MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
107
ЙЎЛ ҲАРАКАТИ ҚОИДАЛАРИНИ МУНТАЗАМ БУЗУВЧИ
ШАХСЛАРГА НИСБАТАН ҲУҚУҚИЙ ТАЪСИР ЧОРАЛАРИНИ
ҚЎЛЛАШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ
Мўминов Асқаржон Мирзамуродович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси тингловчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15773689
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятлари асосан эҳтиётсизлик
натижасида юзага келади ва уни содир этган шахсларнинг хатти-
ҳаракатларида олдиндан ўйланган мақсад ва қасд аломатларининг
деярли кузатилмаслиги, ушбу турдаги жиноятни содир этган шахсларга
нисбатан ўзига хос ёндашувни талаб этади.
Республикамизда 2021 йилда 10 001 та йўл-транспорт ҳодисалари
содир этилган бўлиб, ҳалок бўлганлар сони 2 426 тани, 2022 йилда 9 902
та йўл-транспорт ҳодисаси содир этилиб, ҳалок бўлганлар сони 2 356 тани,
2023 йилда 9 843 та йўл-транспорт ҳодисаси содир этилган бўлиб ҳалок
бўлганлар сони 2 282 тани ташкил этган.
2023 йилда содир бўлган транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан
фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларини содир этган
шахслар
9 843 нафар
ни ташкил этиб, унда
эркаклар
9 504 нафар (96,6 %);
аёллар
339 нафар (3,4 %).
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларини содир этганларнинг
1 791 таси
(18,2 %)
18 ёшдан 25 ёшгача бўлган ёшлар эканлиги ушбу
тоифадаги шахслар билан тегишли профилактик чора-тадбирларни
амалга оширишни тақозо этади.
2023 йилнинг 12 ойида жами 9843 та транспорт воситалари ҳаракати
ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятлари
қайд этилган бўлиб, 2022 йилнинг шу даврига нисбатан 63 тага ёки 0,6
фоизга камайган.
2023 йилнинг 12 ойида содир этилган (9 843 та) транспорт
воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини
бузиш жиноятларининг барчаси фош этилган.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларининг туман (шаҳар)лар
кесимида
таҳлил қилинганда:
Тошкент шаҳрида – 1 343 та
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
108
Тошкент вилоятида – 1 368 та
Самарқанд вилоятида – 1 151 та
Сирдарё вилоятида – 203 та
Жиззах вилоятида – 387 та
Бухоро вилоятида – 377 та
Навоий вилоятида – 267 та
Фарғона вилоятида – 1 310 та
Андижон вилоятида – 766 та
Наманган вилоятида – 981 та
Сурхондарё вилоятида – 374 та
Қашқадарё вилоятида – 478 та
Хоразм вилоятида – 333 та
Қорақалпоғистон Республикасида – 501 та
Транспорт ЖХТБда – 4 та
2023 йилнинг 12 ойи давомида республикада транспорт воситалари
ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш
жиноятлари 9 та ҳудудлар ва ТЖХТБда камайган, қолган 5 та ҳудудларда,
яъни;
Жами ЙТҲлар Тошкент шаҳрида 32,1 фоизга
(1017/1343)
, Тошкент
вилоятида 5,1 фоизга
(1302/1368)
, Жиззах вилоятида 13,2 фоизга
(342/387)
, Сурхондарё вилоятида 9,0 фоизга
(343/374)
, Хоразм вилоятида
11,4 фоизга
(299/333)
ошган.
Одам ўлими билан боғлиқ ЙТҲлар 6,6
фоизга
(2088/1951)
камайган
бир вақтда республиканинг Жиззах вилоятида 3,3 фоизга
(123/127)
,
Сурхондарё вилоятида 5,7 фоизга
(122/129)
, Хоразм вилоятида 20,5 фоизга
(78/94)
га
ошган.
Йўл-транспорт ҳодисаларининг
таҳлили
шуни кўрсатадики,
транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги
қоидаларини бузиш жинояти турлари бўйича таҳлил қилинганда,
47,4
фоиз
(4 650 та)
пиёдани уриб юбориш,
28,2 фоиз
(2 769 та)
транспорт
воситалари тўқнашуви,
10,5 фоиз
(1 037 та)
ағдарилиш,
5,7 фоиз
(565 та)
ағдарилиш,
4,9 фоиз
(485 та)
тўсиққа урилиш,
1,5 фоиз
(152 та)
тўхтаб
турган ТВга урилиш,
1,8 фоиз
(181 та)
бошқа турлари тўғри келади.
Йўл-транспорт ҳодисаларининг
келиб чиқишининг асосий
сабаблари
бўйича назар ташланганда,
қуйидагилар аниқланган;
Субъектив омилларга кўра содир бўлгани 4723 та
(48 %)
:
Тезликка риоя қилмаслик
1869 та
(19 %);
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
109
Пиёдага йўл бермаслик
1672 та
(17 %);
Қувиб ўтиш қоидасини бузиш
787 та
(8 %)
;
Ҳайдовчининг тажрибасизлиги
295 та
(3 %);
Светофор ёки йўл белгисига риоя қилмаслик
98 та
(1 %)
ни
.
Объектив омилларга кўра
содир бўлгани
5 116 та
(52 %):
Пиёдалар
хавфсиз
ҳаракатланиши
учун
етарли
шароит
яратилмаганлиги
2262 та
(23 %);
Йўлни иккига ажратувчи тўсиқлар ўрнатилмаганлиги
984 та
(10 %);
Велойўлаклар ташкил этилмаганлиги
590 та
(6 %);
Йўлнинг ўтказувчанлиги транспорт оқимига мослашмаганлиги
590
та
(6 %)
;
Йўлларни ёритилмаганлиги
492 та
(5 %)
;
Йўл қопламаси носозлиги
98 та
(1 %)
тани ташкил этган.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларини ҳафта кунлари
кесимида таҳлили:
Душанба куни –
1 363
та
(13,9 %);
Сешанба куни –
1 380
та
(14,0 %);
Чоршанба куни –
1 424
та
(14,5 %);
Пайшанба куни –
1 461
та
(14,8 %);
Жума куни –
1 394
та
(14,2 %);
Шанба куни –
1 482
та
(15,1 %);
Якшанба куни –
1 335
та
(13,6 %
).
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларининг содир этилган
вақти бўйича таҳлили:
00:00 – 03:00 гача
669
та
(6,8 %);
03:00 – 06:00 гача
571
та
(5,8 %);
06:00 – 08:00 гача
708
та
(7,2 %);
08:00 – 10:00 гача
728
та
(7,4 %);
10:00 – 12:00 гача
1 004
та
(10,2 %);
12:00 – 15:00 гача
1 289
та
(13,1 %);
15:00 – 18:00 гача
1 801
та
(18,3 %);
18:00 – 20:00 гача
1 220
та
(12,4 %);
20:00 – 22:00 гача
954
та
(9,7 %);
22:00 – 24:00 гача
895
та
(9,1 %).
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
110
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларини содир этган айбдор
ҳайдовчиларнинг ёши бўйича, яъни:
18 ёшдан 25 ёшгача
1 791
та
(18,2 %)
;
25 ёшдан 30 ёшгача
2 469
та
(25,1 %)
;
30 ёшдан 35 ёшгача
1 909
та
(19,4 %)
;
35 ёшдан 40 ёшгача
1 269
та
(12,9 %)
;
40 ёшдан 50 ёшгача
1 348
та
(13,7 %)
;
50 ёшдан юқори
1 053
та
(10,7 %)
.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятларини содир этган
ҳайдовчиларнинг ҳайдовчилик тажрибасига назар ташласак, яъни:
1 йилгача бўлганлар
2 115
та
(21,5 %);
1 йилдан 3 йилгача бўлганлар
2 204
та
(22,4 %);
3 йилдан 10 йилгача бўлганлар
2 312
та
(23,5 %);
10 йилдан 20 йилгача бўлганлар
1 879
та
(19,1 %);
20 йилдан юқори ёшда бўлганлар
1 328
та
(13,5)
ни ташкил этади.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жиноятлари содир этилган айбдор
шахсларнинг
бошқарувида
бўлган
транспорт
воситаларини
туркумига эътибор қаратсак, яъни:
Енгил автотранспортлар
томонидан
7 753
та
(78,8 %);
Юк автотранспортлари
томонидан
611
та
(6,2 %);
Автобуслар
томонидан
187
та
(1,9 %);
Мотоцикллар
томонидан
191
та
(2.0 %);
Велосипедчилар билан боғлиқ
1 037
та
(10 %);
Тракторчилар билан боғлиқ
60
та
(0,6 %)
ни ташкил этган.
Йўл-транспорт ҳодисларининг аксарияти 3 344 та
(34,1 %)
си давлат
аҳамиятига эга йўлларда, 2 594 та
(26,3 %)
шаҳар кўчаларида, 1 989 та
(20,2
%)
маҳаллий йўлларда ва 1 912 та
(19,4 %)
халқаро аҳамиятдаги йўлларда
содир бўлган.
Содир бўлаётган йўл-транспорт ҳодисалари чуқур таҳлил қилиниб,
уларнинг олдини олиш борасида ташкилий ва амалий тадбирлар
белгиланиб, амалга оширилиб келинмоқда.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш
хавфсизлиги қоидаларини бузиш жинояти содир этилишига сабаб
бўладиган виктимологик шарт-шароитлар инсоннинг ижтимоий-
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
111
психологик ҳолати ҳамда ташқи таъсирларнинг ўзига хос хусусиятига
кўра қуйидаги бир қатор омилларни ўз ичига олади. Бунинг сабабларини
ўрганишда жабрланувчилар ҳақидаги маълумотлар муҳим аҳамиятга эга.
Йўл ҳаракати қоидаларини мунтазам бузувчи шахсларга нисбатан
ҳуқуқий таъсир чораларини қўллашни такомиллаштириш Ўзбекистонда
йўл хавфсизлигини таъминлашда муҳим вазифа саналади. 2021–2023
йилларда йўл-транспорт ҳодисалари (ЙТҲ) бўйича статистика ушбу
муаммонинг долзарблигини кўрсатади. 2023 йилда 9 843 та ЙТҲ қайд
этилиб, 2 282 нафар фавти ва кўплаб жароҳатланганлар бўлган. 2022
йилга нисбатан ЙТҲ сони 0,6 фоизга камайганига қарамай, Тошкент шаҳри
(32,1 фоиз), Тошкент вилояти (5,1 фоиз) ва Жиззах вилояти (13,2 фоиз)
каби ҳудудларда қоидабузарликларнинг ошиши муаммонинг чуқур
ўрганилишини талаб қилади. ЙТҲларнинг 48 фоизи субъектив омиллар,
яъни тезликка риоя қилмаслик (19 фоиз), пиёдага йўл бермаслик (17
фоиз) ва қувиб ўтиш қоидасини бузиш (8 фоиз) билан боғлиқ. Объектив
омиллар эса 52 фоизни ташкил қилиб, пиёдалар хавфсизлиги учун етарли
шароитнинг йўқлиги (23 фоиз), йўлни иккига ажратувчи тўсиқларнинг
мавжуд эмаслиги (10 фоиз) ва йўлларнинг ёритилмаганлиги (5 фоиз) каби
сабабларни ўз ичига олади. Ушбу таҳлил асосида қоидабузарликларнинг
олдини олиш ва ҳуқуқий таъсир чораларини такомиллаштириш бўйича
бир қатор таклифларни илгари суриш мумкин:
Биринчидан, қоидабузарликларнинг асосий сабабларини чуқур
ўрганиш ва уларга индивидуал ёндашувни жорий қилиш зарур.
Статистикага кўра, ЙТҲларнинг 18,2 фоизи 18–25 ёшдаги ёшлар
томонидан содир этилган, бу ушбу тоифадаги ҳайдовчиларнинг
эътиборсизлиги ва тажрибасизлиги билан боғлиқ. Шунингдек,
ҳайдовчилик тажрибаси 3 йилгача бўлган шахслар ЙТҲларнинг 43,9
фоизини ташкил қилади. Бу муаммони ҳал қилиш учун ёш ва тажрибаси
кам ҳайдовчилар учун қўшимча тренинглар ташкил қилиш тавсия
этилади. Масалан, хавфли вазиятларда тўғри қарор қабул қилиш
кўникмаларини ривожлантиришга йўналтирилган амалий машғулотлар
ўтказиш мумкин. Бундан ташқари, тезликни ошириш ва пиёдага йўл
бермаслик каби қоидабузарликлар кўпинча психологик омиллар, яъни
стресс ёки вақтни тежашга интилиш билан боғлиқ. Бунинг олдини олиш
учун ҳайдовчиларнинг психологик тайёргарлигини оширишга қаратилган
қисқа муддатли курслар ташкил қилиш самарали бўлади. Ушбу курсларда
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
хавфли хулқ-атворнинг оқибатлари ва уларнинг йўл хавфсизлигига
таъсири муҳокама қилиниши мумкин;
Иккинчидан, ҳуқуқий таъсир чораларининг мутаносиблигини
таъминлаш учун жарима тизимини қайта кўриб чиқиш лозим.
ЙТҲларнинг 78,8 фоизи енгил автотранспорт воситалари томонидан
содир этилгани ушбу тоифадаги ҳайдовчиларга алоҳида эътибор
қаратишни
талаб
қилади.
Мавжуд
жарималар
кўпинча
қоидабузарликларнинг оғирлигига мос келмайди, бу эса уларнинг
профилактик таъсирини пасайтиради. Масалан, тезликни ошириш ёки
пиёдага йўл бермаслик каби қоидабузарликлар учун жарималарни
ошириш билан бирга, такрорий қоидабузарликлар учун қатъийроқ
чоралар, хусусан, ҳайдовчилик гувоҳномасини вақтинча олиб қўйиш
тизимини жорий қилиш тавсия этилади. Бундай тизимда, мисол учун, бир
йил ичида уч марта тезликни оширган ҳайдовчиларнинг гувоҳномаси 3
ойга олиб қўйилиши мумкин. Бу чора қоидабузарларнинг масъулиятини
оширишга ва такрорий хатоларнинг олдини олишга ёрдам беради.
Шунингдек, одам ўлимига сабаб бўлган ЙТҲлар учун жазони янада
қатъийлаштириш, масалан, узоқ муддатли гувоҳномадан маҳрум қилиш
ёки мажбурий жамоат ишларини жорий қилиш муҳим аҳамиятга эга;
Учинчидан, объектив омиллар билан боғлиқ ЙТҲларни камайтириш
учун йўл инфратузилмасини яхшилаш зарур. Статистикага кўра,
ЙТҲларнинг 52 фоизи пиёдалар хавфсизлиги учун етарли шароитнинг
йўқлиги, йўлни иккига ажратувчи тўсиқларнинг мавжуд эмаслиги ва
йўлларнинг ёритилмаганлиги билан боғлиқ. Хусусан, Тошкент шаҳри ва
Тошкент вилоятида ЙТҲлар сонининг юқорилиги ушбу ҳудудларда
инфратузилма муаммоларининг жиддийлигини кўрсатади. Бунинг ечими
сифатида пиёдалар ўтиш йўлаклари сонини кўпайтириш, уларни ёруғ
белгилар ва светофорлар билан жиҳозлаш тавсия этилади. Бундан
ташқари, йўлни иккига ажратувчи тўсиқлар ўрнатиш, хусусан, одамлар
кўп юрадиган ва транспорт оқими юқори бўлган йўлларда, ЙТҲлар сонини
камайтиришга ёрдам беради. Йўлларнинг ёритиш тизимини яхшилаш,
айнан кечки ва тунги вақтларда (15:00–18:00 ва 18:00–20:00
интервалларида ЙТҲларнинг 30,7 фоизи содир бўлган) хавфсизлик
даражасини оширади. Велойўлакларнинг йўқлиги билан боғлиқ ЙТҲлар (6
фоиз) муаммосини ҳал қилиш учун шаҳарларда велосипед йўлакларини
ташкил қилиш ва уларни махсус белгилар билан ажратиб кўрсатиш лозим.
Йўл қопламасининг носозлиги (1 фоиз) билан боғлиқ муаммоларни
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
бартараф этиш учун йўлларни мунтазам таъмирлаш ва сифат назоратини
кучайтириш зарур;
Тўртинчидан,
технологиялардан
фойдаланиш
орқали
қоидабузарликларнинг
мониторингини
кучайтириш
муҳимдир.
ЙТҲларнинг 47,4 фоизи пиёдани уриб юбориш билан боғлиқ бўлиб, бу
кўпинча ҳайдовчиларнинг эътиборсизлигидан келиб чиқади. Бу
муаммони ҳал қилиш учун йўлларда тезликни назорат қилувчи камералар
сонини кўпайтириш ва пиёдалар ўтиш йўлакларида сенсорли тизимлар
ўрнатиш тавсия этилади. Масалан, сенсорлар пиёдаларнинг йўлга
чиқишини аниқлаб, ҳайдовчиларга огоҳлантирувчи сигнал бериши
мумкин. Шунингдек, ЙТҲлар юқори бўлган вақт интервалларида (15:00–
18:00, 18,3 фоиз) ва жойларда (Тошкент шаҳрида 1 343 та, Тошкент
вилоятида 1 368 та) патруль хизматини кучайтириш зарур. Бундан
ташқари, маълумотлар базасини яхшилаш орқали қоидабузарларнинг
шахсий тарихини (масалан, такрорий қоидабузарликлар сони, уларнинг
ёши ва тажрибаси) тизимли равишда таҳлил қилиш ва уларга нисбатан
индивидуал чоралар қўллаш имконини яратиш мумкин. Мисол учун,
такрорий қоидабузарликлар содир этган шахсларни аниқлаш ва уларнинг
гувоҳномасини қайта имтиҳонсиз қайтариб бермаган ҳолда қатъий
назорат остида ушлаб туриш тизимини йўлга қўйиш самарали бўлади;
Бешинчидан, виктимологик омилларни ўрганиш ва жабрланувчилар
билан ишлаш тизимини яхшилаш зарур. ЙТҲларнинг келиб чиқишида
жабрланувчиларнинг ижтимоий-психологик ҳолати муҳим роль ўйнайди.
Масалан, пиёдаларнинг йўлни нотўғри кесиб ўтиши ёки кечки вақтда
кўринадиган кийимлар киймаслиги ЙТҲларга сабаб бўлиши мумкин. Бу
муаммони ҳал қилиш учун жабрланувчиларнинг хавфсизлик бўйича
билимларини оширишга қаратилган маълумотномалар тарқатиш ва
уларнинг йўлда хавфсиз ҳаракатланиши учун махсус чоралар кўриш
тавсия этилади. Мисол учун, пиёдалар ўтиш йўлаклари яқинида
огоҳлантирувчи белгилар ўрнатиш ва кечки вақтда пиёдаларга
кўринадиган аксэттирувчи элементлар тарқатиш муҳим аҳамиятга эга.
Шунингдек, ЙТҲларда жабрланган шахслар учун реабилитация
марказлари ташкил қилиш ва уларга психологик ёрдам кўрсатиш
тизимини йўлга қўйиш зарур. Жабрланувчиларнинг статистикасини чуқур
таҳлил қилиб, уларнинг қайси вақт ва жойларда кўпроқ хавф остида
эканини аниқлаш орқали профилактик чораларни кучайтириш мумкин.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
Олтинчидан, қоидабузарликларнинг профилактикасида маҳаллий
ҳокимиятлар ва жамоат ташкилотларининг ролини ошириш лозим.
Статистикага кўра, ЙТҲларнинг 34,1 фоизи давлат аҳамиятига эга
йўлларда, 26,3 фоизи шаҳар кўчаларида содир бўлган. Бу маҳаллий
ҳокимиятларнинг йўл хавфсизлигини таъминлашдаги масъулиятини
оширишни талаб қилади. Масалан, маҳаллий ҳокимиятлар томонидан
хавфли йўл участкаларини аниқлаш ва уларда қўшимча назорат
чораларини жорий қилиш тавсия этилади. Шунингдек, маҳалла фуқаролар
йиғинлари билан ҳамкорликда йўл хавфсизлиги бўйича маҳаллий
тадбирлар ташкил қилиш, хусусан, пиёдалар ва ёш ҳайдовчилар билан
мулоқот ўтказиш муҳим бўлади. Жамоат ташкилотлари, масалан, ёшлар
иттифоқи ёки йўл хавфсизлиги бўйича ННТлар орқали маҳаллий
аҳолининг хавфсизликка бўлган муносабатини яхшилашга қаратилган
тадбирларни амалга ошириши мумкин. Мисол учун, ЙТҲлар юқори бўлган
ҳудудларда (Самарқанд, Фарғона, Тошкент) маҳаллий аҳоли билан йўлда
хавфсиз ҳаракат қилиш бўйича маълумот тарқатиш ва муҳокама ђ уво
чўлиси ушраллари ўтказиш фойдали бўлади.
Хулоса қилиб айтганда, йўл ҳаракати қоидаларини мунтазам бузувчи
шахсларга
нисбатан
ҳуқуқий
таъсир
чораларини
қўллашни
такомиллаштириш учун Ўзбекистонда комплекс ёндашув талаб қилинади.
Юқоридаги таклифлар — индивидуал ёндашув, жарима тизимини қайта
кўриб
чиқиш,
инфратузилма
яхшиланиши,
технологиялардан
фойдаланиш,
жабрланувчилар
билан
ишлаш
ва
маҳаллий
ҳокимиятларнинг ролини ошириш — ЙТҲлар сонини камайтириш ва
уларнинг оғир оқибатларини бартараф этишга хизмат қилади. Ушбу
чораларни амалга ошириш учун давлат органлари, маҳаллий ҳокимиятлар
ва жамоат ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш муҳимдир.
Бундай ёндашув йўл хавфсизлигини ошириш ва қоидабузарликларнинг
олдини олишда муҳим натижаларга олиб келади.
