MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
DEONTOLOGIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING SAMARALI
PEDAGOGIK METODLARI
Kenjayeva Saodat Nurmurodovna
Buxoro innovatsiyalar universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15704546
Annotatsiya:
Ushbu maqolada deontologik madaniyat tushunchasi va
uning mazmun-mohiyati chuqur tahlil qilinib, uni rivojlantirishda samarali
pedagogik metodlarning o‘rni va ahamiyati o‘rganiladi. Deontologik madaniyat –
bu shaxsning axloqiy mas’uliyati, kasbiy burchga sodiqligi va ijtimoiy
munosabatlardagi odob-axloq qoidalariga amal qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan
kompleks sifatdir. Mazkur madaniyatni shakllantirishda va mustahkamlashda
interaktiv o‘qitish metodlari, amaliy mashg‘ulotlar, kasbiy etika bo‘yicha
treninglar, rolli o‘yinlar, muammoli vaziyatlar asosida tahlil qilish kabi
zamonaviy pedagogik yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik
metodlar orqali nafaqat nazariy bilimlar balki, amaliy ko‘nikmalar, mustaqil
fikrlash, ijtimoiy mas’uliyat va kasbiy axloqqa sodiqlik ham shakllanadi.
Kalit so‘zlar:
deontologik madaniyat, pedagogik metodlar, kasbiy etika,
axloqiy tarbiya, interaktiv ta’lim, trening, amaliy ko‘nikma, o‘qitish strategiyasi.
O‘qituvchilik burchini yuksak darajada anglash, unga amal qilish
muallimning xatti-harakatlarini tartibga solib, uning huquqlarini boshqarib
turadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda deontologik kompetentlikni rivojlantirish
metodlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
1) bilish faoliyati turiga ko‘ra: tushuntirishli-illyustrativ; reproduktiv;
materialni muammoli bayon etish; qisman-izlanishli; tadqiqotchilik;
2) faol metodlar: evristik suhbat; o‘quv munozarasi; adabiyotlar bilan
mustaqil ishlash; kasbiy faoliyat imitatsiyasi;
3) vaziyatlarni tahlil qilishga doir: tasodifiylik; aqliy hujum; situativ;
muammoli; ijtimoiy-pedagogik loyihalash[1;38].
Bo‘lajak o‘qituvchilarda deontologik kompetentlikni rivojlantirish quyidagi
funksiyalarni amalga oshirish orqali natijaga erishish mumkin. Bular:
1.Axloqiy-pedagogik: “Inson –jamiyat” va “inson –inson” tizimida pedagog
tasavvurlarining axloqiy yo‘nalganligi hamda turfa xil madaniyatlar
dunyosidagi pedagogning deontologik missiyasini anglash va tadqiq etish;
2. Etnapedagogik: o‘qituvchining etnomadaniyat (moddiy va ma’naviy)
tarixiy tajribada aks etgan mentallik va insoniyat evolyusion rivojida ma’lum
bir tilni uzatuvchi sifatuvchi etnosning rolini idrok etishni ko‘zda tutadi;
3. Kommunikativ: pedagogik faoliyat maqsadi, pedagogik
deontologiyaning tamoyillariga muofiq bo‘lajak o‘qituvchining o‘quvchilar
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
bilan shaxsiy-ishbob tahlil o‘zaro birgalikdagi harakatlarning turli xil
kommunikativ texnologiyalarini o‘zlashtirish zaruratini o‘zida ifoda etadi;
4.Tarbiyaviy: o‘qituvchi kasbiy faoliyatining tarkibiy qismi sifatida yuzaga
chiqadi hamda pedagogik burch va pedagogik deontologiya tamoyillariga
muofiq uzluksiz kasbiy rivojlanish, o‘z-o‘zini tarbiyalsh orqali amalga oshadi[2;
35].
Xalqaro miqyosda bo‘lajak mutaxassislarni har tomonlama yetuk kadr
qilib tarbiyalash innovatsion tayyorlash, zamonaviy ta'limni amalga oshirish
bo‘yicha dunyoning yetakchi oliy ta'lim muassasalari va ilmiy markazlari
tomonidan olib borilayotgan tadqiqotlarda bo‘lajak pedagoglarning mahorati
mezonlari, o‘qituvchiga deontologik malaka shuningdek dars jarayonini to‘g‘ri
tashkil qilish va innovatsion ta'lim muhitini yaratish muammolari xalqaro
ta'lim standartlari talablarining joriy qilinishiga alohida ahamiyat
qaratilmoqda. Bunda yosh o‘qituvchilarning deontologik kompetentligi
rivojlantirish orqali dars jarayonida yanada samaradorlikka erishish, ta’lim
va tarbiyaning muvaffaqiyatli qo‘llashning motivatsion, kognitiv, operatsion,
refleksiv va o‘z-o‘zini baholash kabi indikatorlari asosida kengaytirishga
qaratilgan ilmiy izlanishlar muhim o‘rin tutadi[4;140].
Xulosa qilib aytganda deontologik madaniyatni shakllantirish va
rivojlantirishda pedagogik metodlarning to‘g‘ri tanlanishi va samarali
qo‘llanilishi ta’lim jarayonining natijadorligini belgilovchi muhim omildir.
Innovatsion va interaktiv metodlar yosh avlodga faqat bilim emas, balki kasbiy
mas’uliyat, axloqiy me’yorlar va ijtimoiy madaniyatni singdirishda kuchli vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri
qaror qabul qilishiga, kasbiy faoliyatda axloqiy mezonlarga amal qilishiga zamin
yaratadi. Shu bois, deontologik madaniyatni rivojlantirish pedagogik
faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib, bunda har bir o‘qituvchining yondashuvi va
metodologik tayyorgarligi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Бикова С.C. Формирование деонтогической компетентности у
будущих педагогов в системе профессионалъного образования //Вестник
Вятского государственного гуманитарного университета 2012 –Т . 3. –N- 4 -
C . 37-41
2.
Kenjaboyev.A., Kenjaboyeva D.A. “Педагогическая деонтология и
профессиональная компетентность учителья”, 2021-йил, “Актуальная
наука” международный журнал №3(44)/2021.UDK 37.08 ISSN 2587-9022. B.
33-38.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
175
3.
Kenjaboyeva D.A. Bo‘lajak o‘qituvchilarda deontologik kompetentlikni
rivojlantirish va pedagogik-psixologik xususiyatlarini o‘rganish. Ta’lim tizimida
innovatsion faoliyatni rivojlantirishda xorijiy tillarni o‘qitishdan samarali
foydalanish masalalari // Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. –
Termiz: “TerDU nashriyot matbaa markazi, 2022. B.268-271.
4.
Кертаева К.М Основи педагагической деонтологии . Aлмати , 2002. -
238 c.
5.
Sharipova G.R. Bo‘lajak o‘qituvchilarda deontologik madaniyatni
rivojlantirishning shart-sharoitlari // Pedagogik tadqiqotlar jurnali. ISSN:3060-
4923, Impact Factor–7,212. № 4. 2025. 473-475-b.
