MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
PROFILAKTIKA INSPEKTORINING G‘AYRIIJTIMOIY XULQ-
ATVORGA EGA BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN ISHLASH FAOLIYATIDA
JAMOATCHILIK BILAN O‘ZARO HAMKORLIGI FAOLIYATINING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Shodmonov Ubaydullohon To‘raho‘jayevich
ISFT (International school of finance technology and science) instituti
Fundamental iqtisodiy fanlar kafedrasi katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15674359
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlar qonun
ustuvorligini mustahkamlash, shaxs huquqlari va erkinliklarini himoya qilishga
qaratilgan. Bu jarayonda profilaktika inspektorlari muhim rol o‘ynaydi. Ularning
jamoatchilik bilan hamkorligi huquqbuzarliklarni kamaytirish va shaxslarning
ijtimoiy reabilitatsiyasini ta’minlashda samarali vosita sifatida qaraladi. Xorij
olimlari tomonidan ishlab chiqilgan nazariyalar va amaliy yondashuvlar ushbu
sohada muhim yo‘l-yo‘riq beradi. Quyida g‘ayriijtimoiy xulq-atvorning sabablari,
profilaktika inspektorlarining faoliyati va jamoatchilik bilan hamkorlikning
ahamiyati xorij olimlarining tadqiqotlari asosida tahlil qilinadi.
Amerikalik kriminolog Edwin Sutherland o‘zining differensial assotsiatsiya
nazariyasida g‘ayriijtimoiy xulq-atvorning shakllanishida ijtimoiy muhitning
muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Uning fikricha, shaxs huquqbuzar xatti-
harakatlarni o‘ziga yaqin ijtimoiy guruhlar orqali o‘rganadi. Masalan, agar shaxs
doimiy ravishda huquqbuzarlikka moyil bo‘lgan odamlar bilan muloqotda bo‘lsa,
u o‘z xulq-atvorini shunga moslashtiradi. Sutherland bu jarayonni quyidagicha
izohlaydi: jinoyatchi xulq-atvor ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali o‘rganiladi, bu esa
shaxsning qaysi guruhlar bilan aloqada ekanligiga bog‘liq [1]. Bu nazariya
profilaktika inspektorlari uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Jamoatchilik
bilan hamkorlik orqali shaxslarni ijobiy ijtimoiy muhitga jalb qilish, masalan,
mahalla yig‘inlari, sport tadbirlari yoki kasb-hunar o‘quv dasturlari tashkil qilish
huquqbuzarlikka moyillikni kamaytirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida
mahalla tizimi bunday ijobiy muhit yaratishda muhim platforma bo‘lib xizmat
qiladi, chunki mahalla fuqarolar yig‘inlari shaxslarning ijtimoiy hayotda faol
ishtirok etishini ta’minlaydi.
Britaniyalik psixolog Albert Bandura ijtimoiy o‘rganish nazariyasida
shaxsning xulq-atvori uning atrofidagi odamlarning harakatlarini kuzatishi va
taqlid qilishi orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Bandura shunday yozadi: shaxslar
o‘z xulq-atvorini faqat shaxsiy tajriba orqali emas, balki boshqalarning
harakatlarini kuzatish orqali ham shakllantiradi [2]. Bu nazariya
huquqbuzarlikning oldini olishda jamoatchilik vakillarining ijobiy namuna
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
bo‘lishi muhimligini ko‘rsatadi. Masalan, profilaktika inspektorlari mahalliy
yetakchilar, o‘qituvchilar yoki diniy arboblar bilan hamkorlikda g‘ayriijtimoiy
xulq-atvorli shaxslarga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bandura ushbu
yondashuvni “modellashtirish” deb ataydi, ya’ni shaxs ijobiy xulq-atvorni
kuzatib, uni o‘z hayotida qo‘llaydi. O‘zbekistonda bu yondashuv mahallalarda
yoshlar uchun o‘rnak bo‘la oladigan tadbirlar, masalan, sport musobaqalari yoki
madaniy kechalar tashkil qilish orqali amalga oshirilishi mumkin. Bunday
tadbirlar shaxslarning ijobiy faoliyatga jalb qilinishi va huquqbuzarlikka
moyillikning kamayishiga xizmat qiladi.
Kanadalik sotsiolog Robert Agnew umumiy zo‘riqish nazariyasida
g‘ayriijtimoiy xulq-atvorning asosiy sababi sifatida ijtimoiy va psixologik
bosimlarni keltirib o‘tadi. U shunday ta’kidlaydi: shaxslar salbiy his-tuyg‘ular,
masalan, g‘azab yoki umidsizlikni boshdan kechirganda, ular huquqbuzarlikka
yo‘l qo‘yishi mumkin [Agnew R. Foundation for a General Strain Theory of Crime
and Delinquency //Criminology. – 1992. – Vol. 30. – No. 1. – P. 47-87]. Bu holat
ayniqsa iqtisodiy qiyinchiliklar, oilaviy nizolar yoki ijtimoiy adolatsizlik kabi
omillar natijasida yuzaga keladi. Profilaktika inspektorlari ushbu nazariyaga
asoslanib, jamoatchilik bilan birgalikda psixologik yordam dasturlari, maslahat
xizmatlari va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarini joriy etishi mumkin.
Masalan, ishsizlik yoki oilaviy muammolar tufayli stress holatidagi shaxslarga
moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatish huquqbuzarlik ehtimolini kamaytiradi.
O‘zbekistonda bunday dasturlar mahalla fuqarolar yig‘inlari orqali amalga
oshirilishi mumkin, bu yerda mahalliy aholi bilan yaqin muloqot shaxslarning
muammolarini erta aniqlashga yordam beradi. Masalan, mahalla raislari va
boshqa jamoatchilik vakillari bilan hamkorlikda tashkil etilgan uchrashuvlar
shaxslarning ijtimoiy muammolarini hal qilishda samarali bo‘ladi.
Amerikalik kriminolog Travis Hirschi ijtimoiy nazorat nazariyasida
shaxsning jamiyat bilan aloqasi huquqbuzarlikning oldini olishda hal qiluvchi
omil ekanligini ta’kidlaydi. U shunday yozadi: shaxs jamiyat bilan mustahkam
aloqaga ega bo‘lsa, u g‘ayriijtimoiy xulq-atvorga kamroq moyil bo‘ladi [3].
Hirschi bu aloqalarni to‘rt asosiy elementga bo‘ladi: bog‘lanish (oilaga, do‘stlarga
yaqinlik), sadoqat (ijtimoiy maqsadlarga intilish), ishtirok (ijtimoiy faoliyatlarda
qatnashish) va ishonch (jamiyat qoidalariga rioya qilish). Profilaktika
inspektorlari ushbu nazariyaga asoslanib, jamoatchilik bilan hamkorlikda
shaxslarning ijtimoiy institutlar, ya’ni oila, maktab va mahalla bilan aloqalarini
mustahkamlashi mumkin. Masalan, voyaga yetmagan huquqbuzarlar uchun ota-
onalar bilan uchrashuvlar tashkil qilish yoki mahalliy jamoat tadbirlari
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
shaxslarni ijobiy faoliyatga jalb qiladi. O‘zbekiston sharoitida mahalla tizimi bu
jarayonda muhim rol o‘ynaydi, chunki mahalla fuqarolar yig‘inlari shaxslarning
ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Mahalla raislari va boshqa
jamoatchilik vakillari bilan hamkorlik shaxslarning ijtimoiy mas’uliyatini
oshirishga xizmat qiladi.
Avstraliyalik tadqiqotchi John Braithwaite qayta tiklovchi adolat
kontseptsiyasida huquqbuzar shaxslarni jazo orqali emas, balki jamoatchilik
bilan muloqot va ijtimoiy reabilitatsiya orqali tuzatish mumkinligini ta’kidlaydi.
U shunday yozadi: huquqbuzar shaxsni jamiyatdan ajratish o‘rniga, uni
jamoatchilik bilan muloqotga jalb qilish orqali ijtimoiy moslashuvni ta’minlash
mumkin [4]. Braithwaite’ning yondashuvi profilaktika inspektorlari uchun
muhim amaliy ahamiyatga ega. Masalan, jamoatchilik vakillari bilan birgalikda
tashkil etilgan uchrashuvlar huquqbuzar shaxslarning o‘z xatolarini
tushunishiga va jamiyatga qayta integratsiyalashishiga yordam beradi.
O‘zbekistonda bu yondashuv oilaviy nizolarga moyil shaxslar bilan ishlashda
qo‘llanilishi mumkin, masalan, mahalla katta xonalarida mediatsiya
uchrashuvlari tashkil qilish orqali nizolarni hal qilish mumkin. Bunday
uchrashuvlar shaxslarning ijtimoiy mas’uliyatini oshirishga va jamiyat bilan
aloqalarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
AQShda jamoatchilik politsiyasi modeli huquqbuzarliklarning oldini olishda
keng qo‘llaniladi. Bu modelda politsiya xodimlari mahalliy jamoalar bilan yaqin
hamkorlik qiladi, ularning muammolarini tinglaydi va birgalikda yechim topadi.
Tadqiqotchi Robert Trojanowicz bu modelni shunday ta’riflaydi: jamoatchilik
politsiyasi politsiya va jamoatchilik o‘rtasidagi ishonchli hamkorlikka
asoslanadi, bu esa jinoyatchilik darajasini kamaytiradi [5]. O‘zbekiston
sharoitida profilaktika inspektorlari ushbu modeldan foydalanib, mahalla
raislari, yoshlar tashkilotlari va boshqa jamoatchilik vakillari bilan hamkorlik
qilishi mumkin. Masalan, mahallalarda huquqiy savodxonlik bo‘yicha seminarlar
o‘tkazish yoki yoshlar uchun sport musobaqalari tashkil qilish ijobiy natijalar
beradi. Bu tadbirlar shaxslarning ijtimoiy faoliyatga jalb qilinishi va
huquqbuzarlikka moyillikning kamayishiga xizmat qiladi.
Birinchidan, mahalliy tashkiliy tuzilmalarni mustahkamlash maqsadida
maxsus trening dasturlari joriy etish taklif qilinadi. Profilaktika
inspektorlarining faoliyatini tashkiliy jihatdan yanada samarali qilish uchun
mahalla tizimi doirasida trening dasturlari tashkil qilish zarur. Bu dasturlar
inspektorlarni shaxslarning ijtimoiy muammolarini erta aniqlash, psixologik
maslahat xizmatlarini tashkil qilish va jamoatchilik bilan hamkorlikni
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
boshqarish bo‘yicha malakali qiladi. Rossiyalik olim V. N. Kudryavtsevning
ta’kidlashicha, tashkiliy tuzilmalar ijtimoiy muhitni yaxshilashga qaratilgan
bo‘lishi kerak. Mahalla raislari va boshqa jamoatchilik vakillari bilan birgalikda
o‘tkaziladigan treninglar inspektorlarning tashkiliy ko‘nikmalarini oshiradi va
huquqbuzarliklarning oldini olishda samaradorlikni ta’minlaydi. Bunday
treninglar mahallalarda muntazam ravishda o‘tkazilishi, inspektorlarning
mahalliy sharoitlarga mos yondashuvlarini shakllantirishga yordam beradi.
Ikkinchidan, jamoatchilik bilan hamkorlikni tashkil qilish uchun raqamli
platformalar yaratish tavsiya etiladi. Profilaktika inspektorlarining jamoatchilik
bilan hamkorligini tashkiliy jihatdan mustahkamlash maqsadida mahallalarda
raqamli platformalar joriy etish foydali bo‘ladi. Bu platformalar mahalla
fuqarolar yig‘inlari orqali shaxslarning ijtimoiy muammolarini aniqlash,
maslahat xizmatlarini muvofiqlashtirish va huquqiy savodxonlik bo‘yicha
ma’lumot tarqatish imkonini beradi. Ukrainalik olim V. V. Golina jamoatchilik
bilan hamkorlik tashkiliy tizimlarning samaradorligini oshirishini ta’kidlagan.
Masalan, mobil ilovalar yoki onlayn portallar orqali mahalliy aholi o‘z
muammolarini bildirishi va inspektorlar bilan tezkor aloqa o‘rnatishi mumkin.
Bu tashkiliy jarayonlarni soddalashtirib, inspektorlarning mahalliy jamoalar
bilan aloqasini mustahkamlaydi.
Uchinchidan, psixologik yordam dasturlarini tashkiliy jihatdan kengaytirish
zarur. G‘ayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslar bilan ishlashda psixologik yordam
muhim ahamiyatga ega. Belaruslik olim L. I. Kazimirenkoning ta’kidlashicha,
psixologik maslahat xizmatlari tashkiliy jihatdan yaxshi tuzilgan bo‘lishi kerak.
O‘zbekistonda mahalla tizimi doirasida psixologik maslahat markazlari tashkil
qilish va ularni profilaktika inspektorlarining faoliyati bilan integratsiyalash
foydali bo‘ladi. Masalan, giyohvandlikka qaram yoki oilaviy nizolarga moyil
shaxslar uchun maxsus psixologik treninglar tashkil qilish, mahalliy psixologlar
va ijtimoiy xodimlar bilan hamkorlikni kengaytirish inspektorlarning tashkiliy
faoliyatini mustahkamlaydi. Bunday markazlar mahallalarda muntazam faoliyat
yuritishi, shaxslarning psixologik muammolarini bartaraf etishga yordam beradi.
To‘rtinchidan, ijtimoiy reintegratsiya dasturlarini tashkiliy jihatdan
rivojlantirish uchun mahalliy hokimiyatlar bilan hamkorlikni kengaytirish taklif
qilinadi. Qozog‘istonlik olim A. K. Mukasheva shaxslarning ijtimoiy
reintegratsiyasi tashkiliy tizimlar iqtisodiy va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
dasturlariga asoslanishi kerakligini ta’kidlaydi. O‘zbekistonda profilaktika
inspektorlari mahalliy hokimiyatlar va nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlikda
ilgari sudlangan shaxslar uchun kasb-hunar kurslarini tashkil qilishni
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
kengaytirishi mumkin. Masalan, mahallalarda tikuvchilik, duradgorlik yoki
boshqa kasblarga o‘qitish dasturlari tashkil qilish shaxslarning iqtisodiy
mustaqilligini ta’minlaydi. Bu tashkiliy jarayon inspektorlarning faoliyatini
tizimli qilib, huquqbuzarlikka moyillikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Beshinchidan, huquqbuzarliklarning oldini olishda tashkiliy monitoring va
baholash tizimini joriy etish tavsiya etiladi. Profilaktika inspektorlarining
faoliyatini tashkiliy jihatdan samarali qilish uchun muntazam monitoring va
baholash tizimi zarur. Rossiyalik olim A. I. Dolgova tashkiliy tuzilmalar aniq
maqsadlar va vazifalarga asoslanishi kerakligini ta’kidlaydi. O‘zbekistonda
mahalla tizimi doirasida profilaktika inspektorlarining faoliyati bo‘yicha
choraklik hisobotlar tizimini joriy etish foydali bo‘ladi. Masalan,
huquqbuzarliklar sonining kamayishi yoki shaxslarning ijtimoiy reintegratsiyasi
darajasini baholash tashkiliy jarayonlarni yaxshilaydi. Bu tizim inspektorlarning
faoliyatini tahlil qilish va kelajakdagi strategiyalarni aniqlashda muhim vosita
sifatida xizmat qiladi.
Использованная литература:
1.
Sutherland E. H. Principles of Criminology //Philadelphia: J.B. Lippincott
Company. – 1947. – P. 5-12
2.
Bandura A. Social Learning Theory //Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. –
1977. – P. 22-29
3.
Hirschi T. Causes of Delinquency //Berkeley: University of California
Press. – 1969. – P. 16-34.
4.
Braithwaite J. Crime, Shame and Reintegration //Cambridge: Cambridge
University Press. – 1989. – P. 55-67.
5.
Trojanowicz R. Community Policing: A Contemporary Perspective
//Cincinnati: Anderson Publishing. – 1998. – P. 12-25
