MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
KASBIY CHARCHOQ SINDROMINING OILAVIY MUNOSABATLARGA
ALOQADORLIGI
Shaxnoza Shavkatova Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail: shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796419
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kasbiy charchoq (burnout) sindromining oilaviy aloqalar
va oilaviy muhitga ta’siri tahlil qilinadi. Ish-boshliq talablari, oiladagi
ro'yhatlanmagan vazifalar va ressurslarning yetishmasligi oilaviy stress va
konfliktlarni keskin oshiradi. Tadqiqotlar ko‘rsatdiki, ish-familia nizolari ikki
yo'nalishda o‘zaro kuchayadi — ish stressi oila muhitiga hamda oila ziddiyatlari
ishdagi charchoqqa o‘tadi . Maqolada shuningdek oilaviy qo‘llab-quvvatlashning
charchoqni kamaytirishga bo‘lgan ijobiy ahamiyati, shuningdek samarali
aralashuvlar taklif qilinadi.
Kalit so‘zlar:
burnout, ish-oila ziddiyati, oilaviy munosabatlar, stress,
oilaviy qo‘llab-quvvatlash, ishchi sog‘lomligi
Zamonaviy mehnat bozori shiddat bilan rivojlanayotgan, raqobatbardosh va
yuqori talablar bilan tavsiflanadi. Bu holat ayniqsa sog‘liqni saqlash, ta’lim,
ijtimoiy xizmatlar kabi inson bilan bevosita ishlaydigan kasb egalari uchun og‘ir
psixologik yukni keltirib chiqaradi. Uzoq davom etgan professional bosim, hissiy
zo‘riqish va doimiy kuchlanish sharoitida shaxsda
kasbiy charchoq sindromi
(burnout)
rivojlanadi. Ushbu sindrom ilk bor 1974-yilda Freudenberger
tomonidan tavsiflangan bo‘lib, hozirgi kunda bu holat jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) tomonidan alohida kasbiy fenomen sifatida tan olingan.
Kasbiy charchoq sindromi shaxsning ish faoliyatidagi ruhiy tushkunlik,
hissiy charchoq, motivatsiyaning pasayishi, ishdan begonalashish, va
professional samaradorlikning kamayishi bilan namoyon bo‘ladi. Ammo bu holat
faqatgina ish faoliyatiga ta’sir qilib qolmaydi, balki shaxsning
oilaviy
munosabatlari, emotsional barqarorligi va ijtimoiy rol
lariga ham chuqur
ta’sir ko‘rsatadi.
Aksariyat hollarda mehnatdagi stress oilaga “ko‘chib o‘tadi” — bu jarayon
psixologiyada
“spillover”
fenomeni deb ataladi. Ishdagi salbiy holatlar, bosimlar
va emotsional toliqishlar uy sharoitidagi aloqalarga ham salbiy tus beradi. Bu
holatda shaxs oiladagi mas’uliyatlarini bajara olmaydi, jizzaki va befarq bo‘lib
qoladi, bu esa oilaviy ziddiyatlar, tushkunlik va hatto ajrimlarga olib kelishi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
mumkin. Shuningdek, oiladagi muammolar ham ishdagi holatga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi — bu holat esa
“crossover”
deb ataladi.
Kasbiy charchoq – bu uzoq davom etgan stress va ish bosimi natijasida
yuzaga keladigan jismoniy, emotsional va psixologik charchoq holatidir. UNESCO
tomonidan u “emotsional charchoq, sinizm va professional samaradorlikning
pasayishi” bilan tavsiflanadi . Oila esa individual uchun asosiy qo‘llab-quvvatlash
muhitidir. Ishdagi talablar oilaviy aloqalarga o‘tadi va aksincha — oilaviy stress
ishdagi charchoqni kuchaytiradi. Bu holat
"spillover" va "crossover"
fenomenlari
orqali tushuntiriladi . Shu bilan, ish va oilaviy soha muvozanati
buzilganda, charchoq sindromi jiddiy ijtimoiy muammoga aylanadi.
Bu natijalar ish va oila o‘rtasida muvozanat va oilaviy resurslarning
burnoutni oldini olishda centralligini ta’kidlaydi. Tashkilotlar ish joyida
moslashuvchan jadval, oilaviy treninglar va emosional resurslarni oshirish
kurslari bilan oilalarning qo‘llab-quvvatlash salohiyatini kuchaytirishi mumkin.
Kelajakda uzoq muddatli tadqiqotlar oilaviy motivatsiya va bo‘ysunish kuchining
burnoutga ta’sirini chuqurroq o‘rganishi zarur.
Xulosa
Kasbiy charchoq sindromi faqat ish joyidagi stress emas, balki oilaviy
aloqalar va resurslar bilan chambarchas bog‘liq. Oilaviy qo‘llab-quvvatlash va
muvozanat ishdagi charchoqni kamaytirishi mumkin. Shu sababli, chora-
tadbirlar ish muhitidan tashqari oilaviy kontekstni ham hisobga olgan holda
amalga oshirilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Lingard, H., & Francis, V. (2020). Work to family conflict ... MDPI
mdpi.com+10mdpi.com+10en.wikipedia.org+10
2.BMC Medical Education. (2020). Burnout... German resident physicians
bmcmededuc.biomedcentral.com+1pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+1
3.PubMed
(2024).
Teachers
WFC
and
burnout
reddit.com+2mdpi.com+2mdpi.com+2
4.BMC Public Health. (2012). Nurses WFC mediated by PsyCap
bmcpublichealth.biomedcentral.com+1publish.kne-publishing.com+1
5.Westman,
M.
(2002).
Spillover
crossover
model
en.wikipedia.org+1sjwop.com+1
