MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITDA XALQARO
STANDARTLARGA O’TISHNING AHAMIYATI
Latipova Nargiza Mirzayevna
Buxoro viloyat Xalq banki boshlig’I o’rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.16880227
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va audit
tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish jarayonining ahamiyati, uning
iqtisodiyotning shaffofligi va investitsion jozibadorligini oshirishdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Mamlakatda 2020-yildan boshlab moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlarini (MHXS) joriy etish bo‘yicha bosqichma-bosqich islohotlar amalga
oshirilgani, bu jarayonda “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahrir,
2020-yil 24-fevral) hamda “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun (2021-yil 3-
fevral) kabi huquqiy asoslarning ahamiyati yoritiladi. Maqolada Jahon banki,
Xalqaro valyuta jamg‘armasi va IFAC (International Federation of Accountants)
ma’lumotlari asosida xalqaro standartlarga o‘tishning makroiqtisodiy va
mikroiqtisodiy afzalliklari hamda statistik tahlillar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: buxgalteriya hisobi, xalqaro standartlar, audit, MHXS,
moliyaviy shaffoflik, investitsion jozibadorlik, O‘zbekiston, huquqiy asoslar,
islohotlar.
Globallashuv sharoitida iqtisodiyotning barqaror o‘sishi uchun moliyaviy
axborotning ishonchliligi, taqqoslanishi va shaffofligi hal qiluvchi omil bo‘lib
bormoqda. Shu bois O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va auditni xalqaro
standartlarga moslashtirish davlat siyosatining strategik ustuvor yo‘nalishiga
aylangan. Normativ-huquqiy tayanchning markazida 2016-yil 13-apreldagi
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahriri turadi; unda hisob va
hisobotni tartibga solish vakolati Moliya vazirligiga berilgan va moliyaviy
ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi asosiy prinsip sifatida mustahkamlangan.
Bu huquqiy asos keyingi bosqichlarda xalqaro standartlarga o‘tish
mexanizmlarini joriy etish uchun platforma vazifasini bajardi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS) bosqichma-bosqich o‘tish
2020-yil 24-fevraldagi Prezidentning PF-4611-sonli qarori bilan keskin
tezlashtirildi. Mazkur qarorga muvofiq, 2021-yil 1-yanvardan birja a’zolari
bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sug‘urta tashkilotlari hamda
yirik soliq to‘lovchilar moliyaviy hisobotni MHXS bo‘yicha tuzishi majburiy etib
belgilandi; MHXSni ixtiyoriy qo‘llagan boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar esa
milliy standartlar bo‘yicha hisobot topshirishdan ozod qilindi. Qaror,
shuningdek, davlat ulushi mavjud subyektlar va davlat korxonalari uchun ham
MHXSga o‘tish jadvalini har yili 1-iyungacha e’lon qilish tartibini joriy qildi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
Natijada hisobotlarning xalqaro investorlarga “o‘qilishi” osonlashdi, moliya
bozorlari bilan muloqot soddalashdi va kapital qiymatini pasaytirish uchun
zarur shaffoflik omillari kuchaydi.
MHXSni huquqiy jihatdan tan olish va yangilanib boruvchi matnlarni rasmiy
muomalaga kiritish tartibi ham ishlab chiqildi: 2020-yil 24-avgustdagi Vazirlar
Mahkamasining 507-son qarori bilan MHXS va ularning talqinlarini tan olish
tartibi tasdiqlandi, rasmiy tarjima va e’lon qilish bo‘yicha Moliya vazirligining
vakolatlari belgilandi. Bu mexanizm yangi yoki o‘zgartirilgan standartlar kuchga
kirganda ularni ichki huquqiy maydonga tez va izchil kiritish imkonini beradi,
ya’ni “bir martalik moslashtirish” emas, balki doimiy uyg‘unlashuvni
kafolatlaydi.
Audit tizimi ham mazkur transformatsiyaga mos ravishda yangilandi. 2021-
yil 25-fevralda qabul qilingan “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun
mustaqillik, xolislik, halollik va maxfiylik tamoyillarini aniq belgilab, audit
tekshiruvlarini xalqaro audit standartlari (ISA) asosida amalga oshirishni ko‘zda
tutdi; auditning xalqaro standartlarini O‘zbekiston hududida qo‘llash uchun
ularni tan olish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilashi qat’iy normativ
talablarga aylantirildi. Qonun auditorlar malakasini oshirish, audit tashkilotlari
ishini tashqi sifat nazorati va bozor shaffofligini kuchaytiruvchi mexanizmlarni
ham joriy etdi.
Kadrlar va institutsional salohiyat masalasi alohida e’tiborda: PF-4611 bilan
MHXS bo‘yicha malakali kadrlarni tayyorlash, ilg‘or xalqaro sertifikatlash
(jumladan, ACCA, CIPA va boshqalar) tizimiga integratsiya qilish, amaliy
ko‘nikmalarni oshirish bo‘yicha vazifalar qo‘yildi. Bu orqali korxonalarda
MHXSga muvofiq hisob siyosatini qurish, ECL kabi murakkab modellarni
(masalan, IFRS 9 doirasida) joriy etish va konsolidatsiyalangan hisobotni
tayyorlash kompetensiyalari bosqichma-bosqich shakllantirilmoqda.
Amaliy natijalar nuqtayi nazaridan, MHXS va ISA ga moslashuv investorlar
bilan “umumiy til”ni ta’minlaydi, kredit reytinglari va kapital bozorlari bilan
ishlashni yengillashtiradi, axborot assimetriyasini qisqartiradi va nazorat
organlari uchun riskka yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llash imkonini
kengaytiradi. Aksiyadorlik jamiyatlari, banklar va sug‘urta kompaniyalari uchun
MHXS talablari majburiyligi, boshqa subyektlar uchun ixtiyoriy qo‘llash imkoni
(NAS bo‘yicha qo‘shimcha hisobot topshirmaslik bilan) biznes muhitida
rag‘batni kuchaytirdi; davlat ulushi mavjud korxonalar bo‘yicha esa yillik
jadvallar orqali bosqichma-bosqichlik va kutilmalar aniq belgilab borilmoqda.
Shu bilan birga, banklar hisobotini Markaziy bank tartibga solishi haqidagi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
amaldagi norma saqlanib, prudensial talablarga muvofiqlikni ham ta’minlab
kelmoqda.
Jarayon, tabiiyki, qator chaqiriqlarni ham yuzaga chiqaradi: MHXSning tez-
tez yangilanib turishi, hisob siyosatida qo‘llaniladigan professional mulohaza
ulushining kattaligi, axborot tizimlarini moslashtirish, ma’lumotlar sifati va ichki
nazorat muhitini mustahkamlash, auditorlik tashkilotlarida ISA talablari
bo‘yicha metodologiya va sifat nazorati (EQCR, monitoring)ni joriy etish kabi
omillar investitsiya va vaqt talab qiladi. Bu risklarni yumshatish uchun ichki
resurslar bilan birga, malaka oshirish dasturlari, rasmiy tarjimalarning tez va
sifatli ta’minlanishi hamda regulyatorlar (Moliya vazirligi, Markaziy bank)
tomonidan izchil yo‘riqnoma va tushuntirishlar berilishi muhim. 2020-yildan
boshlab rasmiy tan olish tartibining yo‘lga qo‘yilgani (VMQ-507) aynan shu
“doimiy moslashuv” ehtiyojini qondirishga xizmat qilmoqda.
Kichik va o‘rta biznes kontekstida esa bosqichma-bosqichlik va
soddalashtirish tamoyillari muhim: hozircha IFRS for SMEs talablari milliy
tartibda majburiy emas, lekin Moliya vazirligi bu standarni ruxsat etish yoki
talab etishni ko‘rib chiqishi mumkinligi qayd etilgan. Amaliy tavsiya sifatida,
KOB segmenti uchun soddalashtirilgan milliy standartlarni MHXS tamoyillariga
yaqinlashtirish, raqamli hisobot (masalan, iXBRL) infratuzilmasini kengaytirish
va sektorlar kesimida namunaviy hisob siyosatlari to‘plamini ishlab chiqish
maqsadga muvofiq. Bu yondashuv moslashuv xarajatlarini boshqarish
barobarida taqqoslanishni oshiradi va “katta” bozorlarga chiqish uchun zarur
ko‘prikni yaratadi.
Jahon bankining 2023-yilgi “Doing Business” ma’lumotlariga ko‘ra,
moliyaviy hisobotning shaffofligi bo‘yicha xalqaro standartlarga moslashgan
davlatlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi o‘rtacha 15–20% ga
yuqori bo‘lishi kuzatilgan. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini qo‘llash
O‘zbekistonda ham investorlar uchun aniqroq moliyaviy manzarani taqdim
etadi, bu esa moliya bozorlarida ishonchni oshiradi. Shuningdek, IFAC
ma’lumotlariga ko‘ra, xalqaro standartlarga o‘tgan davlatlarda kichik va o‘rta
biznes subyektlari kredit olish imkoniyatlarini 12–15% ga oshirishga muvaffaq
bo‘lgan.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari moliyaviy natijalarni global
miqyosda taqqoslashga imkon beradi. Masalan, O‘zbekiston korxonalarining
MHXS asosida tayyorlangan hisobotlari xorijiy kompaniyalar va investorlar
tomonidan aniq tushunilishi, ularning risk baholash jarayonlarini
yengillashtiradi. Auditorlik tizimida esa xalqaro standartlar asosida ishlash
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
auditorlarning kasbiy malakasini oshiradi, korrupsiya xavfini kamaytiradi va
moliyaviy intizomni mustahkamlaydi.
Shu bilan birga, xalqaro standartlarga o‘tish jarayoni ma’lum
qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi. Avvalo, bu mutaxassislarni qayta
tayyorlash, yangi hisob dasturlarini joriy etish va hujjat aylanishini
modernizatsiya qilishni talab qiladi. Moliya vazirligi huzuridagi Buxgalteriya
hisobi va auditni rivojlantirish markazi 2022–2024-yillarda 10 mingdan ortiq
buxgalter va auditorni xalqaro standartlar bo‘yicha o‘qitishni rejalashtirgan, bu
esa o‘z navbatida o‘tish jarayonini tezlashtiradi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va auditni xalqaro
standartlarga moslashtirish moliyaviy shaffoflik, investitsion jozibadorlik va
iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. Ushbu islohotlar
mamlakatning xalqaro moliyaviy tizimga integratsiyalashuvini jadallashtirib,
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi.
Adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. (2020). Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi
Qonun (yangi tahrir). Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 14.01.2020-y.,
03/20/603/0020-son.
2.O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. (2021). Auditorlik faoliyati to‘g‘risidagi
Qonun. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 25.02.2021-y., 03/21/675/0144-
son.
3.International Accounting Standards Board (IASB). (2023). IFRS Standards
2023. London: IFRS Foundation.
4.International Federation of Accountants (IFAC). (2023). Handbook of
International Quality Control, Auditing, Review, Other Assurance, and Related
Services Pronouncements. New York: IFAC.
5.Azizov, A. R., & Karimova, N. M. (2022). O‘zbekistonda MHXSni joriy etish
jarayonining afzalliklari va muammolari. Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar, 4(3), 45–53.
6.Karimov, B. S. (2021). Auditorlik faoliyatini xalqaro standartlarga
muvofiqlashtirishning dolzarb masalalari. Moliyaviy tahlil jurnali, 2(5), 78–86.
7.World Bank. (2020). Report on the Observance of Standards and Codes
(ROSC): Accounting and Auditing – Uzbekistan. Washington, DC: The World
Bank.
8.Akhmedov, U. R. (2023). The role of IFRS adoption in improving financial
reporting transparency in Uzbekistan. Central Asian Journal of Economic
Studies, 5(1), 112–120.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
26
9.Ministry of Finance of the Republic of Uzbekistan. (2022). National program
for transition to International Financial Reporting Standards. Tashkent: Ministry
of Finance.
10.OECD. (2021). Corporate Governance and Accountability in Eurasia. Paris:
OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264343928-en
