MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
176
VATANPARVARLIK TUSHUNCHASINING IJTIMOIY-MA’NAVIY
MOHIYATI.
Baxromova Nozima Odilovna
O‘zbekiston Davlat Konservatoriyasi huzuridagi Botir
Zokirov nomidagi milliy Estrada san’ati instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15709119
Annotatsiya.
Ushbu maqolada vatanparvarlik tushunchasining ijtimoiy va
ma’naviy mohiyati hamda uning jamiyat hayotidagi o‘rni va yosh avlod
tarbiyasidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, vatanparvarlik tuyg‘usining
shakllanishi, uning tarixiy ildizlari, badiiy ifodalanishi va axloqiy qadriyatlar
bilan bog‘liqligi tahlil qilingan. Maqolada bugungi globallashuv sharoitida milliy
ong va vatan tuyg‘usini mustahkamlash zarurligi alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar.
Vatanparvarlik
,
ma’naviyat
,
milliy g‘urur
,
ijtimoiy ong
,
yoshlar
tarbiyasi
,
vatan tuyg‘usi
,
axloqiy qadriyatlar.
Bugungi globallashuv va tezkor axborot almashinuvi davrida yosh avlodni
yuksak ma’naviyat, sog‘lom ijtimoiy ong va mustahkam fuqarolik pozitsiyasi
asosida tarbiyalash dolzarb masalaga aylangan. Shu jarayonda vatanparvarlik
tushunchasi asosiy tarbiyaviy ustunlardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Chunki inson qalbida vatan, xalq, millat degan tushunchalar uyg‘unlikda
shakllanmasa, u shaxs to‘laqonli fuqarolik burchini his etmasligi mumkin.
Vatanparvarlik – bu faqat bir tuyg‘u emas, balki o‘z yurti, xalqi va davlatiga
sadoqatli bo‘lish, uning yutuqlaridan faxrlanish, taraqqiyotiga hissa qo‘shishga
intilishdir. U o‘z ichiga badiiy-estetik didni, axloqiy fazilatlarni, tarixiy xotirani va
milliy o‘zlikni anglashni ham oladi.
O‘z navbatida, vatanparvarlik o‘z Vataniga muhabbat, uning ravnaqi va
farovonligi uchun g‘amxo‘rlik, o‘z ona yurtining xarakteri va milliy madaniy
xususiyatlarini saqlab qolishga intilishda namoyon bo‘ladigan axloqiy-siyosiy
tamoyil, ijtimoiy tuyg‘udir. Vatanparvarlik ramziy shaklda ifodalangan mamlakat
va davlatga nisbatan hissiy-psixologik munosabat bilan tavsiflanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 18.01.2021 yildagi 23-
son qarorida “Yosh avlodning sog‘lom o‘sishi, sifatli ta’lim olishi va barkamol
shaxs bo‘lib voyaga yetishini ta’minlash, shuningdek, yoshlarning madaniyat,
san’at, sport, axborot texnologiyalari va kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishini har
tomonlama qo‘llabquvvatlashga qaratilgan “besh muhim tashabbus”ni joriy etish
bo‘yicha samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Yurtimizda tashkil etilayotgan
yangi davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari, umumta’lim
maktablari, oliy o‘quv yurtlari, nufuzli xorijiy universitetlarning filiallari,
zamonaviy IT-parklar, madaniyat muassasalari va sport inshootlari, mutlaqo
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
yangi namunadagi ta’lim maskanlari - “Prezident maktablari”, “Temurbeklar
maktabi”, “Ijod maktablari” bugungi globallashuv sharoitida raqobatga qodir
bo‘lgan yetuk kadrlarning yangi avlodini tarbiyalashga xizmat qilmoqda” deya
ta’kidlangan.
Qolaversa, vatanparvarlik tabiatan chuqur ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat
hayotining ma’lum bir jihatigina emas, balki uning mavjudligi va rivojlanishining
manbai bo‘lib, jamiyatning hayotiyligi, ba’zan esa omon qolish qobiliyatining
atributi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, vatanparvarlikning o‘ziga
xos ko‘rinishlaridan biri davlatchilik tamoyili bo‘lib, u jamiyatlarning tarixiy
rivojlanishining muhim omili davlatning nisbatan mustaqil, o‘zini-o‘zi
ta’minlovchi, avtonom ijtimoiy kuch sifatida namoyon bo‘lishida ifodalanadi.
Vatanparvarlik tushunchasi qadimdan insoniyat hayotida muhim ahamiyat
kasb etgan. Bu tushuncha jamiyatning ma’naviy-axloqiy tamoyillari bilan
bevosita bog‘liq bo‘lib, inson shaxsining shakllanishi va kamolotida muhim rol
o‘ynaydi. Vatanparvarlik - bu inson qalbining eng ezgu tuyg‘ularidan biri bo‘lib,
Vatan oldidagi burchni, uni himoya qilish, ardoqlash, rivojlantirish istagini o‘z
ichiga oladi.
Jamiyatning ilg‘or rivojlanishida har bir shaxsning o‘ziga yuklangan vazifa
uchun individual javobgarligi muhim rol o‘ynaydi. Mas’uliyat erkinlik va
vatanparvarlik tushunchalari bilan chambarchas bog‘liq bo'lib, inson va
jamiyatning real hayotida maqsad sifatida emas, balki samarali faoliyat vositasi
(iqtisodiy, siyosiy, ma’rifiy, tarbiyaviy va boshqalar) sifatida harakat qilishi
kerak.
1
Vatanparvarlik tarbiyasi oila, maktab, jamoatchilik va ommaviy axborot
vositalari orqali amalga oshiriladi. Har bir ota-ona farzandining yurtga sadoqatli,
fidoyi, ma’naviy yetuk bo‘lib voyaga yetishini istaydi. Shu boisdan, bola
tarbiyasida, ayniqsa, maktabgacha va maktab ta’limi bosqichlarida
vatanparvarlik tarbiyasiga alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Bizning tadqiqotlarimiz shuni isbotlaydiki, yosh shaxsning shakllanishiga
ob’ektiv turmush sharoiti, maqsadli tarbiyaviy ta’sir va o‘z-o zini tarbiyalash
ta’sir qiladi. Jamiyatning mavjudligi va uning a’zolarining ongi bilan
belgilanadigan yaxlit dunyoqarashning asosini qarashlar, e’tiqodlar va ideallar
tashkil qiladi.
Dunyoqarash ijtimoiy muhit ta’sirida, u bilan faol munosabatda bo’lib,
yoshlarni faoliyatga jalb qilish va ijtimoiy norma va talablarni o’zlashtirish orqali
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
shakllanadi. Shu bilan birga, ma’naviy-axloqiy tarbiya, uning vatanparvarlik
yo’nalishi zarur tarkibiy qismdir.
Biz yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda vatanparvarlik millat,
jamiyat mavjudligining ajralmas ekanligidan kelib chiqamiz. davlat, hamda
ularning birligi, yaxlitligi, jadal va muvaffaqiyatli rivojlanishining eng muhim
shartidir.
SHuning uchun ham jamiyatda vatanparvarlikning ilmiy yondashuvlarga
asoslangan nazariy asoslarini quyidagicha shakllantirish mumkin: -
vatanparvarlik tuyg‘u sifatida shakllanadi va rivojlanadi, jamiyatning ma’naviy-
axloqiy boyitishi asosida tobora ijtimoiylashib boradi, vatanparvarlik tabiatan
chuqur ijtimoiy bo‘lib, nafaqat jamiyatning belgisi, balki uning mavjudligi va
rivojlanishining manbai, ba’zan jamiyat hayotiyligi va atributi sifatida namoyon
bo‘ladi;
- jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida vatanparvarlik tuyg‘usining
tiklanishini millat va davlat tiklanishining eng muhim sharti sifatida qabul qilish.
Vatanparvarlik, ayniqsa, uning kelib chiqish sababidan kelib chiqqan holda,
ijtimoiylashuv mexanizmlari orqali rasmiylashtiriladigan, ma’naviy va axloqiy
jihatdan boyiydigan tuyg‘u sifatida paydo bo'lishi va rivojlanishi juda muhimdir.
Shuningdek, vatanparvarlik tuyg'usini rivojlantirishni anglash uning
samaradorligi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u yanada aniqroq tarzda faol ijtimoiy
faoliyat va harakatlarda namoyon bo‘lishi muhimdir
2
.
Yurtimizda vatanparvarlik tarbiyasi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. “Yoshlar - kelajagimiz” davlat dasturi
aynan yoshlarni ma’naviy jihatdan yetuk, vatanparvar ruhda tarbiyalashga
xizmat qilmoqda. Bunday dasturlar doirasida turli loyihalar, tanlovlar,
vatanparvarlik aksiyalari, sport musobaqalari tashkil etilishi yoshlarni sog‘lom
va faol hayot tarziga undaydi. Vatanparvarlik tarbiyasida tarixiy shaxslar
hayotidan namunalar keltirish muhim pedagogik vosita sanaladi. Amir Temur,
Jaloliddin Manguberdi, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi ajdodlarimizning
hayoti, ularning Vatan himoyasi yo‘lida qilgan jasoratlari yoshlar qalbida iftixor
va g‘urur uyg‘otadi. Tarixiy yodgorliklarga, muzeylarga ekskursiyalar
uyushtirish, tarixiy sanalarni eslash orqali ham vatanparvarlik tarbiyasiga
xizmat qilish mumkin.
Ta’kidlash joizki, yoshlarning vatanparvarlik darajasi uning ijtimoiy faolligi
bilan chambarchas bog‘liq. Shuning uchun yosh vatanparvar fuqaroni
shakllantirish uchun yoshlarni ijtimoiy ahamiyatga ega qarorlar qabul qilish
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
jarayoniga jalb qilish, mamlakat bilan o‘z davlati va uning aholisi muammolarini
hal qilish bo‘yicha majburiyatlarni belgilaydigan ijtimoiy aloqalarni yo'lga
qo‘yish kerak.
Shunday qilib, vatanparvarlik jamiyat hayotining barcha sohalariga ta'sir
ko'rsatadigan, vatanparvarlik tuyg‘ulari, g‘oyalari, vatanparvarlik tuyg‘ularining
butun majmuasini qamrab oluvchi eng muhim, abadiy qadriyatlardan biri bo‘lib,
e’tiqodlari, milliy an’ana va urf-odatlaridir. Shaxsning eng muhim ma'naviy
merosi va ijtimoiy qadriyati sifatida uning fuqarolik yetukligini tavsiflaydi va
uning farovonligi yo‘lida faol o‘zini o‘zi anglashda namoyon bo‘ladi.
Vatanparvarlik o‘z vataniga muhabbat, uning tarixi, milliy madaniyati, yutuq va
muammolari bilan uzviylikni ifodalaydi. U jamiyat taraqqiyotining omillaridan
biri, uning hayotiylik atributlaridan biri bo‘lib xizmat qiladi, turli ijtimoiy, milliy,
diniy va boshqa vatandoshlar guruhlarini birlashtirishni ta’minlaydi, bu ayniqsa
tashqi tahdid yoki tahdidlar oldida yaqqol namoyon bo‘ladi.Demak,
vatanparvarlik ma’naviy-axloqiy ma’noda yaqqol va yuksak ma’naviy qadriyat
tuyg‘usidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 18.01.2021 yildagi 23-son
qarori.
2. Pedagogikaning nazariy asoslari: ma'ruzalar kursi / tahr. O. Vishnevskiy -
Drogobych: Uyg'onish, 2001. – 268 b.
3. Kolesnikova E. Yu., Lubskiy A. V. Yoshlar muhitida vatanparvarlik va fuqarolik:
sotsiologik tadqiqotlar paradigmalari // Gumanitar 2018. V. 7. 5-son. 174- 183
b.. DOI 10.23683/2227- 8656.2018.5.14
4. I.I.Axtamov. Boshlang’ich sinflarda musiqa o’qitishning interfaol metodlaridan
foydalanish. Tafakkur manzili. 2024/5/22
5. Karalash N., 2012, 90-95-betlar
6. Ageev A., 1991, 24-32-betlar
7.https://cyberleninka.ru/article/n/vatanparvarlik-tarbiyasi-tushunchasi-va-
ahamiyati
