va strukturaviy
o'zgarishlarga sabab bo'ladi. Tabiiy antioksidantlar, jumladan, qora sedana yog'i
oksidlovchi stress va yallig'lanishga qarshi himoya xususiyatlariga ega ekani haqida
tadqiqotlar mavjud. Ushbu tadqiqot surunkali alkogol ta'sirida sichqonlarning o'n ikki
barmoqli ichak devorida yuz beradigan morfologik va morfometrik o'zgarishlarni va
qora sedana yog'ining himoya rolini o'rganadi.
- Eksperimental dizayn: Tadqiqot erkak jinsdagi Wistar sichqonlarida
o‘tkazilib, ular to‘rt guruhga bo‘lingan:
1. Nazorat guruhi (alkogolsiz, davolashsiz)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
43
2. Alkogol guruhi (30 va 90 kun davomida etil spirti bilan zaharlangan)
3. Alkogol + Qora Sedana Yog'i (30 kunlik davolash)
4. Alkogol + Qora Sedana Yog'i (90 kunlik davolash)
- Gistologik tahlil: O'n ikki barmoqli ichak to'qimalari yig‘ilib, formalinda
mustahkamlangan, parafinga joylangan va gistologik tekshirish uchun Gematoksilin-
eozin (H&E) hamda Periodik kislota-Shiff (PAS) bo‘yoqlari bilan bo‘yalgan.
- Morfometrik tahlil: Villus balandligi, kripta chuqurligi va epiteliy qalinligi
maxsus tasvir tahlili dasturi yordamida o‘lchandi.
- Statistik tahlil: Ma'lumotlar ANOVA va post-hoc testlar yordamida statistik
tahlil qilindi.
Etil spirti bilan 30 va 90 kun davomida zaharlangan kalamushlar fonida qora
sedana yog‘ining ta’siri: O'n ikki barmoqli ichak devorining morfologik va
morfometrik xususiyatlarini tahlil qilish
Surunkali alkogol iste’moli oshqozon-ichak trakti, ayniqsa o‘n ikki barmoqli
ichakning zararlanishi bilan bog‘liq. Ushbu tadqiqot 30 va 90 kun davomida etil spirti
ta’sirida bo‘lgan kalamushlarning o‘n ikki barmoqli ichak devoridagi morfologik va
morfometrik o‘zgarishlarni o‘rganadi va Nigella sativa (qora sedana) yog‘ining
ehtimoliy himoya ta’sirini baholaydi. To‘qima namunalari histologik va morfometrik
usullar yordamida tahlil qilinib, tuzilish yaxlitligi, yallig‘lanish reaksiyalari va
hujayra o‘zgarishlari baholandi.
Surunkali alkogol qabul qilish oksidlovchi stress, yallig‘lanish va oshqozon-
ichak shilliq qavati shikastlanishiga olib keladi. O‘n ikki barmoqli ichak, hazm va
so‘rilishning asosiy joyi bo‘lib, etanol ta’sirida oson zarar ko‘rishi mumkin. Etanol
shilliq qavat yaxlitligini buzadi, kiprikchalar tuzilishini o‘zgartiradi va shilliq qavat
himoya mexanizmlarining buzilishiga sabab bo‘ladi.
Nigella sativa yog‘i antioksidant, yallig‘lanishga qarshi va gastroprotektiv
xususiyatlarga ega ekanligi bilan mashhur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, uning faol
komponenti timokinon turli toksik ta’sirlarga, jumladan, alkogol tomonidan yuzaga
keltirilgan shikastlanishga qarshi sitoprotektiv ta’sir ko‘rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
44
Ushbu tadqiqot surunkali etanol intoksikatsiyasiga uchragan kalamushlarning
o‘n ikki barmoqli ichak devorining morfologik va morfometrik xususiyatlarini
baholash va Nigella sativa yog‘i alkogol tomonidan yuzaga keltirilgan shikastlanishni
yumshatishi mumkinligini aniqlashni maqsad qiladi.
Materiallar va usullar
Eksperimental dizayn
Hayvon modeli:
- Erkak Wistar kalamushlari (n=40) to‘rt guruhga ajratildi:
1. Nazorat guruhi (normal ratsion, etanol yo‘q, davolash yo‘q)
2. Etanol guruhi (30 va 90 kun davomida 30% etanol berildi)
3. Etanol + Qora sedana yog‘i guruhi (etanol va Nigella sativa yog‘i berildi)
4. Faqat qora sedana yog‘i guruhi (mustaqil ta’sirni baholash uchun)
Dozalash va qo‘llash
- Etanol: 5 g/kg tana vazni/kun (og‘iz orqali)
- Qora sedana yog‘i: 1 mL/kg tana vazni/kun (og‘iz orqali)
To‘qima yig‘ish va ishlov berish
- O‘n ikki barmoqli ichak to‘qimalari hayvonlar qurbon qilinganidan so‘ng
yig‘ildi.
- Namunalar 10% formalinda fiksatsiya qilindi, parafin bloklarga
joylashtirildi va 5 mikron qalinlikda kesildi.
- Umumiy morfologiya uchun gematoksilin-eozin (H&E) bo‘yoqlari
ishlatildi.
- Goblet hujayralar tahlili uchun PAS (Periodic Acid-Schiff) bo‘yoqlari
qo‘llanildi.
- Oksidlovchi stress va yallig‘lanish markerlarini aniqlash uchun
immunogistokimyo ishlatildi.
Morfometrik tahlil
O‘lchovlarga quyidagilar kiritildi:
- Kiprikchalar balandligi va kengligi
- Kripta chuqurligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
45
- Shilliq va submukozal qatlamlarning qalinligi
- Goblet hujayralar zichligi
- Kapillyar zichligi va yallig‘lanish hujayralari infiltratsiyasi
Histologik kuzatuvlar
Nazorat guruhi:
- Normal kiprikcha balandligi va kengligi, aniq kriptalar.
- Shilliq qavat yaxlitligi va o‘rtacha goblet hujayralari soni saqlanib qolgan.
Etanol guruhi (30 va 90 kun):
- Kiprikcha balandligining sezilarli darajada pasayishi (p<0.05).
- Regenerativ javob sifatida kripta chuqurligining oshishi.
- Shilliq va submukozal qatlamlarning yupqalashishi.
- Yallig‘lanish infiltratsiyasining ortishi va goblet hujayralarining
kamayishi.
Etanol + Qora sedana yog‘i guruhi:
- Kiprikcha balandligi va kengligi etanol guruhiga nisbatan yaxshiroq
saqlangan.
- Shilliq va submukozal qatlamlarning kamroq yupqalashishi.
- Goblet hujayralari zichligi nazorat guruhi ko‘rsatkichlariga yaqinroq.
- Yallig‘lanish kamroq va kapillyar tarmoq yaxshiroq saqlangan.
Faqat qora sedana yog‘i guruhi:
- Nazorat guruhi bilan sezilarli o‘zgarish kuzatilmadi.
Ushbu tadqiqot natijalari surunkali etanol iste’moli o‘n ikki barmoqli ichak
devorining morfologik va morfometrik o‘zgarishlariga sabab bo‘lishini ko‘rsatdi.
Ammo Nigella sativa yog‘i kuchli gastroprotektiv ta’sir ko‘rsatdi, bu uning
antioksidant va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari bilan bog‘liq. Ushbu natijalar qora
sedana yog‘ini alkogol ta’siridan kelib chiqadigan oshqozon-ichak kasalliklarida
potentsial terapevtik vosita sifatida qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot natijalari surunkali alkogol iste’molining o'n ikki barmoqli ichak
devoriga zararli ta’sirini tasdiqlaydi. Qora sedana yog‘ining antioksidant va
yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari avvalgi tadqiqotlar bilan mos keladi. Alkogol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
46
iste’mol qilingan, ammo qora sedana yog‘i bilan davolangan sichqonlarning ichak
devori yaxshiroq holatda ekani ushbu yog‘ning gastrohimoya ta’sirini tasdiqlaydi.
Xulosa
- Surunkali alkogol iste'moli o'n ikki barmoqli ichakda jiddiy gistologik
o'zgarishlarga olib keladi.
- Qora sedana yog'i alkogol ta’sirida zararlangan ichak to‘qimalarining
tiklanishiga yordam beradi.
- Nigella sativa yog‘ining aniq ta’sir mexanizmlarini chuqurroq o‘rganish
uchun qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarur.
- Klinik tadqiqotlar o‘tkazilib, qora sedana yog‘ining alkogol bilan bog‘liq
ichak kasalliklarini davolashda potensial qo‘shimcha terapiya sifatida foydalanish
imkoniyatlari baholanishi lozim.
Ushbu tadqiqot qora sedana yog‘ining alkogol bilan bog‘liq ichak
shikastlanishining oldini olish va yumshatishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan muhim
terapevtik imkoniyatlarini yoritib beradi.
ADABIYOTLAR.
1.
Abrashova, T. V., Gushhin, J. A., Kovaleva, M. A., Rybakova, A. V.,
Selezneva, A. I., Sokolova, A. P., & Hod’ko, S. V. (2013). Fiziologicheskie, biohimi
cheskie i biometricheskie pokazateli normy eksperimental’nyh zhivotnyh
[Physiological, biochemical and biometric indicators of the norm of experi mental
animals]. Lema, Saint Petersburg (in Russian)
2.
Chernyak, D. M., & Titova, M. S. (2014). Anti-stress effect of the far eastern
plants. Pacific Medical Journal, 2, 28–30 (in Russian).
3.
Hwang, K.-A., Hwang, Y.-J., Kim, G. R., & Choe, J.-S. (2015). Extracts from
Aralia elata (Miq) Seem alleviate hepatosteatosis via improving hepatic insu-lin
sensitivity. BMC Complementary and Alternative Medicine, 15, 347.
4.
Varcholyak, I. S., & Gutyi, B. V. (2019). Determination of the chronic toxicity
of preparation “Bendamin” on laboratory animals. Theoretical and Applied Ve
terinary Medicine, 7(2), 63‒68.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
47
5.
Yakovleva, L. M., & Mikhaylova, L. A. (2012). Тhe disturbance of microbioce
nosis and the reabsorbtion of microelements in the colon of rats during alco holic
intoxication. Bulletin of the Chuvash University, 3, 541–543.
6.
Young, D. S., & Friedman, R. B. (2001). Effects of disease on clinical
laboratory tests. 4th ed. AACC Press, Washington.
