MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
XALQARO TAJRIBA ASOSIDA INKLYUZIV TA’LIMNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika institute
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683804
Annotatsiya
Ushbu maqolada dunyo davlatlarida inklyuziv ta’lim sohasida to‘plangan
ilg‘or tajribalar o‘rganilgan va ularni O‘zbekiston maktablarida qo‘llash yo‘llari
tahlil qilingan. Xususan, Skandinaviya davlatlari, AQSh, Kanada, Yaponiya kabi
rivojlangan mamlakatlar amaliyoti asosida o‘qituvchilarni tayyorlash, moddiy-
texnik bazani rivojlantirish, ota-onalar bilan hamkorlik va ijtimoiy-psixologik
xizmatni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha aniq tavsiyalar berilgan. Maqola inklyuziv ta’lim
sifatini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Inklyuziv ta’lim, xalqaro tajriba, maxsus pedagogika,
o‘qituvchilar malakasi, ota-onalar bilan hamkorlik, psixologik xizmat, moddiy-
texnik baza, O‘zbekiston maktablari.
Abstract.
This article explores advanced practices in inclusive education implemented in
various countries around the world and analyzes ways to apply them in the
context of schools in Uzbekistan. In particular, it provides specific
recommendations on teacher training, development of material and technical
resources, collaboration with parents, and the establishment of socio-
psychological support services, based on the experiences of developed countries
such as the Scandinavian states, the USA, Canada, and Japan. The article serves
as a scientific and practical basis aimed at improving the quality of inclusive
education.
Keywords:
Inclusive education, international experience, special pedagogy,
teacher qualification, parent collaboration, psychological support service,
material and technical base, schools in Uzbekistan.
Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy tamoyillaridan biri bu barcha
farzandlarga sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratishdir. Shu nuqtai nazardan,
dunyo bo‘ylab inklyuziv ta’limni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Inson huquqlari va ijtimoiy tenglikni ta’minlash borasidagi global harakatlar,
BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi, UNESCOning ta’lim
bo‘yicha tavsiyalari ko‘pgina davlatlarni inklyuziv ta’limni joriy qilishga undadi.
O‘zbekiston ham bu borada so‘nggi yillarda muhim qadamlar tashlamoqda:
qonunchilik takomillashtirilmoqda, inklyuziv sinflar tashkil etilmoqda,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
o‘qituvchilar maxsus kurslarda tayyorlanmoqda. Biroq inklyuziv ta’limni yanada
samarali qilish uchun xalqaro tajribalarni chuqur o‘rganish va mahalliy
sharoitga moslashtirish zarurati dolzarbligicha qolmoqda.
Asosiy qism
Inklyuziv ta’lim ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda o‘zining ko‘p bosqichli
rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi. Masalan, Skandinaviya davlatlari, AQSh, Kanada va
Yaponiya tajribasida ushbu tizim dastlab nogironligi bo‘lgan bolalar uchun
maxsus maktablardan boshlanib, asta-sekin umumiy ta’lim muassasalariga
integratsiyalashgan. Shu jarayonda muhim omil sifatida:
-davlatning qat’iy siyosiy irodasi,
-ta’lim tizimini moliyalashtirishning yetarli darajada bo‘lishi,
-mutaxassislarning doimiy tayyorlanishi,
-ota-onalar bilan doimiy muloqot va jamoatchilikni jalb qilish ta’minlangan.
Norvegiya misolida aytadigan bo‘lsak, u yerda barcha maktablarda
individual o‘quv rejalari mavjud bo‘lib, har bir bola ehtiyojiga qarab o‘qitiladi.
Finlyandiyada esa sinfdagi barcha o‘quvchilarning o‘zaro tengligi tamoyili
asosida ko‘p bosqichli yordam tizimi ishlaydi. AQShda inklyuziv ta’limning
yuridik asoslari mustahkam bo‘lib, maxsus pedagog va psixologlarning faol
ishtiroki bilan har bir bola uchun Individual Ta’lim Rejasi (IEP) ishlab chiqiladi.
O‘zbekistonda mavjud holat.
O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv
ta’limni rivojlantirish so‘nggi besh-yettti yilda faol bosqichga kirdi. Hukumatning
“Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash milliy dasturi” va 2021-yilda
qabul qilingan “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun
muhim huquqiy asos bo‘ldi. Bugungi kunda respublika bo‘ylab yuzlab
maktablarda inklyuziv sinflar tashkil etilgan, o‘qituvchilar malaka oshirish
kurslarida tahsil olmoqda.
Biroq mavjud amaliyotda quyidagi muammolar
saqlanib qolmoqda:
-maxsus tayyorlangan o‘qituvchilar sonining yetarli emasligi;
-ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasi to‘liq moslashmaganligi;
-ota-onalarning bilim va savodxonligining pastligi;
-jamiyatda hali ham ba’zi stereotiplarning saqlanib qolishi.
Shu sababli xalqaro tajribalardan samarali foydalanib, inklyuziv ta’limni
takomillashtirish yo‘llarini amaliyotga joriy etish dolzarbdir.
O‘qituvchilarni tayyorlash va malakasini oshirish
. Skandinaviya
davlatlari tajribasida o‘qituvchilarni doimiy ravishda maxsus kurslar va amaliy
mashg‘ulotlarga jalb qilish inklyuziv ta’limning muvaffaqiyat garovi hisoblanadi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
O‘zbekistonda ham pedagogik oliygohlarda inklyuziv ta’lim bo‘yicha alohida
fanlarni kiritish va amaliyotga yo‘naltirilgan treninglar o‘tkazish muhimdir.
Moddiy-texnik bazani mustahkamlash
. Yevropa Ittifoqi davlatlari
maktablarida maxsus mebel, eshitish va ko‘rish moslamalari, sensor xonalar
keng qo‘llaniladi. Mahalliy maktablarda ham bunday texnik vositalar bilan
ta’minlash va universal dizayn tamoyillarini joriy etish lozim.
Oilalar bilan hamkorlikni kuchaytirish
. Kanada va Avstraliya tajribasida
inklyuziv ta’lim muvaffaqiyati ko‘p jihatdan ota-onalarning faol ishtiroki bilan
bog‘liq. O‘zbekistonda ham ota-onalarni mas’uliyatli va faol sherikka aylantirish
maqsadida seminarlar, treninglar va maslahat markazlari faoliyatini
kengaytirish kerak.
Psixologik va ijtimoiy xizmatni rivojlantirish
. Yaponiya va AQShda har
bir maktabda malakali psixolog va ijtimoiy ishchi faoliyat yuritadi. Bunday
yondashuv o‘quvchi, o‘qituvchi va ota-onaning psixologik barqarorligini
ta’minlaydi. O‘zbek maktablarida ham har bir inklyuziv sinfda professional
psixolog bo‘lishi zarur.
Davlat va nodavlat sektor o‘rtasida hamkorlik
. Rivojlangan davlatlarda
davlat sektori bilan bir qatorda nodavlat tashkilotlar ham inklyuziv ta’limda faol
qatnashadi. O‘zbekistonda ham NNT va nodavlat markazlarni faol jalb qilish,
grantlar ajratish inklyuziv ta’limni takomillashtirishga hissa qo‘shadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston maktablarida inklyuziv ta’lim sifatini
oshirish uchun xalqaro tajribalarni o‘rganish va mahalliy sharoitga moslashtirish
juda muhimdir. Yuqorida ko‘rib chiqilgan tavsiyalar inklyuziv muhitda har bir
bola o‘z qobiliyatini ro‘yobga chiqarishi, jamiyatda to‘laqonli ishtirok etishi
uchun zamin yaratadi.
Yakuniy maqsad har bir bola qanday imkoniyatga ega bo‘lishidan qat’i
nazar, sifatli ta’lim olish huquqiga ega ekanligini ta’minlashdir. Shu sababli
davlat, ta’lim muassasalari, ota-onalar va jamiyatning barcha qatlamlari bir
yoqadan bosh chiqarib, inklyuziv ta’limni rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shishi
lozim. Shunday yondashuvgina O‘zbekistonni jahonning ilg‘or davlatlari qatorida
ta’lim sohasida yangi bosqichga olib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
UNESCO. Inclusive Education: The Way of the Future. International
Conference on Education. Geneva, 2008.
2.
United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. New
York, 2006.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
3.
Booth, T., Ainscow, M. Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. CSIE, UK.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 19-fevraldagi
PQ–4607-sonli qarori. “2020–2025 yillarda O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni
rivojlantirish konsepsiyasi”.
5.
Niyozmetov, B.A., Mamatqulova, D.S. Pedagogika va psixologiya asoslari.
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
6.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. Inclusive
Education in Europe: Key Messages and Evidence. 2018.
7.
UNICEF Uzbekistan. Inclusive Education in Uzbekistan: Current Status and
Recommendations. Tashkent, 2021.
8.
Anderson, L.W., Krathwohl, D.R. A Taxonomy for Learning, Teaching, and
Assessing. New York: Longman, 2001.
9.
O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari
to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil.
