MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
274
BOLALARNI TARBIYALASHNI TAKOMILLASHTIRISHGA, SOG‘LOM
VA BARKAMOL AVLODNI SHAKLLANTIRISHGA INTILISH.
Pirnazarova Madinabonu Shuhratjon qizi.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbyot fakulteti talabasi.
O`zbekiston, Termiz.
Pirnazarova Madinabonu Shukhratjon kizi.
Student, Faculty of Medicine, Termez University of Economics and Service.
Uzbekistan, Termez.
Annotatsiya
: Ma'lumki, kompyuter texnologiyalari asrida, afsuski, bolalar
o‘
rtasida ochiq maydonlarda jismoniy harakat talab etadigan o‘yinlarning
ahamiyati pasayib ketdi. Natijada, bu ularning jismoniy va psixologik holatiga
ma'lum ma'noda salbiy ta'sir ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ham bolalarning
tarbiyalashni takomillashtirish, sog‘lom va barkamol avlodni shakllantirish
bo‘yicha aniq maqsadga yo‘naltirilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar kompleksini
amalga oshirishni davom ettirish, ushbu yo‘nalishda davlat, nodavlat notijorat
tashkilotlar va mahalliy hokimiyat organlarining o`rni katta.
Kalit so’zlar: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti, bolalar salomatligi, oila,
sog‘lom muhit, sog‘lom ovqatlanish, bolalar gelmintoz profilaktikasi, to‘g‘ri
ovqatlanish va sog‘lom turmush tarzi, tibbiy-sanitariya.
Inson murakkab – ruh va jismdan tarkib topgan ulug mavjudotdir. Shunday
ekan, u barkamol bo‘lishi uchun ham ruhan, ham jisman yetuk bo‘lishi lozim. Agarchi
insonning insonligi uning ruhi bilan bo‘lsaـda, uni borliqda jismsiz ham tasavvur qilib
bo‘lmaydi.
Islom dini sog‘liqni saqlashga katta ahamiyat berib, quyidagi omillarga
alohida e’tibor berishni talab yetadi: - tozalikka rioya qilish; - sog‘liqqa zarar
yetkazuvchi va atrofni iflos qiluvchi narsalardan qaytarish; - badantarbiya; - sog‘liqqa
zararli narsalardan tiyilish; - jismni toliqtirishdan qaytarish; - sog‘liqni saqlash
maqsadida yengillik va ruxsatlar berish va hokazolar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
275
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikni qo‘lga kiritgandan keyin barcha
sohalarda keng islohotlarni amalga oshirib, bolalarni tarbiyalashni va qadriyatlarni
tiklashga hamda uni rivojlantirishga katta e’tibor berildi.
O`zbekiton Respublikasida bolalarni tarbiyalashni takomillashtirishga,
sog‘lom va barkamol avlodni shakllantirish uchun quyidagilar nazarda tutiladi:
- bolalar farovonligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish, kamol topayotgan yosh avlodning manfaatlarini himoya qilish
bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni keng yoritish;
- onalar va bolalar salomatligini muhofaza qilishni kuchaytirish, sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish;
- bolalarga ta’lim berish, ularni tarbiyalash va voyaga yetkazish sifatini
oshirish;
- oilada sog‘lom ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirish, bolalarni
tarbiyalash uchun munosib shart-sharoitlar yaratish;
- ijtimoiy nochor bolalarning huquq va manfaatlarini ta’minlash;
- bolalar o‘rtasida qonun buzilishlarining oldini olish va odil sudlov sohasida
bola manfaatlarini ta’minlash
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotiga ko‘ra, jismoniy faollik
hamda ovqatlanish me’yor va qoidalariga amal qilmaslik, tarkibida tuz, qand, yog‘
miqdori ko‘p bo‘lgan taom va shirinliklarni me’yoridan ortiq iste’mol qilish,
shuningdek yetarli darajada vitamin va minerallar iste’mol qilmaslik oqibatida
yoshlarda ratsional o‘sish va aqliy rivojlanishda ortda qolish, kattalarda esa yurak
qon-tomir, endokrin, xavfli o‘sma kabi insonning erta o‘limiga olib keluvchi qator
kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, koronavirus pandemiyasi oqibatlaridan olingan saboqlar
kasallikning og‘irligi va o‘lim holatlarining katta qismi noto‘g‘ri turmush tarzi tufayli
kelib chiqadigan yo‘ldosh kasalliklar bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatdi.
Aholining sog‘lom ovqatlanishi va jismoniy faolligini ta’minlashda davlat
siyosatini yanada mustahkamlash, yuqumli bo‘lmagan kasalliklar profilaktikasi
borasida amalga oshirilayotgan ishlar samaradorligini yanada oshirish, har bir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
276
fuqaroda sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollik madaniyatini shakllantirish
maqsadida respublikamizda aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha shunday tartib
o‘rnatilgan, unga ko‘ra:
- 6 — 23 oylik bolalar uchun uy sharoitida tayyorlangan ovqatlarni boyitish
maqsadida mikronutriyent kukuni bilan;
- 6 oylikdan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar “A” vitamini bilan;
- 2 — 10 yoshdagi bolalar gelmintoz profilaktikasi bo‘yicha maxsus
preparatlar bilan bepul ta’minlanadi;
- homilador va bola emizuvchi ayollar hamda 3 — 15 yoshdagi bolalar yod
preparati bilan;
- 35 yoshgacha tug‘ish yoshidagi ayollar temir va foliy kislotasi preparati
bilan bepul ta’minlanadi;
Bolalarning 5 yoshgacha bo‘lgan davrda optimal rivojlanishi va o‘sishini
ta’minlash maqsadida quyidagilarni nazarda tutuvchi patronajning universal-
progressiv modeli bosqichma-bosqich joriy etilgan:
- homilador va tug‘ruqdan keyingi davrdagi ayollar hamda 5 yoshgacha
bolalari mavjud oilalar uchun amaldagi shtatlar doirasida alohida patronaj
hamshirasini biriktirish;
- ushbu patronaj hamshirasi tomonidan umumiy holati qoniqarli va xavf
guruhidagi aholini aniqlash hamda ular sog‘lig‘ining umumiy holatini
differensiallashgan yondashuv asosida kuzatib borish;
- umumiy holati qoniqarli bo‘lgan barcha homilador va tug‘ruqdan keyingi
davrdagi ayollar hamda 5 yoshgacha bolalari mavjud oilalarni yagona me’yor asosida
bevosita kuzatish;
- ruhiy tushkunlik holati, bolaning to‘g‘ri ovqatlanishi va rivojlanishi uchun
sog‘lom muhitni ta’minlashda qiyinchiliklari mavjud xavf guruhidagi homilador va
tug‘ruqdan keyingi davrdagi ayollar hamda 5 yoshgacha bolalari bo‘lgan oilalarning
har biriga individual reja asosida kengaytirilgan yordam ko‘rsatish.
Respublikamiz viloyatining tuman (shahar) ko‘p tarmoqli markaziy
poliklinikalarida to‘g‘ri ovqatlanish va sog‘lom turmush tarzini yuritish bo‘yicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
277
maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan shifokor va o‘rta tibbiyot xodimlaridan iborat “To‘g‘ri
ovqatlanish va sog‘lom turmush tarzi” xonalari tashkil etilgan.
“To‘g‘ri ovqatlanish va sog‘lom turmush tarzi” xonalarda aholiga to‘g‘ri
ovqatlanish, sog‘lom turmush tarzi va jismoniy faollik masalalarida yakka tartibda
profilaktik tadbirlarni olib boriladi.
Respublika o‘rta tibbiyot va farmatsevtika xodimlari malakasini oshirish va
ularni ixtisoslashtirish markazi hamda tibbiyot oliy ta’lim muassasalariga birlamchi
tibbiy-sanitariya yordami muassasalari tibbiy xodimlari uchun diyetologiya bo‘yicha
qayta tayyorlash kurslarini, aholi uchun ovqatlanish bo‘yicha maslahatchi tayyorlash
kurslarini tashkil etilgan.
Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutida qo‘shimcha
ravishda sog‘lom va xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlari xomashyosining asosiy turlarini
kengaytirish, oziq-ovqat mahsulotlarini mikronutriyentlar bilan boyitish, aholining
yoshi, jinsi, fiziologik holati, kasbi va kasalliklaridan kelib chiqqan holda sog‘lom va
parhezli ovqatlanish hamda profilaktik tibbiyot masalalari bo‘yicha canitariya
qoidalari va me’yorlarini tayyorlash, o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Ayni damda aholi orasida targ‘ibot ishlarini taniqli madaniyat vakillari va
sportchilarni jalb qilgan holda ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda
videorolik shaklida, aholi orasida infografik tarqatma materiallardan foydalangan
holda olib borish amaliyotini yo‘lga qo‘yilgan. Bunda, ayniqsa, noto‘g‘ri ovqatlanish
va kam harakatlanishning inson salomatligiga salbiy ta’siri, xususan buning oqibatida
yuzaga keladigan kasalliklar va ularning asoratlari hamda kasalliklar profilaktikasi va
uni davolashda meva va sabzavotlarning xususiyatlari, jismoniy tarbiya va ommaviy
sport bilan shug‘ullanishning inson salomatligiga foydasini yoritishga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
To‘g‘ri ovqatlanish va sog‘lom turmush tarzini yuritish maqsadida:
-
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida “Shaxsiy gigiyena va jismoniy
tarbiya asoslari” mashg‘ulotlari o‘tkaziladi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
278
-
respublika umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘quv darslarini qayta
ko‘rib chiqqan holda 1 — 4-sinflar uchun “Tarbiya” va “Atrofimizdagi olam” fanlari,
yuqori sinflar uchun “Biologiya” fani tarkibida to‘g‘ri ovqatlanish va sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha “Salomatlik saboqlari” mavzulari kiritildi;
-
akademik litsey, professional va oliy ta’lim muassasalarining “Jismoniy
tarbiya” fani doirasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha mashg‘ulotlar
o‘tkazilmoqda;
-
tibbiyot
texnikumlarida
valeolog,
diyetolog,
nutritsiolog
mutaxassisliklarini tayyorlash, nutritsiolog va diyetolog magistratura (internatura,
klinik ordinatura) mutaxassisliklarini 1 yillik o‘quv dasturlari asosida tayyorlash
yo‘lga qo‘yildi;
-
tibbiyot oliy ta’lim muassasalarida bakalavriat, klinik ordinatura,
magistratura, tibbiyot kollejlari va Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi
texnikumlarining barcha yo‘nalishlarida to‘g‘ri ovqatlanish mavzulari alohida siklda
o‘qitilyapti;
-
barcha mutaxassisliklar bo‘yicha vrach va o‘rta tibbiyot xodimlari
malakasini oshirish, qayta tayyorlash kurslari bo‘yicha fan dasturlariga “Sog‘lom
turmush tarzi va to‘g‘ri ovqatlanish mezonlari” mavzulari kiritildi.
Birlamchi tibbiy-sanitariya yordami muassasalari, jumladan ko‘p tarmoqli va
oilaviy poliklinikalar, oilaviy shifokor punktlarida faoliyat yurituvchi vrach va o‘rta
tibbiyot xodimlarini diyetologiyani chuqurlashtirib o‘rgatgan holda valeologiya
bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazilmoqda. Oilaviy shifokorlar va o‘rta tibbiyot
xodimlarini Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining tavsiyalariga asosan yuqumli
bo‘lmagan kasalliklar profilaktikasi bo‘yicha katta yoshdagi aholiga maslahatlar
berish tashkillashtirildi.
Oziq-ovqat mahsulotlarini tarkibida tuz, qand va yog‘ miqdori inson sog‘lig‘i
uchun xavfsiz yoki zararli ekanligini ko‘rsatuvchi belgilar bilan tamg‘alash quyidagi
tartibda ikki bosqichda joriy etildi:
-oziq-ovqat mahsulotlarini tamg‘alash ixtiyoriy ravishda amalga oshiriladi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
279
-xavfsizlik belgisi bilan tamg‘alangan oziq-ovqat mahsulotlarining reklamasi
imtiyozli tariflar asosida tarqatiladi (joylashtiriladi);
-ta’lim, sport va tibbiyot muassasalarida xavfsizlik belgisi bilan
tamg‘alanmagan oziq-ovqat mahsulotlarini sotishga yo‘l qo‘yilmaydi hamda bunday
mahsulotlarni realizatsiya qilish savdo qoidalarini buzish sifatida baholanadi;
Respublika hududida realizatsiya qilish uchun olib kiriladigan va mahalliy
ishlab chiqariladigan oziq-ovqat mahsulotlari ularning inson sog‘lig‘i uchun xavfsiz
yoki zararli ekanligini ko‘rsatuvchi belgilar bilan majburiy tartibda tamg‘alanadi.
Bunda, tarkibida tuz, qand va yog‘ miqdorini hisobga olgan holda oziq-ovqat
mahsulotlarining inson sog‘lig‘i uchun xavfsiz yoki zararli ekanligini belgilash davlat
sanitariya nazorati organlari tomonidan amalga oshiriladi.
«Mamlakatimizning barcha hududlarida yuqumli bo‘lmagan kasalliklarning
oldini olish, sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlash va aholining jismoniy
faolligini oshirishga qaratilgan sa'y-harakatlar muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularda
aholi faol ishtirok etmoqda. Bu safargi tadbirlar bolalar salomatligiga bag‘ishlandi.
Unda maktabgacha va maktab yoshidagi o‘quvchilari o‘rtasida salomatlik startlari
o‘tkazildi. Shuningdek, tibbiyot xodimlari va aholi ishtirokida qator tibbiyot
muassasalarida 5 kilometrga faol yurish va gimnastika mashg‘ulotlari ham tashkil
etildi.
Ma'lumki, kompyuter texnologiyalari asrida, afsuski, bolalar o‘rtasida ochiq
maydonlarda jismoniy harakat talab etadigan o‘yinlarning ahamiyati pasayib ketdi.
Natijada, bu ularning jismoniy va psixologik holatiga ma'lum ma'noda salbiy ta'sir
ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ham bolalarni gimnastika va sport o‘yinlariga ko‘proq
vaqt sarflashga undash lozim. Yengil mashqlar hatto chaqaloqlar uchun ham foydali
hisoblanadi. Ular bolaning tanasini chiniqtiradi, immunitetini kuchaytirib,
chidamliligini oshiradi. Bolalikdan boshlangan jismoniy tarbiya uning jismoniy
mashqlarga mehrini uyg‘otadi. Bu esa kelajakda uning sog‘lig‘iga tizimli ijobiy ta'sir
ko‘rsatishi turgan gap.
Bolalarga yengil gimnastika mashqlarini ertalab qilish tavsiya etiladi. Oilada
bunday mashg‘ulotlar odatiy bo‘lsa, bolalar jon deb shug‘ullanishadi. Ammo ular
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
280
taqlid qilishni yaxshi ko‘rganliklari bois kattalarga ergashib, tanasini zo‘riqtirib
qo‘yishlari mumkin. Bolalar uchun jismoniy tarbiya mashqlari o‘yin shaklida bo‘lishi
maqsadga muvofiq. Badiiy gimnastika bolalar uchun juda foydali hisoblanadi,
jumladan, egiluvchanlik va muvozanatni, harakat a'zolarini rivojlanadi.
Bolalar uchun eng yaxshi jismoniy tarbiya – bu muntazam yurishdir. Bolalar
ko‘chaga chiqqanda faqatgina qumda o‘ynab yoki arg‘amchida uchib o‘tirmasdan
faol yurishga ham o‘rganishi kerak. To‘rt yoshli bolalar uchun yurish taxminan 15-
20 daqiqadan oshmasligi kerak. 5 yoshga to‘lganda esa yurish 30-40 daqiqa davom
etsa maqsadga muvofiq.
Toza havoda muntazam yurish nafaqat salomatlikni yaxshilaydi, balki nafas
olish, mushak, yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi. Yurganingizda
mushaklarning faol harakati tufayli tomirlarda qon aylanishi yaxshilanadi. Natijada
varikozning oldi olinadi, organizmdan toksinlar chiqib ketadi. Umuman olganda,
yurish vujudga ijobiy ta'sir ko‘rsatib, immunitet va chidamlilikni oshiradi, aqliy
salomatlikni mustahkamlab, uyquni yaxshilaydi.
Mutaxassislarning fikricha, yurish yugurish va boshqa jismoniy mashqlardan
ko‘ra anchayin foydaliroqdir. Salomatlik maqsadida yurish uchta tamoyilga
asoslangan. Birinchisi, «Zarar qilmang», ya'ni intensivlik va davomiylik tananing
holatiga mos kelishi kerak. Ikkinchisi, bosqichma-bosqich, ya'ni sur'at, vaqt va
muddat tana uchun ortiqcha bosimlarsiz o‘sib borishi lozim. Uchinchi tamoyil esa
muntazamlik, ya'ni yurishning kunlik miqdoriga amal qilish. Tavsiyaga ko‘ra, yurish
haftasiga 3-4 marta, kamida 30 daqiqa davom etishi talab etiladi.
Shaxsning sog’lom turmush tarziga o’tishida quyidagilardan kelib chiqsa
samaradorligini bildiradi:
ijobiy va samarali tarzda xavf omillarining ta’sirini, kasallanishini
kamaytirganda yoki yo’q qilganda va natijada davolanish xarajatlarini
kamaytirganda;
inson hayotining sog’lom va bardoshli bo’lishiga hissa qo’shganda;
yaxshi
oilaviy
munosabatlar,
bolalar
salomatligi
va
baxtini
ta’minlaganda;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
281
shaxsning o’zini o’zi anglash ehtiyojini qondirish uchun asos bo’lib,
yuqori ijtimoiy faollik va ijtimoiy muvaffaqiyatni ta’minlaganda;
shaxsning yuqori ish qobiliyatini, ishda charchoqning kamayishini,
yuqori mehnat unumdorligini va shu asosda katta moddiy boylikka olib kelganda;
yomon odatlardan voz kechish, faol dam olish vositalari va usullaridan
unumli foydalanish bilan vaqt byudjetini oqilona tashkil etish va taqsimlash imkonini
berganda;
quvnoqlik, yaxshi kayfiyat va optimizmni ta’minlaganda.
Shunday qilib, Sharq mutafakkirlari bola sog‘lig‘ini mustahkamlash va
muhofaza qilishda jismoniy tarbiyaning roliga katta baho berganlar. Ular toza
havoning a hamiyati, terini parvarish qilish qoidalariga, organizmni chiniqtirshga,
jismoniy mashqlarga ko‘p e’tibor qilganlar. Kasalliklarning oldini olish va davolash
yuzasidan maslahatlar berganlar. Sharq mutafakkirlarining ovqatlanish, mehnat,
uxlash, jismoniy mashqlar masalalari yuzasidan bergan maslahatlari hozirgi kunda
ham a hamiyatlidir.
Bugungi maktab bolasidan aniq bilimlargina emas, fikrlash ko‘nikmasi,
kattalar va tengdosh o‘rtoqlarini tushunish, ular bilan hamkorlik qilish ham talab
etiladi. Shuning uchun bola maktabga qadam qo‘yayotganida qanchalik bilimga ega
ekanligi emas, balki uning yangi bilimlarni egallashga tayyorligi, atrof-olamga
moslashishi ko‘nikmasi, voqea-hodisani mustaqil ravishda tahlil etishi va mustaqil
harakat qilishi muhim hisoblanadi. Bolani biror narsaga o‘rgatishgina emas, unda o‘z
kuchiga ishonchni orttirish, o‘z g‘oyasini himoya qilish, mustaqil ravishda bir qarorga
kelish hamda unda “Men” kontsepsiyasini shakllantirish ham muhimdir.
ADABIYOTLAR
1. B.B.Ma`murov Bolalar rivojlanishida jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi.
Тошкент “Turon zamin ziyo” 2014. 2. D. Sharipova va boshqalar “Agar bolam
sog‘lom bo‘lsin desangiz“ (Ota-onalarga maktabgacha yoshdagi bolalarning
gigiyenik tarbiyasi haqida) metodik qo‘llanma. T.: 2006. 3. Atoyev A.Q. Farzandingiz
barkamol bo‘lsin T., «Ibn Sino», 1990. 4. Sharipova D.J., Semenova L.M.
Kichkintoylarni gigiyenik tarbiyalash. T., “O‘qituvchi”, 1997.
