MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
185
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNI
TARBIYALASHDA MARIA MONTESSORI METODIKASIDAN
FOYDALANISH.
Alikulova Muxayyo Sherovna
Shahrisabz davlay pedagogika instituti
Katta o’qituvchisi
Abdullayeva Iroda Alisherovna
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
Talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718204
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Mariya Montessori metodikasidan
foydalanish haqida so’z boradi.Ta’limning insonparvarlashuvi va inson
qobiliyatlarining ochilishi hamda uning ta’limga nisbatan bo’lgan turli -
tuman ehtiyojlari qondirilishi, milliy umumbashariy qadiriyatlar
ustivorligining ta’minlanishi, inson jamiyat va atrof muhit o’zaro
munasabatlarining uyg’unlashuvidir. Shu bois bugungi kunda maktabgacha
ta’lim pedagogikasini rivojlantirish maqsadida birqancha ilg’or usullar tatbiq
etib kelinmoqda. Shulardan biri Mariya Montessori texnalogiyasidir. Bu
mohiyyatdan hayotdan o’zlashtirilgan “ tabbiy’’ usul bo’lib, bola tarbiyasida
o’zining har tamonlama mukammaligi bilan ommalashgan.
Kalit so’zlar;
bola, ong, individ, mashq, metodika
Abstract:
This artiele diseussess the use of the Maria Mantessori method.
The humanization of education and discovery of humanpotential and tihe
satisfaction of its diverse needs in education, the priority of national values,
the harmonization of humansociety and the environment. Therefore, today
a number of advanced methods are used to develop the pedogogy of
preschool education. One of these is Maria Mantessori technology. It is
essentially a ‘’natural’’ way of life and is known for ist perfection in child
rearing
Keywords;
child, mind, individual, exercise, methodology.
Ta’limning insonparvarlashuvi va inson qobiliyatlarining ochilishi hamda
uning ta’limga bo’lgan nisbatab turli- tuman ehtiyojlari qondirilishi,milliy
umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining ta’minlanishi, inson jamiyat va atrof
muhit muhit o’zaro munosabatlarning uyg’unlashuvidir.
Shu bois bugungi kunda maktabgacha ta’lim pedagogikasini rivojlantirish
maqsadida bir qancha ilg’or usullar tatbiq etilib kelinmoqda.Shulardan biri
Maria Montessori texnologiyasidir.Bu mohiyatdan hayotdan o’zlashtirilgan har
tomonlama mukammaligi bilan ommalashgan.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
186
“Bizning bolalarga bo’lgan munosabatimizni o’ylar ekanman – deydi
Montessori biz ularda tug’ilajak aqliy tuyg’ularni ehtiyotkorlik bilan
rivojlantiruvchi hamda mashq qildiruvchiomil hisoblanamiz”. Demak biz
bolalarni eng avvalo bola bizning shaxsiy mulkimiz degan fikrdan qutilishimiz
kerak.U nafaqat o’z oilasining a’zosi balki jamiyatning bir bo’lagi ekaniga
ko’nikishimiz zarur.
Agar biz bugungi kunda “Zamonaviy maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalarning intellektual rivojlanish darajasi qay ahvolda?’ degan savolni bersak
Montessorining javobi shundan iborat bo’ladi “ Tarbiyachi bola intellektining
quruvchisi hisoblanadi Mariya Montessorining usuli bolalarning yaratuvchanlik
va kashfiyot jarayonlarini engillashtirishga yordam beradigan kalitlardan iborat.
Ushbu kalitlar ularga tabiiy ravishda rivojlanishiga yordam beradi va
avtonomiyalarini rag'batlantiradi. Bu, ayniqsa, 3 yoshgacha juda muhimdir,
chunki bu komponentlar yanada muhim rol o'ynaydi. Montessori usuli bolalar
kimligi haqida o'ylash usuli sifatida tasvirlangan. Falsafa sifatida u har bir
bolaning o'ziga xos individualligini ta'kidlaydi. Montessori bolalarning qadr-
qimmati va ahamiyatiga ishondi. Montessori amaliyotida an'anaviy ta'lim
tizimlarida qo'llaniladigan me'yorlar va standartlar bilan taqqoslash tavsiya
etilmaydi. Buning o'rniga, Montessori tarafdorlari bolalar hech qanday
cheklovlarsiz yoki tanqidsiz muvaffaqiyat qozonishi va o'rganishi kerak deb
hisoblaydilar. Montessori xulq-atvor uchun mukofotlar va jazolar bolalar va
odamlarning ichki munosabatiga putur yetkazadi, deb hisoblardi. Ta'lim usuli
sifatida Montessori metodining asosiy maqsadi har bir bolaning ehtiyojlari,
iste'dodlari
va
o'ziga
xos
individualligiga
qaratiladi.
Montessori
amaliyotchilarining fikricha, bolalar o'z xohishlariga ko'ra bajargan ishlarini
yaxshi o'rganadilar. Montessori usuli ta'kidlagan qo'shimcha muhim
ko'nikmalar-bu mustaqillikdir.
Rivojlanish muhiti - Montessori tizimining eng muhim elementi. Busiz u
tizim sifatida ishlay olmaydi. Tayyorlangan muhit bolaga kattalar nazoratisiz
bosqichmabosqich rivojlanish va mustaqil bo'lish imkoniyatini beradi.
Kundalik hayotda mashq qilish zonasi - materiallar, ularning yordami bilan
bola o'ziga va uning narsalariga g'amxo'rlik qilishni o'rganadi, ya'ni. kundalik
hayotda sizga kerak bo'lgan narsa.
Sensor zonasi. Bu zonada sezgilarni takomillashtirish va rivojlantirish
uchun materiallar mavjud. Ob'ektlarning shakli, hajmi, rangi, vazni va
boshqalarni o'zlashtirish va farqlash. Bolaning teginish va eshitish qobiliyatini
rivojlantirishga katta e'tibor beriladi. Atrof-muhit bilan aloqa va o'z tadqiqoti
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
187
tufayli bola o'z aql-zakovati bilan ishlay oladigan bilimlar zahirasini
shakllantiradi. Ushbu zahira bo'lmasa, mavhumlik qobiliyati yo'qoladi. Aloqa
hislar va harakatlar orqali sodir bo'ladi. Mariya Montessori: «Sezgi idrok ruhiy
hayotning asosiy va deyarli yagona asosidir», - deydi.
2 Matematik zona. Bu soha bolaning his-tuyg'ularini rivojlantirish uchun
materiallar bilan chambarchas bog'liq. Bu yerda bolalar predmetlar soni, tartib
va miqdoriy sanash haqida tasavvurga ega bo‘ladilar, sonlarni tanib, yozishni
o‘rganadilar, o‘nlik sanoq sistemasi bilan tanishadilar.
Ona tili zonasi. Ushbu zonadagi didaktik material nutqni rivojlantirishga,
so'z boyligini boyitishga, umumlashtiruvchi tushunchalarni shakllantirishga
yordam beradi, tovushlar va harflar bilan tanishtiradi.
Kosmik zona. Bu erda dunyo haqidagi g'oyalarni kengaytirish uchun
materiallar to'plangan. Klassik Montessori materiallaridan tashqari, guruh
boshqa ta'lim o'yinlarini ham o'z ichiga oladi.
Mariya Montessori fikriga ko'ra, bola shaxsini rivojlantirish jarayoni to'rt
bosqichga bo'lingan:
bolalikning birinchi bosqichi (0-6 yosh);
bolalikning ikkinchi bosqichi (6-12 yosh);
yoshlar (12-18 yosh);
o'sish (18-24 yosh).
Ushbu bosqichlarning har biri rivojlanishning alohida mustaqil segmentidir.
Bolalikning birinchi bosqichi (0-6 yosh) - bu hayotning eng muhim davri, chunki
aynan shu davrda bolaning shaxsiyati va qobiliyatlari shakllanadi. Montessori
hayotning dastlabki uch yilini bolaning ruhi va ruhi rivojlanadigan ikkinchi
embrion o'sish bosqichi deb tushunadi va uni "Psixik embrion" deb ataydi.
Voyaga yetgan kishi o'z his-tuyg'ularini filtrlash bilan birga, bola atrof-muhitni
o'zlashtiradi va bu uning shaxsiyatining bir qismiga aylanadi. Montessori dasturi
bolalar bog'chalari uchun klassik ta'lim dasturlaridan guruhlarni jalb qilish va
bolani mustaqil bo'lishga undash bilan farq qiladi. Montessori tizimi maksimal
erkinlik va bolalarga individual yondashuvga asoslangan. Mariya
Montessorining shiori: "Menga buni o'zim qilishimga yordam bering". Uning
maqsadi bolalarning o'z-o'zini rivojlantirishning mohirona yo'nalishi bo'lib,
ularni buzmaslik, balki ularni haqiqatda bo'lgani kabi qabul qilishdir, bu
bolalarga bu jarayonni kattalar tomonidan moslashtirmasdan, o'z-o'zidan
hamma narsada maksimal natijaga erishishga imkon beradi.
Xulosa
Montessori usulining afzalliklari
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
188
1. Usulning muhim afzalligi - bolaning shaxsiyatiga zo'ravonlik qilmasdan,
har tomonlama rivojlanish imkoniyatini berish;
2. bolaning yosh xususiyatlari hisobga olinadi, mashg'ulotlarning individual
sur'ati tanlanadi;
3. Bolalarga tanlash erkinligi beriladi. Shuning uchun tadqiqot faoliyati
bilan parallel ravishda qaror qabul qilish va mustaqil ishlash qobiliyati
shakllanmoqda; 4. Montessori guruhlarida o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish
ko'nikmalari tezda tuzatiladi. Ijtimoiy jihatdan maqbul xatti-harakatlar amalga
oshiriladi. Montessori bolalari mustaqil va intizomli;
5. Sensor va sensor-motor rivojlanishi har tomonlama aqliy rivojlanishga
yordam beradi;
6. Tizim erkin inson shaxsini tarbiyalaydi. Voyaga etganida, bunday kishi
boshqa odamlarning huquq va erkinliklarini qadrlaydi va hurmat qiladi;
7. Salbiy baho, tanqid yo'q;
8. Yosh guruhlari bolalarni yoshga qarab emas, balki qiziqishlariga ko'ra
taqsimlashni ta'minlaydi;
9. Guruhlarda aralash yoshdagi bolalarning bo’lishi mashg'ulotlar
tuzilmasini soddalashtiradi. Kichiklar kattalardan o'rganadilar. Kattalar
kichiklarga g'amxo'rlik qilishadi;
10. Bolalar ongli qaror qabul qilishni o'rganadilar. Umuman olganda
maktabgacha taʼlim muassasasi hamda maktablardagi oʼquvtarbiya jarayoni
bolalarning qobiliyati va layoqatini har tomonlama rivojlantirish, ularning
shaxsini shakllantirishga qaratilgan.
Mazkur jarayonning mahsuldorligi pedagogning bolalarni yaqindan bilishi,
taʼlim va tarbiyaning xilma-xil metodlarini qoʼllashiga bogʼliq. Bugungi kunda
jahon maktabgacha taʼlim tizimida italiyalik mashhur pedagog Mariya
Montessorining mualliflik metodikasi juda keng tarqalgan. Bu pedagogik
tizimning noanʼanaviy 10 ta qoidasi boʼlib, unga amal qilish orqali maktabgacha
taʼlim tizimida ulkan muvaffaqiyatlarga erishilgan, mazkur metodika mohiyatini
yanada koʼproq tarbiyachi-pedagoglarimizga yetkazish maqsadida, uning har bir
qoidasini birma-bir koʼrib chiqsak.
1. Bola — asosiy eʼtiborda. Mariya Montessori bolaga uning xohish-
istaklariga qarab munosabatda boʼlish eng toʼgʼri va yagona yoʼl, degan qatʼiy
fikrni ilgari surgan. Bola uchun nima muhimligi uning oʼzigagina maʼlum. U suvni
idishlarga quyib, xossalari va jozibasini oʼrganishga bir soat vaqt ketkazishi
mumkin, bu paytda bolani rasm chizish yoki boshqa mashgʼulotga chalgʼitish
montessori pedagogikasiga zid.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
189
2. Pedagog bolaning diqqatini boʼlmasdan yoʼnaltiradi. Аlbatta, bola taʼlim
jarayonining asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Kattalar muntazam
ravishda kichkintoy bilan hamnafas, lekin ular bolaning tabiiy qiziqishlarini
soʼndirmaslik, bilim olishga boʼlgan ehtiyojlarini barbod qilmaslik uchun
ehtiyotkorona yondashishi kerak. Montessori kundaliklarida tarbiyachilarni
tayyorlash masalasiga jiddiy eʼtibor berish zarurligini taʼkidlagan.
Shogirdlarining metodika boʼyicha olgan yangi nazariy bilimlarini hayotda
qoʼllay olmasligining guvohi boʼlgach, u pedagoglarning bolalar bilan ishlashda
anʼanaviy usullarni yangisi bilan uygʼunlashtirish masalasiga alohida eʼtibor
qaratdi.
3. Bolalar atrofidagi muhit ularning qiziqishlariga qarab oʼzgartiriladi.
Muhit — montessori pedagogikasining poydevoridir. Bolalar xonasidagi jihozlar
ularning ehtiyojlarini hisobga olgan holda joylashtiriladi va qiziqishlariga mos
ravishda oʼzgartirib turiladi. Tarbiyachilarning qoʼllari “guruh pulьsi”da boʼlib,
bolalarni kuzatib boradi va jihoz, koʼrgazmalarni mashgʼulotlar mazmuni,
dolzarbligiga qarab yangilaydi. Montessori taʼlimoti boʼyicha maktabgacha taʼlim
muassasalarida tarbiyalanuvchilar uchun sensor amaliy nutq oʼstirish va
rivojlantirish muhiti, matematik tasavvurlarni shakl¬lantirishga sha¬roit
yaratish lozim.
4. Baʼzi mashgʼulotlarda yoshlari har xil bolalar ham birga shugʼullanishi
mumkin. Bolalar juda koʼp narsalarni tengdoshlariga qarab oʼrganadi. Har xil
yoshdagi bolalar jamoasi bunday tajriba almashish uchun qulay muhit. Bola vaqt
oʼtib qanday rivojlanish darajasida boʼlishi kerakligini kattalardan oʼrgansa,
oʼzidan kichiklar bilan hayotiy tajribasini boʼlishishdan zavqlanadi. “Zamonaviy
oila”larda (kun davomida ishda boʼladigan ota-onalarning bolalari bilan
muloqotga vaqti qolmaydi) bolalarga taqqoslash, rivojlanish, oʼzini namoyon
qilish uchun sharoit yetarli emas. Shu sababli aynan shunday mashgʼulotlar
bolada oʼziga ishonch hosil qilish, mustaqil fikrlashni rivojlantirish uchun
qulaydir.
5. Bolalar mashgʼulotlarda erkin boʼlishi kerak. Guruhdagi bolalar
mashgʼulot uchun maxsus xonaga kirgach (montessori metodikasida mayda va
yirik motorikani rivojlantiruvchi, tabiat bilan tanishtiruvchi, nutq oʼstirish
mashgʼulotlari va hokazolar uchun alohida xonalar jihozlanadi), uning xohish-
istaklari hisobga olinadi. Yangi bilimlar tarbiyachi tomonidan bayon qilingach,
bola oʼzi tanlagan oʼyinchoq yoki jihoz bilan oʼynashi, baʼzan bu jarayonda ular
bitta oʼyinchoqni talashib qolishi mumkin. Bu holat montessori metodikasining
keyingi qoidasini keltirib chiqaradi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
190
6. Bola yakka oʼynash yoki tengdoshlari bilan shugʼullanishni oʼzi tanlaydi
Bolalar oʼzining mustaqil fikrini erkin bayon qilish, boshqalar fikrini hurmat
qilish, bir-birlari bilan hamkorlikda ishlash, oʼzaro til topishishni erkin muhitdan
oʼrganadi. Buni tarbiyachi nazorati taʼminlaydi. Guruhga yangi kelgan bola yil
oxirida birovlar¬ning xohish-istaklarini hurmat qilib, kelishib shugʼullanishni
oʼrganadi (bu koʼnikmalar ular katta boʼlgach, mustaqil hayotda asqotadi).
7. Bolalar qancha xohlasa, shuncha vaqt shugʼullanadi Montessori guruhida
bolalarga bosim oʼtkazilmaydi, uning qoʼlidagini “bu yoqqa ber!” deb tortib
olishga yoʼl qoʼyilmaydi. Masalan, tabiat bilan tanishtirish mashgʼulotlarida bola
barglarni oʼrganib oʼtirgan boʼlsa, ikki daqiqadan soʼng sabzavotlar bilan
shugʼullanishni xohlasa, “Qaragin, qanday chiroyli rangli barglar bor”
deyilmaydi, bu mazkur metodikaga ziddir.
8. Guruhda, hatto kattalar ham amal qiladigan qoidalar mavjud Masalan,
guruhdagi har bir jihoz, koʼrgazma va oʼyinchoqlarning oʼz joyi bor. Bolalar
(kattalar ham) mashgʼulotdan soʼng hamma narsani oʼz joyiga qoʼyish kerakligini
yaxshi biladi. Vaqt oʼtib bu koʼnikma malakaga aylanib, eslatmasiz bajariladi.
Yana Montessori guruhida bolalar tarbiyachi koʼmagida bir-biriga xalaqit
bermasdan, xotirjam ishlashni oʼrganadi, hatto pedagoglar ham baland ovozda
gapirishi mumkin emas.
9. Bolaning o‘z ishini o‘zi baholashiga imkon beriladi. Montessori
metodikasida shunday jihozlar borki, bola mustaqil ravishda shug‘ullanib, yangi
bilim hosil qiladi. Masalan, har xil shakl¬dagi silindrlarni o‘z hajmiga mos
joylarga joylashtirish. Kuzatishlardan ma'lum bo‘ldiki, tarbiyachi ko‘rsatmasi
bilan topshiriqni bajargan bolalar ertasiga ushbu vazifani qaytadan ko‘rsatib
berishda xatolikka yo‘l qo‘ydi, mustaqil bajargan bolalar silindrlarni deyarli
bexato bajardi. Mustaqil o‘zlashtirish jarayonida ko‘proq vaqt talab qilinishi
mumkin, lekin ular olgan bilimlarini xotiralarida mustahkam saqlab qoladi.
10. Bola murojaatisiz yordam berish taklif qilinmaydi Bolaning mustaqilligi
qo‘llab-quvvatlanadi, hech kim uni shoshirib, kerak bo‘lmasa ham yordam
beravermaydi. Lekin har bir bola doim savol tug‘ilganda tarbiyachining yordam
berishini his qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1„Highlights from 'Communications 2007/1'“. Association Montessori
Internationale. 2007-yil 14-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-
yil 2-may.
2. Yu.I.Fausek “Montessori bolalar bog`chasi” Toshkent. 2008 yil.
3. “Montessori metodikasidan namunalar” metodik tavsiya Samarqand. 2004.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
191
4. Djumanova D.M. “Bola shaxsiga yondashuv” «Zamonaviy ta'lim» ilmiyamaliy,
ommabop jurnali, 2012 yil, 1-son.
5.
https://solncesvet.ru/opublikovannyie-materialyi/primenenie-metoda-
6. https://www.gazeta.uz/oz/2023/03/12/montessori/
