MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
9
ATOQLI OTLARNING BADIIY TEKSTDA LINGVISTIK VA MADANIY
HUSUSIYATLARI (OYBEKNING "QUTLUG' QON" ROMANIDAGI
QAHRAMONLAR ISMLARINING MISOLIDA)
Tosheva Nargiza Ruitdinovna
Qarshi Davlat Universiteti magistranti
Abstract:This article examines the linguistic and cultural features of character
names in Oybek's novel "Sacred blood". The semantic meaning, morphological
features, and cultural as well as historical significance of proper nouns are analyzed.
The research results indicate that each name reveals the character's personality and
role in the novel. Names serve as a tool for understanding the characters' social roles,
their life struggles, and their connection to the events in the novel.
Аннотация:В данной статье рассматриваются лингвистические и
культурные особенности имен собственных персонажей в романе Ойбека
"Священная
кровь".
Анализируется
семантическое
значение
имен
собственных, их морфологические особенности, а также их культурное и
историческое значение. Результаты исследования показывают, что каждое
имя раскрывает характер персонажа и его роль в романе. Имена помогают
раскрыть социальную роль персонажей, их жизненные пути и связь с
событиями романа.
Annotatsiya:Ushbu maqolada Oybekning "Qutlug' qon" romanidagi
qahramonlar ismlarining lingvistik va madaniy tahlili ko'rib chiqiladi. Atoqli
otlarning semantik ma'nosi, morfologik xususiyatlari va ularning madaniy hamda
tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, har bir ism
o'z qahramonining xarakterini va romandagi o'rnini ochib beradi. Ismlar orqali
qahramonlar jamiyatdagi o'rni, ularning hayotiy kurashlari va voqealar bilan
bog'liqligi aniq ifodalanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
10
Kalit so’zlar: atoqli otlar, adabiyotshunoslik, madaniy va tarixiy omillar,
Yoʻlchi,
Gulnor,
Mirzakarimboy,
Xushroʻybibi,
Nuri,
Tantiboyvachcha,
Hakimboyvachcha, Yormat, Shokir ota, Shoqosim,O’roz, Unsin.
Kirish
Ismlar nafaqat insonning shaxsiy identifikatsiya vositasi, balki ularning
madaniy va tarixiy o'rnini ham aks ettiradi. Adabiy asarlarda qahramonlarning ismlari
muhim rol o'ynab, yozuvchi tomonidan tanlangan semantik ma’nosini ochib berishga
xizmat qiladi. Oybekning "Qutlug' qon" romanida qahramonlar ismlarining tahlili
yozuvchining ma'naviy, tarixiy va madaniy yondashuvini anglashga yordam beradi.
Atoqli otlarning tahlili adabiyotshunoslikda va tilshunoslikda muhim
ahamiyatga ega bo'lib, qahramonlarning ismlari asarning mazmuni va
qahramonlarning xarakterini ochib berishda katta rol o'ynaydi. Ilgari amalga
oshirilgan tadqiqotlar atoqli otlarning turli jihatlarini o'rganib, ularning semantik,
morfologik, va etimologik xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Jumladan,
Sodiqov (2010) o'zbek tilidagi antroponimlarning tarixiy kelib chiqishi va ularning
jamiyatdagi o'rni haqida chuqur tadqiqot o'tkazgan. U o'zining ishlarida atoqli otlar
turli xil ijtimoiy, madaniy, va tarixiy omillar bilan bog'liqligini ko'rsatib bergan.
Bundan tashqari, Xudoyberdiyev (2012) o'zbek adabiyotida atoqli otlarning
o'rni haqida ma'lumot berib, qahramonlar ismlarining asarlar kontekstida qanday rol
o'ynashini yoritgan. Uning tadqiqotlarida adabiy qahramonlar ismlari muayyan
tarixiy davr va xalqning qadriyatlari bilan bog'liq ekanligi qayd etiladi. Ushbu ishlar
qahramonlarning ismlari faqat bir shaxsning nomini anglatibgina qolmay, ularning
jamiyatdagi roli va xarakterini ham ochib berish vositasi sifatida foydalanilishini
ta'kidlaydi.
Ushbu tadqiqotlardan kelib chiqib, Oybekning "Qutlug' qon" romanidagi
qahramonlarning ismlarini o'rganish orqali ularning semantik ma’nosini, shuningdek,
qahramonlar xarakterini va ularning romandagi voqealar bilan bog'liqligini aniqlash
mumkin. Mazkur maqolada "Qutlug' qon" romanidagi asosiy qahramonlar
ismlarining lingvistik va madaniy tahlili beriladi.
Metodlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
11
Tadqiqotda lingvistik va madaniy-lingvistik tahlil usullari qo'llanildi.
Qahramonlar ismlarining semantik va morfologik tahlili, shuningdek, ularning tarixiy
va ijtimoiy kontekstdagi ahamiyati o'rganildi. Shuningdek, ismlarning xalq an'analari,
milliy qadriyatlar va diniy e'tiqodlar bilan bog'liqligi ham tahlil qilindi. Bu usul orqali
har bir ismning qahramon xarakteri va romandagi voqealar bilan bog'lanishi aniqlab
berildi.
Xulosalar
Roman qahramonlarining ismlari o'z ichida chuqur semantik ma'no va tarixiy-
madaniy bog'liqlikni aks ettiradi. Oybek har bir qahramonning ismini puxta o'ylab
tanlagan va ularning har biri roman mazmuniga mos keladi.
Yoʻlchi
— Roman bosh qahramoni Yoʻlchining ismi "yo'l", "yo'lovchi"
ma'nosini anglatadi. Bu ism qahramonning hayotiy yo'lini, uning maqsad va
intilishlarini ramziy ma'noda ifodalaydi. Yoʻlchi romanda faqat bir shaxs emas, balki
o'zining taqdiri bilan kurashayotgan odamning timsoli hisoblanadi. Shuningdek,
romanning nomidagi "Qutlug' qon" Yoʻlchining qoni bilan bog'liq bo'lib, uning hayot
yo'lidagi ramziy qoni qutlug' ekanligini anglatadi.
Gulnor
— Gulnor ismi fors tilidan kirib kelgan bo'lib, "gul" va "nur"
so'zlaridan tashkil topgan. Bu ism qahramonning go'zalligini, tozaligini va ichki
yuksakligini ifodalaydi. Yoʻlchining sevgilisi bo'lgan Gulnor, uning hayotida muhim
rol o'ynaydi va Mirzakarimboy tomonidan ikkinchi xotin sifatida olinishi taqdiri
fojiali yakun topishiga sabab bo’ladi.
Mirzakarimboy
— Mirzakarimboy ismi an'anaviy boy qavmlardan kelgan
bo'lib, bu ism orqali yozuvchi qahramonning boyligi va jamiyatdagi o'rnini
ifodalaydi. "Mirza" so'zi o'zbek tilida "yozuvchi", "kotib" ma'nosida ishlatiladi, bu
esa qahramonning yuqori tabaqa vakiliga ishora qiladi. U Yoʻlchining tog'asi bo'lib,
oilaviy aloqalar va jamiyatdagi mavqeyi orqali hikoyadagi muhim syujet voqealarini
boshqaradi.
Xushroʻybibi
— Yoʻlchining onasi Xushroʻybibi ismi fors tilidan kelgan
bo'lib, "xush" (yaxshi, yoqimli) va "ro'y" (ko'rinish) so'zlaridan tashkil topgan. Bu ism
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
12
qahramonning nafisligi va jozibasini ifodalaydi. Xushroʻybibi obrazi romanda ona
mehrini, qahramonning oila bilan bo'lgan munosabatlarini aks ettiradi.
Nuri
— Nuri ismi "nur", "yorug'lik" ma'nolarini anglatadi. Bu ism
Mirzakarimboyning Yoʻlchiga ko'ngil qo'ygan qizini tasvirlaydi. Ism orqali
qahramonning ichki go'zalligi, ruhiy pokligi va romantik his-tuyg'ulari yoritiladi.
Tantiboyvachcha va Hakimboyvachcha
— Ushbu qahramonlar ismlari ham
boylik
va
yuqori
mavqe
ifodasi
sifatida
tanlangan.
Tantiboyvachcha
Mirzakarimboyning kuyovi, Hakimboyvachcha esa uning o'g'li bo'lib, oilaning yuqori
tabaqadagi hayotini aks ettiradi.
Yormat
— Yormat qahramoni boy xizmatkori bo'lib, uning ismi o'zbek tilida
"yordam", "madad" ma'nolarini anglatadi. Bu ism qahramonning xizmatkor sifatidagi
rolini va uning boshqalarga bo'lgan sadoqatini ifodalaydi. Yormatning qizi Gulnor,
uning fojiali taqdiri orqali qahramonning oilaviy azoblari va qullikdagi hayoti
tasvirlanadi.
Shokir ota
— Shokir ota qahramoni o'zbek xalqidagi "ota" (otalik)
qadriyatlarini ifodalaydi. Shokir ota Yoʻlchi va uning singlisiga yordam bergan kishi
bo'lib, ularni o'z uyida qabul qiladi va otasidek mehr ko'rsatadi. Bu obraz orqali o'zbek
xalqidagi mehr-oqibat va jamoat o'rtasidagi do'stlik ko'rsatib beriladi. Qutlugʻ qon
so'zi aynan Shokir otaning og'zidan jaranglagan, bu ham uning hikoyadagi muhim
rolini ko'rsatadi.
Shoqosim va Oʻroz
— Shoqosim va Oʻroz qahramonlari Yoʻlchining do'stlari
bo'lib, ular orqali qahramonning ijtimoiy munosabatlari va jamiyatdagi o'rni
tasvirlanadi.
Unsin
— Yoʻlchining singlisi bo'lgan Unsin ismi ham o'zbek xalqidagi
qadimiy ismlardan bo'lib, qahramonning sodda va beg'uborligini ifodalaydi. Ismning
o'zi o'zida ma'lum bir noziklik va shaxsiy xususiyatlarni aks ettiradi.
Muhokama
Ushbu tahlil shuni ko'rsatadiki, Oybekning "Qutlug' qon" romanidagi
qahramonlar ismlari juda puxta tanlangan va ular qahramonlarning shaxsiyati,
jamiyatdagi o'rni va tarixiy voqealar bilan bog'liqligini aks ettiradi. Yoʻlchi ismi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
13
qahramonning hayot yo'lini ifodalasa, Gulnor ismi uning sevgi va azoblarini yoritadi.
Mirzakarimboy va boshqa boyvachcha obrazlari orqali boylik va kuchning
jamiyatdagi o'rni aks ettiriladi.
Shuningdek, ismlar yordamida romandagi voqealar va qahramonlarning ruhiy
dunyosi yoritiladi. Ismlar qahramonlar hayotidagi muhim voqealarni va ularning
o'zaro munosabatlarini ochib beradi.
Xulosa
Tahlil natijalariga ko'ra, Oybekning "Qutlug' qon" romanidagi qahramonlar
ismlari faqat shaxsiy identifikatsiya vositasi bo'libgina qolmay, ular romanning
umumiy mazmuni va qahramonlarning hayotiy kurashlarini chuqurroq ochib berishga
xizmat qiladi. Ismlar orqali qahramonlarning ichki dunyosi, ularning ijtimoiy va
madaniy qadriyatlari, shuningdek, ularning taqdirini anglash mumkin bo'ladi.
ADABIYOTLAR
1. Begmatov E. A. O’zbek tili antroponimikasi. - Toshkent: Fan, 2013
2. Mamajonov M. Antroponimlarni diskurs rеlеvanti sifatida tadqiq etishning lingvo-
etnomadaniy asoslari - FarDU. Ilmiy xabarlar. - Научный вестник. ФерГУ, 2021
3. Saidov, N. O'zbek antroponimikasining asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti. 2008
4. Oybek Qutlug’ qon. Yangiyoʻl Poligraph Servise nashriyoti 2019
