MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
MOLIYAVIY SAVODXONLIKNI OSHIRISH ORQALI IQTISODIY
BARQARORLIKNI TA’MINLASH
O‘.Baytanov
JizPI, Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti v.b
U.Xolmurzayev
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16891913
Annotatsiya.
Mazkur maqolada moliyaviy savodxonlikning mohiyati,
uning zamonaviy iqtisodiy sharoitdagi ahamiyati, O‘zbekistondagi holati, xalqaro
tajribalar va uni oshirishga qaratilgan amaliy va strategik yo‘nalishlar tahlil
qilinadi. Aholining moliyaviy savodxonligi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot,
byudjetni samarali boshqarish, investitsion faollik va iqtisodiy xatarlarni
minimallashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Maqolada ta’lim tizimi, raqamli
texnologiyalar, bank sektori va davlat siyosatining integratsiyalashuvi orqali
moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha aniq tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Moliyaviy savodxonlik, iqtisodiy barqarorlik, raqamli moliya,
shaxsiy byudjet, investitsiya, bank tizimi, moliyaviy rejalashtirish, iqtisodiy ong.
Annotation.
This article analyzes the essence of financial literacy, its
importance in modern economic conditions, its state in Uzbekistan,
international experiences and practical and strategic directions aimed at
increasing it. Financial literacy of the population plays a decisive role in socio-
economic development, effective budget management, investment activity and
minimization of economic risks. The article provides specific recommendations
for improving financial literacy through the integration of the educational
system, digital technologies, the banking sector and public policy.
Key words:
financial literacy, economic stability, digital finance, personal
budget, investment, banking system, Financial Planning, Economic
consciousness.
Global iqtisodiy inqirozlar, raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi,
moliyaviy mahsulotlarning xilma-xillashuvi va yangi turdagi moliyaviy
xizmatlarning paydo bo‘lishi aholidan yuqori darajadagi moliyaviy
savodxonlikni talab etmoqda. Afsuski, ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda,
jumladan O‘zbekistonda ham aholining moliyaviy bilim darajasi pastligicha
qolmoqda. Bu esa o‘z navbatida noto‘g‘ri moliyaviy qarorlar, keraksiz kreditlar,
firibgarliklar va moliyaviy xavf-xatarlarning kuchayishiga olib keladi. Shu bois,
moliyaviy savodxonlikni oshirish milliy iqtisodiyotning mustahkamligi va
jamiyat farovonligi uchun dolzarb masalaga aylanmoqda.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
Moliyaviy savodxonlik — bu shaxsning moliyaviy qarorlar qabul qilishda
kerakli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi, moliyaviy mahsulotlardan to‘g‘ri
foydalanishi va xatarlarni baholay olishidir. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Moliyaviy rejalashtirish
Shaxsiy va oilaviy byudjetni boshqarish
Kredit va qarzlarni oqilona boshqarish
Tejash va investitsiya madaniyati
Sug‘urtalash va pensiya rejalari
Raqamli moliyaviy texnologiyalardan foydalanish
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda moliyaviy xizmatlarga kirish imkoniyati
ortgan bo‘lsa-da, aholining bu xizmatlardan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasi hali
yetarli emas. Markaziy bank tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, aholi
orasida moliyaviy bilimlarning pastligi sababli quyidagi muammolar
kuzatilmoqda:
Kredit olish shartlarining noto‘g‘ri tushunilishi
Firibgarlik sxemalariga ishonish holatlari
Pulni noto‘g‘ri investitsiya qilish
Moliyaviy rejalashtirishning yo‘qligi
Bu esa iqtisodiyotda soya sektorining kengayishiga, bank tizimiga bo‘lgan
ishonchning pasayishiga olib keladi.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish yo‘nalishlari
a) Ta’lim tizimini modernizatsiya qilish
Moliyaviy savodxonlik asoslarini maktabgacha ta’limdan boshlab, bosqichma-
bosqich joriy etish zarur. Maktab o‘quv dasturlarida quyidagi modullar kiritilishi
mumkin:
Shaxsiy byudjet va tejash
Kredit va foizlar
Raqamli bank xizmatlari
Soliq va pensiya tizimi
Oliy ta’limda esa iqtisodiy fakultetlar bilan cheklanib qolmasdan, barcha
yo‘nalishlarda moliyaviy madaniyat bo‘yicha kurslar o‘tilishi maqsadga muvofiq.
b) Bank va moliyaviy institutlar faoliyatini kengaytirish
Banklar faqat moliyaviy xizmatlar emas, balki moliyaviy ma’rifat markazlari
sifatida faoliyat yuritishi kerak. Misol uchun:
Kredit olishdan oldin mijozga “moliyaviy salomatlik testi”ni taklif qilish
Bank mobil ilovalarida “moliyaviy treninglar” bo‘limini joriy qilish
Aholiga bepul moliyaviy seminarlar tashkil etish
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
c) Raqamli vositalar va media orqali ta’lim
Ommabop ijtimoiy tarmoqlar, YouTube, Telegram kabi platformalarda moliyaviy
savodxonlik bo‘yicha animatsion darslar, podkastlar, viktorinalar ishlab
chiqilishi foydalidir.
d) Xalqaro tajribalarni o‘rganish va moslashtirish
Jahon banki, IMF, OECD tajribalariga e’tibor qaratish lozim. Masalan, AQShda
har yili aprel oyida "Moliyaviy savodxonlik oyi" (Financial Literacy Month)
o‘tkaziladi. Buyuk Britaniyada “Money Advice Service” va Singapurda
“MoneySense” kabi hukumat platformalari faoliyat yuritadi. O‘zbekiston ham
shunga o‘xshash milliy platformani yaratishi kerak.
e) Davlat siyosatini kuchaytirish
Aholining moliyaviy savodxonligi bo‘yicha milliy strategiya ishlab chiqilishi
kerak. Bu strategiyada quyidagilar nazarda tutiladi:
Har bir yosh guruhiga mo‘ljallangan o‘quv dasturlar
Davlat tashkilotlari va nodavlat sektorning hamkorligi
Baholash va monitoring tizimlari
Moliyaviy savodxonlik va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik o‘rtasidagi
bog‘liqlik
Moliyaviy savodxonlik shunchaki shaxsiy foyda emas, balki keng ijtimoiy-
iqtisodiy foydaga ega. Moliyaviy jihatdan savodli fuqarolar:
Kreditni oqilona oladi
Firibgarliklardan ehtiyot bo‘ladi
O‘z daromadlarini rejalashtira oladi
Soliq intizomiga amal qiladi
Investitsiyaga ishtiyoq bildiradi
Bu esa butun iqtisodiyot uchun foydalidir.
XULOSA
Moliyaviy savodxonlikni oshirish bugungi davrning eng dolzarb
masalalaridan biridir. U iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy farovonlik va shaxsiy
moliyaviy mustaqillikni ta’minlashning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Bu borada
davlat, ta’lim tizimi, banklar, nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot
vositalarining uzviy hamkorligi zarur. Ayniqsa, yangi texnologiyalar yordamida
ommaviy, tezkor va interaktiv ta’lim platformalari yaratish muhim ahamiyat
kasb etadi. Moliyaviy savodxonlikning ortishi nafaqat shaxsiy darajada, balki
milliy miqyosda barqaror rivojlanishga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 12-maydagi PF-134-sonli
Farmoni.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
2.O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy hisobotlari – www.cbu.uz
3.OECD (2021). “Financial Education in the Digital Age”.
4.World Bank (2022). “Global Financial Literacy Survey”.
5.Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). “The Economic Importance of Financial
Literacy”.
6.MoneySense Singapore – www.moneysense.gov.sg
7.Financial Literacy Month – www.financialliteracymonth.com
