MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
241
AHOLINI FAVQULODDA VAZIYATLARDA HARAKAT QILISHGA
PSIXOLOGIK TAYYORLASH MEXANIZMI
Farg‘ona viloyati Favqulodda vaziyatlar boshqarmasi
Hayot faoliyati xavfsizligi o‘quv markazi
katta o‘qituvchisi Turdaliyev Burxonali Abdumannonovich
Annatotsiya: Maqolada Favqulodda vaziyat sharoitida odamlarning psixik
holati, boshlang‘ich davrda odamlarning reaksiyalari o‘zini saqlash instinktiga
asoslanganligi, bunday reaksiyalarning darajasi turlicha bo’lishi to’g’risidagi
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Vaziyat, ruhiy holat, reaksiya, stress, impuls, xarakter,
barqaror, qobilyat, temperament.
Favqulodda vaziyat sharoitida odamlarning psixik holati turli-tumandir.
Boshlang‘ich davrda odamlarning reaksiyalari o‘zini saqlash instinktiga asoslangan
bo‘ladi. Biroq bunday reaksiyalarning darajasi turlicha: mantiqsiz vahimali
harakatdan to maqsadga yo‘naltirilgan ongli harakatgacha.
Hayotda stress anchagina katta rol o‘ynaydi. U insonning yurish-turishiga,
uning ish qobiliyatiga, salomatligiga, atrofdagilar va oilasidagilar bilan o‘zaro
munosabatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Stress har bir insonning hayotida mavjud, zero stress impulslari inson
hayotining barcha jabhalarida uchraydi. Stressli vaziyatlar uyda ham, ishda ham
uchraydi. Stress ko‘pgina kasalliklarning sababchisi hisoblanadi, inson salomatligiga
yetarlicha jiddiy shikast yetkazadi.
Stress insonga butun hayoti davomida hamrohlik qiladi. Inson umri davomida
stressli vaziyatlarni chetlab o‘tishi mumkin emas. Ammo har bir inson stressga
turlicha munosabat bildiradi. U tarbiya, xarakterning shaxsiy qirralari, temperament
(mijoz), genetik moyillik, qiyinchiliklar, xavf-xatar, sharoitning to‘satdan
murakkablashib ketishi va hatto ovqatlanishga, qiyinchiliklarga psixologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
242
tayyorlikka bog‘liq bo‘ladi. Mana nima uchun kimdir stressga nisbatan barqaror
bo‘ladi, kimdadir stress ta’sirida gipertoniya, oshqozon yarasi yoki asab buzilishi kabi
kasalliklar yuzaga kelishi mumkin.
Ruhiy (psixologik) tayyorgarlik-bu odamlarda ruhan chidamlilikni
shakllantirish yoki quyilgan vazifani bajarish, xavfli vaziyatlarda fidokorona harakat
qilish qobiliyatini kuchaytirishdagi xislatlarini hosil qilish demakdir.
Ruhiy (psixologik) tayyorgarlikning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat;
Aholining turli toifalarida favqulodda vaziyatlarda xarakat qilish chog‘ida
yuqori ruhiy barqarorlikni ishlab chiqish.
Har bir fuqaroda favqulodda vaziyatlar yuz bergan damda jabrlanganlarga
yordamga kelishga shaylikni tarbiyalash.
Aholining sodir bo‘lishi ehtimoli bo‘lgan barcha favqulodda vaziyatlarda
muhofazalanish malakasiga ega bo‘lishiga erishish.
Qutqaruvchilarda jablanuvchilarga ko‘maklashishga, ularni qutqarib olishga
doimiy shaylik, insonparvarlikni shakllantirish.
Rahbarlar tarkibida yuqori ruhiy sifatlarni shakllantirish va aholini
favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishga shaylik va o‘ziga bo‘lgan ishonchini
tarbiyalash.
Faoliyat jarayonida organizmning tashqi ta’sirlarga reaksiyasi doimiy bo‘lib
qolmaydi. Organizm o‘zgarib borayotgan faoliyat sharoitlariga moslashishga harakat
qiladi. Bunda psixik zo‘riqish holati yuzaga keladi. Bu holatni kanadalik fiziolog
G.Selye (1936) stress deb nomlagan.
Stress
– hayvonot va inson organizmida turli noxush omillar (stressorlar)
ta’siriga javoban yuzaga keluvchi fiziologik himoya reaksiyalari majmuidir. Ingliz
tilidan tarjima qilinganda “stress” so‘zi “bosim, zo‘riqish, siqilish” ma’nolarini
anglatadi.
Zamonaviy talqinda stress ko‘p ma’noli tushuncha bo‘lib, to‘rttasi asosiy
hisoblanadi: stress - qo‘shimcha yuklama keltiradigan hodisa, stress – aniq bir
hodisaga nisbatan reaksiya (stressli kechinma), stress – qo‘zg‘atuvchi va unga bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
243
reaksiya o‘rtasidagi oraliq jarayon, stress – individning atrof muhit bilan to‘qnashish
jarayoni.
Insonning stress holatiga tushish va stressor ta’siriga moslashish jarayoni
G.Selye fikricha 3 ta davrni bosib o‘tadi:
1. Xavotir davri.
Bu davrda organizm tahdid bilan uchrashuvga safarbar
qilinadi. Kurashish yoki chetlab o‘tishga sabab bo‘ladigan biologik reaksiyalar sodir
bo‘ladi. Aniq bir fiziologik o‘zgarishlar kuzatiladi: qonning quyulishi, qon
bosimining ortishi, jigarning kattalashishi va h.k.
2. Qarshilik ko‘rsatish davri.
Agarda tahdidning ta’siri davom etayotgan va
uni chetlab o‘tishning iloji bo‘lmasa, organizm unga qarshilik ko‘rsatishga yoki unga
moslashishga harakat qiladi. Fiziologik reaksiyalar me’yordan ortib ketadi. Shu
sababli tana boshqa noxush omillarga nisbatan zaif bo‘lib qoladi. Masalan, kasal
odamning noxushliklarga kuchli munosabat bildirishi. Oxir-oqibat, tana stressga
moslashadi va me’yoriy holatga qaytadi.
3. Agarda stress davom etayotgan bo‘lsa-yu, inson moslasha oladigan holatda
bo‘lmasa, organizmning resurslari tugab qoladi.
Tugash davri,
charchashga moyillik,
jismoniy muammolar kasalliklarga va hatto organizmning halok bo‘lishiga olib
keladi. Qisqa muddatli noxush omillar (mushaklarning zo‘riqish energiyasi ortishi,
og‘riq belgilariga yo‘l qo‘ymaslik, ovqat hazm qilishning to‘xtashi, qon bosimining
ko‘tarilishi)ga qarshilik ko‘rsatish imkonini beruvchi reaksiyalar, ta’sir uzoq davom
etganda zararli bo‘lib qoladi. Ushbu jarayonning sxemasi quyidagi ko‘rinishni oladi:
Stress aniq bir kritik darajaga yetmaguncha organizmga ijobiy ta’sir qiladi
(organizmni safarbar qiladi va yuzaga kelgan to‘siqlarni oshib o‘tishga undaydi). Bu
ko‘rsatkichdan oshib o‘tilgandan so‘ng organizmda gipersafarbarlik deb ataluvchi
jarayon rivojlanadi, u o‘zini-o‘zi boshqarish va faoliyat natijalarining pasayishini
keltirib chiqaradi. Shu sababli kritik ko‘rsatkichdan kuchli stress holatini ayrim
vaqtlarda distress deb ham ataladi.
Eustress
– ikki ma’noga ega tushuncha – “ijobiy hissiyotlar keltirib chiqargan
stress” va “organizmni safarbar etuvchi kuchsiz stress” demakdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
244
Distress
– organizmning unga o‘ta noxush, “chegaradan chiqib ketgan” ta’sir
ko‘rsatilgan vaqtdagi patologik holati.
Distressning ikki turini ajratish mumkin: tormozlovchi va qo‘zg‘atuvchi.
Tormozlovchi tur
– harakatlarning sekinlashuvi va epsizligi bilan
tavsiflanadi. Inson avvalgi epchilligi bilan harakat qila olmaydi. Javob
reaksiyalarining tezligi pasayadi. Aqliy jarayon sustlashadi, tinch holatda ushbu
insonga xos bo‘lmagan xotira yomonlashuvi, hardamxayollik va boshqa salbiy
belgilar namoyon bo‘ladi.
Qo‘zg‘atuvchi tur
– giperfaollik, ko‘p gapirish, qo‘l va ovozning titrashi bilan
namoyon bo‘ladi. Masalan, operatorlar ko‘p sonli, ushbu holat talab qilmagan
harakatlarni amalga oshiradilar. Ular uskunalar holatini tekshiradilar, kiyimlarini
to‘g‘rilaydilar, qo‘llarini ishqalaydilar, atrofdagilar bilan muloqatda bo‘lganda jirtaki,
qo‘pol, tajang, arazchi bo‘lib qoladilar.
Distress belgilari:
bosh og‘rig‘i, xolsizlanish, biror bir ishni bajarishni
xohlamaslik, vaziyatning yaxshi tomonga o‘zgarishiga ishonchning yo‘qolishi, his-
xayajonli holat, tavakkal qilish istagi, shok holati bilan bog‘liq xotiraning qisman
yo‘qolishi, stress holatiga olib kelgan vaziyatni tahlil qilib o‘ylab ko‘rishni
xohlamaslik, o‘zgaruvchan kayfiyat, charchoq, lanjlik.
Stressning manbalari: jarohat yoki tang vaziyat, kundalik mayda-chuyda
nizolar, ixtiloflar, yoqimsiz kimsalar bilan janjal yoki muloqot, oldiga qo‘yilgan
maqsadlarga erishishda xalal berayotgan to‘siqlar, doimiy bosimni xis qilish,
ro‘yobga chiqmaydigan orzular yoki o‘ziga nisbatan haddan tashqari talabchanlik,
shovqin, bir xil, o‘zgarmaydigan (monoton) ish, biror bir nimaga erisholmagani
uchun doim o‘zidan yozg‘irish, hatto biror aybi bo‘lmasa ham har bir sodir bo‘lgan
noxushlikda o‘zini ayblash, diqqat-e’tiborni talab etadigan ish, moliyaviy
qiyinchiliklar, kuchli ijobiy hissiyotlar, odamlar, ayniqsa qarindoshlar bilan janjallar
(oiladagi janjallarni kuzatish ham stressga olib keladi), boshqa mamlakatga ko‘chib
o‘tish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
245
Xavotir
– xavf xatarni sezish, xavfsirash xolati. Odatda xavotirlanish noxush
oqibatlarga olib kelish mumkin bo‘lgan qandaydir bir voqeaning sodi bo‘lishi
kutilayotgan vaqtda nmayon bo‘ladi.
Qo‘rquv
- qandaydir tasavvurdagi yoki haqiqiy xavfdan qayg‘urish. U o‘zini
o‘zi saqlash instiktiga asoslangan, muhofaza hususiyatiga ega tomir urishi va nafas
olish chastotasiga, arterial bosim ko‘rsatgichlariga ta’sir qiladi. Qo‘rquvning
funksiyasi bo‘lajak xavfdan ogohlantirish, uni chetlab o‘tish yo‘llarini topishga
undashdir. Qo‘rquv turlari;
Cho‘chish
– shartsiz reflektorli “qo‘qqisdan qo‘rqish”.
Hadik
– aksincha, xavf-xatarni doimiy sezish bilan bog‘liq, sekin-astalik
bilan yuzaga keladi va uzoq davom etadi.
Dahshat
- qo‘rquvning eng kuchli darajasi va qo‘rquvning ong ustidan
g‘alabasi.
Vahima
– odamlar guruhini qamrab olgan qo‘rquv hissi. Uning biologik
mexanizmi refleksning faol-himoyalanish turidan iborat; u ham inson faoliyatiga
salbiy holda namoyon bo‘ladi. Bu holda qo‘rquv affekt kuchiga erishib, qochish, qotib
qolish, himoyalovchi agressiyaga undashi mumkin.
Halokat yoki tabiiy ofat zonasida qolgan mahalliy aholining ko‘proq
qiyinchilikka duch kelishi shubhasizdir. Olib borilgan tadqiqotlar natijalarining
guvohlik berishicha, bunday vaziyat yuzaga kelgan hududda yashovchi aholining 50-
75% da vahimali, 12-25% da esa shaytonlab qolish, vasvasaga tushish holati
aniqlangan. Ayrimlar kuchli qo‘zg‘alish holatida bo‘lib, telba-teskari harakatlarni
amalga oshirsalar, boshqalarida esa, aksincha, qotib qolish, tushkunlik, atrofda sodir
bo‘layotgan voqea-hodisalarga nisbatan befarqlik holatlari namoyon bo‘ladi.
Faqatgina 12-15 % odamlar, o‘zlarini yo‘qotib qo‘ymay, murakkab vaziyatda qat’iy
va oqilona harakat qiladilar.
Stress yillar davomida saqlanib qolishi va insonning ahvoliga, hayotdan
qoniqishiga va mehnat faoliyati samaradorligiga negativ ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
To‘planib qolgan zo‘riqish, imkoniyat darajasidan chiqib ketar darajada ko‘p ishlash
keyinga surilgan oqibatlarga olib keladi. Ekstremal soha vakillari uchun uzoq davom
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
246
etgan stressogen vaziyat yoki o‘tkir stressning ehtimoliy oqibati – kasbiy yaroqsizlik
sindromining rivojlanishi, travmadan keyingi stress buzilishlari bo‘lishi mumkinю
Ma’naviy so‘zi «Kishining ichki dunyosiga oid» degan ma’noni
bildiradi. Bu ijtimoiy ongning bir shakli bo‘lib, odamlar yurish turishda,
muomalada amal qiladigan tamoyillar, me’yorlarning majmuidir. Bu
me’yorlar odamlarning bir-biriga va insoniy birlikning turli shakllari (oila,
mehnat jamoasi, millat, umuman jamiyat) ga muayyan munosabatlarning
ifodasidir.
Fuqaro muhofazasidagi ma’naviy tayyorgarlik-bilim oluvchilarda fuqaro
muhofazasiga oid vazifalarni bajarish mamlakat, xalq oldidagi burch ekaniga
ishonchni tarbiyalash, bu tinchlik va harbiy haraktlar vaqtlaridagi o‘z vazifalarini
vijdonan bajarishga, shunday vaziyatlardagi qiyinchiliklarni yengib o‘tishga o‘zini
tayyorlash
zarurligini
tushunish,
ruhiy
qiyinchiliklarga
chidash
ruhida
tarbiyalashdir.
Murakkab sharoitda istalgan kishining xayot uchun xavfli vazifani bajarishga
tayyor ekaniga ishonib ish tutib bo‘lmaydi. «Hech nimadan qo‘rkmaydigan» odam
bo‘lmaydi. Hamma gap sarosima hissini yengib o‘tish uchun, to‘g‘ri qarorga kelib,
xarakat qila boshlash uchun kerak bo‘ladigan vaqtda. Shoshilinch vaziyatga
tayyorgarlik ko‘rgan odamda bu anchagina tez bo‘ladi. Tayyorgarligi yo‘q qishida
esa xarakatsizlik, xovliqish uzoq vaqt saqlanib turadi-da psixika buzilishini
kuchaytirib yuboradi.
Odamning xayoti uchun xavfli sharoitda qo‘rqishini nazoratli va nazoratsiz
qo‘rqishga bo‘lish odat bo‘lib qolgan. Mutaxassislarning qayd etishlaricha
«qo‘rqishni nazorat qilayotgan bo‘lsang, demak duch kelishing mumkin
bo‘lgan holatlarni anglayotgan bo‘lasan-da, ularga duch kelmaslikka xarakat
kilasan. Bunday hollarda hamma vaqt iloj topasan. Nazoratsiz qo‘rquv esa-bu
vahimaning o‘zginasi».
Xavf-xatarga bir necha martalab duchor bo‘lgan taniqli sayyoh E.
Bishonning fikricha, xavfli sharoitda nazoratsiz qo‘rquv eng chiniqqan pahlavonni
«ayanchli bo‘shangga yoki eng rasvo hayvonga aylantirib ko‘yishi» mumkin. Va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
247
aksincha, bunday qo‘rquv bo‘lmasa, hatto «chalajon qiltiriq odam ham o‘zining
ma’naviy chidamli tufayli qaxramon bo‘lib ketishi mumkin».
Aholi ayrim guruhlarining xayot uchun xatarli vaziyatdagi faoliyati aloxida
odamning xatti-xarakatiga qarab belgilanadi. Shuning bilan birga favqulodda
vaziyatning oldini olish yoki bunday vaziyatni tugatish zimmasida bo‘lgan butun
boshliq jamoaning faoliyati guruhlar xatti-xarakatiga bog‘liqdir.
Odamlarning ruhiy chiniqqanligi vahimali kayfiyati rivojlanib ketishiga
tusqinlik qiladi. Dadillashib, bor irodasini to‘plab, sodir bo‘lgan vaziyatdan
chiqishning to‘g‘ri, maqsadbop yo‘lini topish imkoniyatini beradi. Aks holda
sarosima va vahima ustunlik qilib ketadi.
O‘zbekiston Respublikasining fuqaro muhofazasi tizimi o‘z kuchlari va
vositalarini birinchi galda tinchlik darida favqulodda vaziyatlar sodir bo‘lishiga
muljallab tayyorlaydi. Ma’lumki, respublikamiz sayyoraning seysmik xavfli
zonasida joylashgan. Bu yerda zilzila kuchi 9 ballgacha yetadi, tog‘ oldi xududlarida
kuchki va o‘pirilish, vodiylarda suv toshqinlari tez-tez ro‘y berib turadi, ishlab
chiqarish avariyalari, boshqa xalokatlar ham sodir bo‘ladi.
Psixologik tayyorgarlikning shakllari, usullari va vositalari.
Favqulodda vaziyatlardagi xatti-xarakatlarga tayyorlash soxasida bir necha
misollar keltiramiz.
«Olovdan qo‘rqish»
ni yengish. Odam sakrab o‘ta oladigan kenglikda uzun
zovur qaziladi. Unga ishlatib bo‘lingan solyarka yoki boshqa yonadigan suyuqlik
to‘ldirilib, yoqib yuboriladi. Olov devor hosil bo‘lib, ta’lim olayotganlar muhofaza
kiyimi kiyib yoki muhofaza niqobida sakrab, shu olov devor ustidan o‘tadilar.
Bunda, har ehtimolga qarshi, olov devorining ikki tomonidan suv shlanglari
ushlagan odamlar turadilar.
«Balandlikdan qo‘rqish»ni yengish.
Xodalardan to‘rt qavatli uy maketi
quriladi. Balandlikda xoda ustida mashq qilinadi. Mashq qilayotganlar xavfsizligini
ta’minlash uchun ular beliga xavfsizlik kamarlari bog‘lab qo‘yiladi. Albatta, xoda
ustida yurayotganlarning tuyg‘ulari dastlab unchalik yoqimli bo‘lmaydi. Yoki ta’lim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
248
oluvchilar baland minoraga chiqib, undan qutqarish arqoni yordamida pastga
tushadilar.
«Suvdan qo‘rqish»ni yengish.
Suvli tusiq ustiga uzunligi 100 m li tebranma
ko‘prik quriladi. Ta’lim oluvchilar shu ko‘prik ustidan yurib, suv tusiqdan o‘tadilar.
Balandlik.
Binoning kamida 5-qavatli derazasidan orqa bilan pastga tushish
uchun tashqariga chiqish. Yoki kamida 20 m balandlikda tor karnizdan yurib o‘tish.
Yoki shunday balandlikdagi temir beton to‘sinda harakat qilish.
Qorong‘ulik.
Qorong‘ida tekislikdagi oddiy labirintdan o‘tish. Yoki uch
o‘lchamli to‘siqli labirintdan o‘tish.
Yopiq fazo.
Ichki diametri 500 mm bo‘lgan to‘g‘ri quvur yoki xuddi
shunday diametrli 90-1200 burchak ostida ulangan quvur ichidan o‘tish.
Qattiq tovush.
Yo‘lakni bosib o‘tish davomida standart portlash paketlarini
portlatish.
Nafas olishni qiyinlashtirish.
Gaz bilan zaralangan maydonni AVX-2 yoki
“Dreger” apparatlarida tez ish bajargan holda ballonlarga havo kam qolganligi
to‘g‘risidagi ogohlantirish bilan bosib o‘tish.
Noxush yoqimsiz sezgilar.
Yo‘lakning qorong‘i qismida hayvonning xo‘l
terisiga tegib ketish va boshqalar.
Tayyorgarlikni bunday usulda olib borish odamlarda favqulodda vaziyat yuz
berganda esankirab qolmaslik, chidam va mardlik ko‘rsatish xissini shakllantiradi.
Mashg‘ulot va o‘quv mashqlarini sutkaning turli vaqtlarida, murakkab ob-
xavo sharoitida, zaharlanish zonalarida olib borib odamlarni kiyinchilik-larni yengib
o‘tishga o‘rgatish, ma’naviy-ruxiy hislatlarni shakllantirish mumkin.
Mashg‘ulot va o‘quv mashqlarini yuqori sur’atda, kechasi va kunduzi,
murakkab ob-xavo sharoitida, zaxarlanish zonalaridan o‘tib, vayrona uyumlarini
saranjomlab, yong‘inlarni o‘chirib va x.k o‘tkazish kerak. Faqat shunday yo‘l
bilangina qiyinchiliklarni yengib o‘tishga o‘rgatish, odamlarda zarur bo‘lgan
ma’naviy-ruhiy (psixologik) xislatlarni shakllantirish mumkin.
1984-yil martidagi gazli zilzilasi vaktida Kogondan kelgan sanitar
drujinachilari fidokorona xarakat qildilar. Biroq drujinachilarning ayrimlari qon oqib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
249
turgan yaralarni, singan suyaklarni va boshqa jarohatlarni ko‘rib qo‘rqib ketgan
edilar. Bu sanitariya drujinalarining sardorlari to‘g‘ri qarorga keldilar-tegishli
organlar bilan kelishib, sandrujinachilarni navbatchilik qilish uchun tez yordam
tibbiy punktlariga yuboradilar. Bu qiyinchilik yaxshi natija berdi.
Demak, sandrujinachilarda kerakli hislatlarni hosil qilish uchun davolash
profilaktika muassasalardagi amaliy ishdan, travmatologiya instituti muassasalarida,
kasalxonalarda ishlashdan, sandrujinachilarning zavod tibbiy punktlarida va shahar
tibbiy tez yordam stansiyalarida navbatchilik qilishlaridan foydalanilgan joylarda
to‘g‘ri yo‘l tutadilar.
Ishlab chiqarishda band bo‘lmagan aholining psixologik tayyorgarligi
muammosi million-million kishilarga tegishli muammodir. Viloyatlar, shaxarlar va
tumanlar fuqaro muhofazasi boshliqlari, favqulodda vaziyatlar boshqarma va
bo‘limlari bu mavzuga ko‘proq e’tibor berishlari, ishlamayotgan aholini favqulodda
vaziyatlardan muhofaza qilishdagi psixologik chiniqtirishga yordam beradigan
tadbirlarga jalb qilishlari kerak. Bunday tadbirlarga birinchi galda kimyoviy xavfli
obyektlar yaqinida hamda toshqin, suv bosish va sel kelish xavfi, boshqa xatarlar bor
joylarda yashab turgan aholi jalb etilishi kerak.
Targ‘ibot.
Favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishni targ‘ib etishdagi
asosiy vazifalar qanday, bunda targ‘ibot nimalardan iborat bo‘lishi kerak?
Birinchi vazifa.
Tinchlik davrida va harbiy harakatlar vaqtida, favqulodda
vaziyatlar sodir bo‘lishi mumkinligini va ular naqadar xavfli ekanini tushuntirish.
Ikkinchi vazifa.
Fuqaro muhofazasining roli ortib borayotganini,
favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish haqidagi davlat hujjatlarining mazmunini,
aholining fuqaro muhofazasiga oid huquqlari va vazifalarini tushuntirish.
Uchinchi vazifa.
Aholiga favqulodda vaziyatlarda harakat qilishni
o‘rgatishga hissa qo‘shish.
To‘rtinchi vazifa.
Fuqaro muhofazasi ilg‘or tajribasini keng targ‘ib qilish.
Beshinchi vazifa.
O‘zbekiston Respublikasi fuqaro muhofazasi tarixi va
an’analarini tizimli targ‘ib qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
250
Targ‘ibot xushyorlik oshirilishi kerakligini, oldini olish tadbirlari o‘tkazish
muhimligini, odamlarda yuksak ma’naviy-ruxiy fazilatlarni tarbiyalash zarurligini,
shuningdek beparvolik ishlab chikarish, ijtimoiy soxaga og‘ir shikast yetkazishi, eng
yomoni odamlar qurbon bo‘lishi mumkinligini eslatib turishi kerak.
Mulkchilik shakllaridan kat’iy nazar mehnat jamoalarida, turar joylarda ana
shu haqida gapirish, ularga favqulodda vaziyat sodir bo‘lgandagi xatti-xarakat
koidalarini tushuntirish kerak. Doimiy ravishda profilaktika tadbirlarini amalga
oshrib borish lozim. Masalan, Yaponiyada har yangi o‘quv yili maktablar va Oliy
o‘quv yurtlarda odamlarning zilzila bo‘lgandagi xatti-xarakatlari haqidagi
mashg‘ulotdan boshlanadi.
Targ‘ibotning qanday ahvoldaligi tabiiyki, birinchi galda barcha darajadagi
fuqaro muhofazasi boshliqlari zimmasida bo‘ladi. Fuqaro muhofazasi xodimlari
davlat va jamoat tashkilotlarini, ijodiy jamoalarni, turli fondlarni jalb qila olsalargina
targ‘ibotni yo‘lga qo‘yish shunchalik muvaffaqiyatli amalga oshiriladi.
Fuqaro muhofazasini targ‘ib qilishning quyidagi shakllari mavjud:
Og‘zaki targ‘ibot.
Ommaviy axborot vositalari (matbuot, televideniye, radio).
Kino va videofilmlar.
Ko‘rgazmali vositalar. (plakat, stend, fotomantaj, vitrina va x.k)
Og‘zaki targ‘ibot eng ta’sirchan shakllardan biri hisoblanadi. Odamlar bilan
shaxsiy muloqotda bo‘lishga asoslanib, bunday targ‘ibot muayyan jamoa oldida
turgan fuqaro muhofazasi vazifalarini, ularni hal etish usullarini odamlarga
tushunarli dalil va misollarda tushuntirish, kamchilik va qiyinchiliklar, ularni yengib
o‘tish yo‘llari haqida ochiqdan ochiq fikr yuritish imkonini beradi.
Og‘zaki targ‘ibotda ma’ruza, suhbat, savol-javob kechalari, fuqaro
muhofazasi faxriylari va mutaxassislari bilan uchrashuvlardan foydalaniladi.
Targ‘ibot ishlayotgan ilmiy va texnik atamalar va tushunchalarni
tinglovchilar to‘g‘ri anglashini ta’minlaydigan qilib bayon etishi, fikrning
mantiqiyligi, tushuntirilayotgan qoidalarning turmush bilan chambarchas
bog‘liqligiga yorqin misollar keltirishi, statistika ma’lumotlariga tayanishi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
251
nutqining jo‘shqin-ligi va hakazolar tarkibiy chiqishlarning ishonchliligini ta’minlab
beradi.
Og‘zaki chiqishning samaradorligini oshirishda mazmunning hal qiluvchi va
muhim yo‘nalishini ta’kidlash bilan bir qatorda, targ‘ibotchi nutqining tushunarli va
to‘g‘ri bo‘lishi kerakligini ham unutmaslik kerak. Tinglovchilar odatda sodda, jonli
tilda bayon etilgan ma’ruza, suhbatni idrok qilib oladilar.
Rahbarlar, mutaxassislarning o‘z jamoalari oldida fuqaro muhofazasi
mavzusida so‘zga chiqishlari alohida ahamiyatli ekanini qayd etmoq kerak. Ular
fuqaro muhofazasi tadbirlarini o‘tkazishda shaxsan namuna ko‘rsatishlari
lozimligini unutmasliklari lozim. Quyidagi axborotga e’tibor beraylik: «Mer ibrat
ko‘rsatdi. 2-aprelda San-Fransisko meri kabinetidagi baxaybat stol tagiga yashirinib,
jurnalistlarga intervyu berdi. Yomon xayollarga bormang. Negaki, o‘sha shtatda
zilzila ro‘y berishiga tayyor turish oyligi o‘tkazilayotgan bo‘lib, mer aholiga ibrat
ko‘rsatgan edi» (Pravda Vostok gazetasi, 1996-yil 9-aprel).
Favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish soxasi targ‘ibotida hozirgi vaqtda
ommani qamrab olishi va ularga uzluksiz ta’siri jihatidan eng ta’sirchan bo‘lgan
ommaviy axborot vositalaridan, televideniye va radiodan foydalanish-ning roli
kattadir. Fuqaro muhofazasidagi ishlar ahvoli, FVDT kuchlari va vositalarining
favqulodda vaziyatlarda xarakatlari haqida ommaviy axborot vositalari tezkor va
ishonchli axborot bilan ta’minlanib turishi kerak.
Fuqaro muhofazasi mavzusida kitoblar va risolalar nashr etishning va
ulardan tushuntirish ishlarida foydalanishning fuqaro muhofazasi targ‘iboti-dagi
axamiyati juda kattadir.
Ularni targ‘ib etish uchun kutubxonalarda kitobxonlik anjumanlari, kechalar
va boshqa tadbirlar o‘tkazilib turilishi lozim.
Endilikda fuqaro muhofazasi targ‘ibotini kino, videomateriallardan keng
foydalanmay turib tasavvur etish qiyin.
Ko‘rgazmali vositalardan foydalanib, fuqaro muhofazasini targ‘ib qilish
fuqaro muhofazasi o‘quv punktlari, kabinetlari, sinflar va burchaklarini jihozlashda,
turli stend, fotomantaj, vitrinalar tashkil etishda, shuningdek aholining favqulodda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
252
vaziyatlarda harakati bo‘yicha plakatlar chiqarishda o‘z ifodasini topmokda.
Ko‘rgazmali targ‘ibot beixtiyor odamlar e’tiborini tortishi bilan og‘zaki va bosma
vositalardan farq qiladi.
Ko‘rgazmali vositalarni idrok etishning birinchi bosqichi vaziyatga qiziqish
hisoblanadi. Ko‘rgazmali vositalar odamlar e’tiborini beixtiyor tortadigan qilib
tayyorlanishi kerak. Matn bilan rasmlar o‘rtasidagi nisbat to‘g‘ri belgilanishi katta
axamiyatga ega. Inson plakat bilan tanishishga o‘rta hisobda 6-10 soniya vaqt sarflar
ekan.
Ko‘rgazmali targ‘ibotda respublikamiz fuqaro muhofazasi tizimi haqida,
ishlab chiqarish avariyalari va tabiiy ofatlar, jamoa va yakka muhofaza vositalari,
qutqaruv va boshqa kechiktirib bo‘lmaydigan ishlar, o‘tkazilgan o‘quv mashqlari
haqida axborot bo‘lishi lozim.
XULOSA.
Yuqoridagi aytilganlardan shuni xulosa qilish mumkin,
Favqulodda vaziyatlar yuz berishi ehtimoli borligini va xavf darajasi
to’g’risida aholi o’rtasida tushuntirish ishlari olib borish kerak. Birok, bunda
odamlarni qo’rqitmaslik, balki bu xavfni unutmaslik, favqulodda vaziyatlar sodir
bo’lganda muhofazalanishga tayyor turishga da’vat etmoq kerak. Shunda
favqulodda vaziyatlar oqibatida yetadigan zararlar eng kam darajada bo’ladi
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ёрматов Ғ.Ё. ва бошқалар. Ҳаёт фаолияти хавфсизлиги.
Ўқувқўлланма. T.:2005.
2.
Йўлдошев Ў ва бошқалар. Меҳнатни мухофаза қилиш. -T.: 2005.
3.
Безопасность жизнедеятельности. Под.ред. Михайлова Л.А. – Минск,
2007. 301 с.
4.
Белов С.В. "Безопасностъ жизнедеятелъности". Высшая школа. -М.:
1999.
5.
“Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисалар ва касб касалликларидан
мажбурий давлат ижтимоий суғуртаси тўғрисида” ги қонун. Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й., 37-38-сон.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
253
6.
“Фуқаролар соғлиғини сақлаш тўғрисида”ги қонун. Ўзбекистон
Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами. –Т.: 2007 й., 40-сон.
