MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
SHOIRA SHAMSNING “SAMANDAR” DEVONIDA QO‘LLANILGAN
SINONIMLAR TAHLILI
Madaminova Mahfuza Muzaffar qizi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
Oʻzbek tili va tillarni oʻqitish ta’lim yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771296
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ijodkor Shoira Shamsning “Samandar”
devonida qo‘llanilgan sinonimlar va ularning tuzilish jihatdan turlari haqida so‘z
boradi. Maqolada devondagi sinonimlarning boshqa asarlarda qo‘llanilgan
o‘rinlari taqqoslanib, farqli tomonlari to‘g‘risida bayon etiladi.
Kalit so`zlar:
sinonimlar, denetativ ma’no, leksik sinonimlar,
leksikologiya, iboraviy birlik, ko‘p ma’noli so‘zlar.
Sinonimlar (qadimgi yunoncha: σύν va ὄνυμα — bir nomli) — bir umumiy
maʼnoga ega boʻlgan (denotativ maʼnosi bir xil), qoʻshimcha (konnotativ)
maʼnosi (ekspressiv,) uslubiy va boshqa munosabat kabilarni ifodalovchi
xususiyatlari) bilan oʻzaro farqlanadigan til birliklari — so‘z, ibora, sintaktik
birlik va boshqa, boshqatdan, qayta, qaytadan, yangidan, yana, takror kabi
soʻzlari sinonim soʻzlar hisoblanadi.
Til birliklari bir xil maʼnoga ega boʻlish hodisasi sinonimiya deyiladi. Bu
hodisa qanday til birliklariga xosligiga qarab, lugaviy (leksik) sinonimiya,
frazeologik sinonimiya, sintaktik sinonimiya kabilarga boʻlinadi. Oʻzaro sinonim
boʻlgan soʻzlar guruhi sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qator 2 va undan ortiq
soʻzlardan tashkil topadi. Mas, buloq — chashma sinonimik qator 2 soʻzdan, yuz,
aft, bashara, bet sinonimik qator esa koʻp soʻzlardan tuzilgan. Koʻp maʼnoli
soʻzlar muayyan maʼnosi yoki maʼnolari bilan bir yoki birdan ortiq sinonimik
qatorga kirishi mumkin. Bitirmoq soʻzi bir maʼnosi bilan tugatmoq, tugallamoq,
tamomlamoq soʻzlari qatoriga, boshqa maʼnosi bilan esa ado qilmoq, yoʻqotmoq,
yoʻq qilmoq so'zlari qatoriga kiradi.
Sinonimik qatordagi birinchi soʻz bosh soʻz (asosiy soʻz) hisoblanadi. Bosh
soʻz, odatda, hozirgi adabiy tilga mansubligi, emotsional boʻyoq, uslubga koʻra
betarafligi va shu kabi xususiyatlari bilan shu qatordagi boshqa soʻzlardan
farqlanadi, hamda, xuddi shu xususiyatlariga koʻra tilda boshqalariga nisbatan
keng qoʻllanadi. Chiroyli, goʻzal, husnli, husndor, xushroʻy, koʻhli, zebo, suluv,
sohibjamol sinonimik qatorda chiroyli soʻzi shunday belgilarga ega va bosh soʻz
hisoblanadi. Qolgan soʻzlar esa har biri oʻziga xos belgi-xususiyati bilan
boshqalaridan farqlanadi: goʻzal soʻzi belgini kuchli (yuqori) daraja bilan
ifodalaydi; barno, zebo soʻzlari koʻproq kitobiy uslubga ega, suluv soʻzi esa
nisbatan kam qoʻllanadi va hokazo. Nutqda sinonimlarning har biridan ularga
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
xos belgi, xususiyatlarni hisobga olgan holda foydalanish muhim ahamiyatga
ega.
Metodologiya.
Tilshunoslikda sinonimiya hodisasi chuqur tarixiy ildizlarga
ega, juda keng tahlil qilingan hodisa bo'lib, sinonimlar nafaqat tilshunoslikning,
balki adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik, psixologiya kabi qator fanlarning
ham o'rganish obyektidir. Xususan, ushbu hodisa bo'yicha jahon tilshunosligida
ko'plab filologlar, tilshunoslar, olimlar tomonidan bir qancha tadqiqotlar olib
borilgan. Shu qatorda, sinonimiya hodisasi o'zbek tilshunosligida ham
M.Hakimova, M.Vafoyeva, Y.Tojiyev, A.Hojiyev, H.Shamsiddinov kabi bir qator
tilshunos olimlar tomonidan izlanishlar olib borilgan, atroflicha o'rganilgan va
turli xil nazariyalar mavjud. Ayrim tadqiqotchilar sinonimlar muammosi
benihoya ahamiyatli leksikologik masalalardan biri ekanligini ta'kidlar ekan,
shunday yozadilar: Yevropada "Hali XVIII asrning oxirlaridayoq muayyan bir
tushuncha ifodasi uchun tilda bir necha so'zni ishlatish imkoniyati haqidagi
fikrlar murosa qilingan edi".
O'zbek tilshunosligida sinonimlarga berilgan ta'riflar vaqt o'tishi bilan
rivojlanib, ilmiy tahlillarda turli yondashuvlar paydo bo'lgan. Dastlab, sinonimlar
leksemalarning ma'no jihatidan bir xilligi asosida aniqlangan bo'lsa, keyinchalik
bu ta'rifda ma'nolarining umumiyligi va o'xshashliklariga e'tibor qaratila
boshlandi. O'tgan asrning 70-yillarigacha sinonimlik asosan ma'no bir xilligiga
asoslangan bo'lsa, 80-yillarga kelib so'zning semantik tuzilmasi haqidagi ilmiy
fikrlar rivojlanib, SH. Rahmatullayev, H.Ne'matov, E.Begmatov, R.Rasulov kabi
tilshunos olimlar tomonidan sinonimlar semantik tahlil asosida o'rganila
boshladi.
Sinonimlik hodisasi dastlab faqat leksik sathda o'rganilgan bo'lsa-da,
keyinchalik bu fenomena morfologik va sintaktik jihatdan ham mavjudligini
ko'rsatgan ilmiy izlanishlar paydo bo'ldi. Shunday qilib, sinonimlar tilning
barcha sathlarida o'z ifodasini topadi. Sinonimlarning umumiy ta'rifi
quyidagicha berilishi mumkin: "Sinonimlar bir xil yoki yaqin ma'noga ega
bo'lgan, ammo emotsional-ekspressiv yoki funksional jihatdan o'zaro
farqlanuvchi til birliklaridir."
Sinonimlik variantlilikdan farq qiladi, chunki u fonetik sathda mutlaqo
uchramaydi, ya'ni so'zning talaffuzi yoki tovush tuzilishi orqali sinonimlar
o'rtasida farq bo'lmaydi. Leksik sinonimlar o'zaro ma'no jihatidan o'xshash
bo'lishiga qaramay, ular semantik jihatdan turli darajalarda, ba'zan esa uslubiy
xususiyatlarda farq qiladi. Misol uchun, ba'zi sinonimlar bir xil ma'no bo'yog'iga
ega bo'lishi mumkin, ammo ular turli uslubiy ranglarga ega bo'lishi mumkin,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
ya'ni bitta so'z rasmiy, boshqasi esa noformal kontekstda ishlatilishi mumkin.
Shuningdek, leksik sinonimlar ma'no yo'nalishida bir xil bo'lsa-da, ularning
emotsional-ekspressiv rang-barangligi ham sezilarli ahamiyatga ega. Ba'zi
sinonimlar salbiy yoki ijobiy bo'yoqqa ega bo'lishi mumkin, bu esa ularning
kontekstdagi ahamiyatini va ta'sirini o'zgartiradi. Masalan, biror hodisani
"yoqimsiz" deb tasvirlash mumkin, yoki "noqulay" deb aytish mumkin, lekin bu
so'zlarning ikkalasi ham salbiy emotsional rangga ega bo'lishiga qaramay, ular
turli xil nuanslarga ega.
Sinonimlik variantlilikdan farq qiladi, chunki u fonetik sathda mutlaqo
uchramaydi, ya'ni so'zning talaffuzi yoki tovush tuzilishi orqali sinonimlar
o'rtasida farq bo'lmaydi. Leksik sinonimlar o'zaro ma'no jihatidan o'xshash
bo'lishiga qaramay, ular semantik jihatdan turli darajalarda, ba'zan esa uslubiy
xususiyatlarda farq qiladi. Misol uchun, ba'zi sinonimlar bir xil ma'no bo'yog'iga
ega bo'lishi mumkin, ammo ular turli uslubiy ranglarga ega bo'lishi mumkin,
ya'ni bitta so'z rasmiy, boshqasi esa noformal kontekstda ishlatilishi mumkin.
Shuningdek, leksik sinonimlar ma'no yo'nalishida bir xil bo'lsa-da, ularning
emotsional-ekspressiv rang-barangligi ham sezilarli ahamiyatga ega.
1990-yillardan boshlab va undan keyingi davrda sinonimiyaning barcha
ma'no nozikliklari va jihatlari chuqurroq tahlil qilina boshladi. O'zbek tilining
yetakchi leksikologlaridan biri bo'lgan B. Yo'ldoshev, ayniqsa, iboraviy birliklar
o'rtasidagi sinonimiya hodisasini o'rganib, bu birliklar orasidagi sinonimlikning
faqat ma'no jihatidan emas, balki uslubiy rang-barangligi, qo'llanilish doirasi va
kontekstual farqlanishlari bilan ham ajralib turishini ta'kidlaydi. Bunday tahlil,
sinonimlar orasidagi nozik semantik farqlarni aniqlashda yangi yondashuvni
taqdim etdi. Shuningdek, boshqa bir taniqli tilshunos — H. Shamsiddinov,
sinonimlar orasida faqat umumiy ma'no bo'lishi yetarli emas, balki ular o'zaro
farqlanish belgilari bilan ajralib turishini ta'kidlaydi. Ularning fikricha,
sinonimlik faqat leksik ma'nolarning bir xil bo'lishi bilan cheklanmaydi, balki
so'zlarning kontekstdagi ishlatilishiga, ularning pragmatik va uslubiy
xususiyatlariga ham bog'liqdir. Shuning uchun, leksik ma'no va so'zning
kontekstda namoyon bo'ladigan ma'nolari asosida sinonimlik hosil bo'lishi
mumkin emasligini bildiradi. Bu nuqtai nazar sinonimiyaning yanada kompleks
va ko'p qatlamli hodisa ekanligini ko'rsatadi. Sinonim leksemalar tilning turli
uslublariga xosligi, qo'llanilish doirasi, va leksemaning davrga munosabati
(yangilik, eskilik, zamonaviylik)ga qarab o'zaro farqlanadi. Masalan, suv va
ichimlik so'zlari turli kontekstlarda ishlatilishi mumkin, ammo suv so'zi ko'proq
maishiy, kundalik so'zlashuvda qo'llanilsa, ichimlik so'zi rasmiy yoki ilmiy
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
matnlarda ishlatiladi. Yana bir misol sifatida, kitob va asari sinonimlari keltirilsa,
kitob so'zi kundalik tilda, asari esa adabiy va badiiy uslubga xosdir.Shuningdek,
yordam va qo'llab-quvvatlash so'zlari o'rtasida ham farqlar bor. Yordam
ko'pincha oddiy kundalik so'zlashuvda ishlatilsa, qo'llab-quvvatlash so'zi
ko'proq rasmiy yoki huquqiy kontekstlarda qo'llaniladi. Farqlilik bu yerda
nafaqat so'zning semantik o'xshashligini, balki uning qanday va qaysi
kontekstda ishlatilishini ham anglatadi.
Natija.
Bu kabi tadqiqotlardan kelib chiqqan holda, devondagi misollarni
shu kabi tahlil qilsak:
Falak
ka yo‘l topibdi, ammo topmay,
Kishi qalbiga yo‘l har jon tamosho (“Samandar” devoni 8-bet).
Aylasam izhor ko‘nglum, qadring o‘ldi
osmon
,
Telba ko‘nglum ochdi-yu sir, xordur tufrog‘cha (Devon 17-bet).
Ko‘k
oynasi uzra o‘z husnunga rom o‘ldung,
Ko‘nglung yo‘q esa manda, qoshing ne hilol etding? (Devon 34-bet)
Samo
to‘kdi-yu ashkini parishon,
Yuvib bog‘lar yuzini ayladi pok (Devon 64-bet).
Keltirilgan baytlar tarkibida
osmon, falak, ko‘k
va
samo
so‘zlari o‘zaro
sinonim bo‘lib, shoira sinonimik qatorlardan keng foydalangan. Bu esa uning
iste’dodidan dalolat beradi.
Ko‘ngul
larga solib chin Ishqni kelgan,
Yaratganga muhabbatlig‘ Muhammadga.
Dilin
toza, tilin toza tuta bilgan,
Adab ichra fazilatlig‘ Muhammadga (Devon 8-bet).
Umiddin qasr bunyod etdi
qalbim
,
Baloyi hajr ila buzmasmikan-o (Devon 9-bet).
Bu misralarda
ko‘ngil, dil, qalb
so‘zlari sinonimik qatorni tashkil qiladi.
Har bir so‘z o‘z o‘rnida qo‘llanilib, qofiya va vazn talablariga moslikni hamda
ohangdorlikni ta’minlab bergan.
Ishq
ing ozorida bitdim nomalar hasrat ila,
Zarra mehru-shafqating o‘ti uyonmasdir nega? (Devon 18-bet)
Agarcha Shoira vasliga zarra hojating yo‘qdur,
Netay, yaxshim,
muhabbat
yo‘lida oni yomon tutding (Devon 40-bet).
Shoira, sevmoq – saodat, dardin o‘lguncha chek,
Sevgi
bilmaslar hayoti o‘tmagay insonchalik (Devon 63-bet).
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
Baytlardagi sinonim so‘zlar, ya’ni ishq, muhabbat va sevgi kabilar abstrakt
otlar bo‘lib, baytlardagi she’riy san’atlar va ohangdorlikni hosil qilishda muhim
rol o‘ynagan.
Xulosa.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, sinonimlar tilimizda so‘zlar
takrorlanishining oldini olishda, nutqimizning so‘z boyligini oshirishda va
mumtoz adabiyotda badiiy uslub estetikasiga rioya etishda katta ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. R.Sayfullayeva. B.Mengliyev va boshqalar. Hozirgi oʻzbek adabiy tili.Oʻquv
qoʻllanma. T.: "Fan va texnalogiya", 2009. 120-122-bet.
2. Sh.Rahmatullayev. Hozirgi oʻzbek adabiy tili.Darslik.—Toshkent."Universitet"-
2006. 92-93-bet.
3. Shoira Shams. “Samandar” devoni. – Urganch: “Quvonchbek-Mashhura” CHJ,
2019.
4. wikipedia. uz.
