MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
61
MIRISHKOR TUMANI TOPONIMLARINING SEMANTIK TAHLILI
Ro‘ziyeva Hilola Fayzulla qizi
Osiyo texnologiyalari universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754847
Til va xalq ruhiyati, uning tarixi, madaniyati o‘rtasida mustahkam aloqalar
mavjud. Shu jihatdan, toponimlar — ya’ni geografik obyektlarning nomlari —
o‘zbek xalqining madaniy merosi, tarixiy tafakkuri, hayot tarzining muhim
ko‘zgusidir. Har bir toponim (joy nomi) o‘z zamonasi, hududiy o‘ziga xoslik va til
qonuniyatlaridan dalolat beradi.
Mirishkor tumani O‘zbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyatining
janubiy hududida joylashgan bo‘lib, boy toponimik qatlamga ega. Ushbu
maqolada tumandagi toponimlarning semantik mazmuni, etimologiyasi va
ularning jamiyat hayotidagi roli ilmiy tahlil qilinadi. Maqola davomida Mirishkor
tumani hududidagi ayrim toponimlar misolida ularning mazmunli qatlamlari
ochib beriladi va ular orqali xalqning madaniy-estetik qarashlari yoritiladi.
"Mirishkor" termini o‘zbek tilida ikki qismdan iborat: "mir" — boshliq,
rahbar yoki rus tilidan o‘zlashgan “mir” (tinchlik), ikkinchidan, "ishkor" —
mehnatkash, ishlab chiqaruvchiga nisbatan aytiladigan sifat. "Mirishkor"
atamasi tarixan “mehnatkash dehqon”, “ishbilarmon odam”, “mehnat bilan
yashovchi inson” ma’nolarini bildiradi.
Bu nom mustaqillik yillarida xalqona ruhda saqlanib qolgan va ayniqsa
sovet davrida paxtachilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan mehnatkash
xalq timsoliga aylangan. Mazkur toponim birinchi navbatda xalqning iqtisodiy
faoliyatini, mehnatga munosabatini va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiradi.
Mirishkor tumani toponimlarini tematik jihatdan quyidagi asosiy
guruhlarga ajratish mumkin:
a) Tabiat va geografik muhitga oid toponimlar
Bu toifaga kiruvchi toponimlar tabiiy sharoit, yer-havo holati, suv
manbalari va tuproq tarkibi asosida nomlangan:
- Bo‘z — sho‘rxok yoki yarim cho‘l hududdagi o‘simliksizlikni bildiradi.
- Qoratepa — “qora” (tuproqning rangi yoki og‘irligi) va “tepa” (balandlik)
komponentlaridan tuzilgan.
- Soybo‘yi — suv oqimi (soy) yaqinida joylashgan hududni bildiradi.
b) Mehnat va iqtisodiy faoliyatga bog‘liq toponimlar
Bu guruhdagi nomlar o‘zida inson mehnati va iqtisodiy hayotni ifodalaydi:
- Mehnatobod — "mehnat" va "obod" so‘zlaridan tashkil topib, inson
mehnati bilan obod etilgan hududga nisbatan qo‘llaniladi.
- G‘o‘zali — g‘o‘za yetishtiriladigan joy, paxtachilik rivojlangan qishloq.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
62
c) Ijtimoiy-siyosiy motivlarga ega toponimlar
Sovet davrida tashkil topgan bir qator qishloq va mahallalar ideologik
mazmun kasb etgan:
- Do‘stlik — millatlararo totuvlik, ijtimoiy birdamlikni targ‘ib etuvchi nom.
- Yangi hayot — yangilanish, taraqqiyot, yangi tuzum ruhi bilan bog‘liq bo‘lgan
semantik yuklamaga ega.
3. Toponimlarning xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liqligi
Ko‘plab toponimlar xalq orasidagi rivoyatlar, afsonalar yoki real tarixiy
voqealarga tayanadi. Masalan:
- Oqqapchig‘ay — qadimgi urug‘ nomi yoki o‘simlik nomidan kelib chiqqan
bo‘lishi mumkin.
Chorvador — chorvachilik bilan shug‘ullanadigan aholi yashaydigan joy.
4. Tilshunoslik asosida semantik tahlil
Toponimlar semantik jihatdan ikki turga bo‘linadi: motivlangan (ochiq
ma’noli) va demotivatsiyalangan (asl ma’nosi unutilgan). Masalan:
- "Soybo‘yi" — motivlangan.
- "Oqqapchig‘ay" — demotivatsiyalangan, ammo tarixiy tahlilga muhtoj.
Mirishkor tumani toponimlari semantik jihatdan boy va tarixiy qatlamlarga
ega. Bu nomlar xalq tafakkuri, mehnatga munosabati va tarixiy xotirasini
ifodalaydi. Toponimika — milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosni saqlash
vositasi sifatida muhim ilmiy sohaga aylanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘ulomov, A. (1974). O‘zbekistonda joy nomlari. Toshkent: Fan.
2. Qayumov, A. (1990). O‘zbek toponimikasiga kirish. Toshkent: O‘qituvchi.
3. Soliyev, A. (2001). O‘zbek tilida joy nomlari semantikasi. Toshkent: Fan.
4. Xudoyberganov, M. (2020). Qashqadaryo viloyati toponimlari: tarixiy-lisoniy
tahlil. Qarshi.
5. Mahmudov, N. va boshq. (2019). O‘zbek tilshunosligi asoslari. Toshkent:
Akademnashr.
