MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
DORIVOR O‘SIMLIKLAR ASOSIDA TAYYORLANGAN
PREPARATLARNING USTUNLIKLARI.
Kocherova Umida
Toshkent Alfraganus Universiteti Tibbiyot
fakulteti farmasevtika yo'nalishi 2-kurs
https://doi.org/10.5281/zenodo.16924604
Dorivor o‘simliklar insoniyat tomonidan qadimdan davolash maqsadida
ishlatilgan bo‘lib, zamonaviy farmatsevtika fanida ular asosida preparatlar
ishlab chiqarish tobora kengayib bormoqda. Dorivor o‘simliklardan olinadigan
moddalar organizmga tabiiy mosligi, kamroq nojo‘ya ta’siri va ekologik
xavfsizligi bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada dorivor o‘simliklar asosida
tayyorlangan preparatlarning afzalliklari, ularning farmakologik xususiyatlari,
zamonaviy qo‘llanilishi va xalq tabobatidagi o‘rni haqida so‘z boradi.
1. Dorivor o‘simliklarning tarixiy va ilmiy asoslari
Dorivor o‘simliklar qadim zamonlardan beri xalq tabobatining ajralmas
qismi bo‘lib kelgan. Sharq tabobatida, xususan Abu Ali ibn Sino asarlarida yuzlab
dorivor o‘simliklar keltirilgan. Zamonaviy fan bu bilimlarni ilmiy asoslab,
o‘simliklardan ajratilgan faol moddalar asosida dorilar yaratmoqda.
Mahsumov M.N. va boshqalar (2007) qayd etishlaricha, o‘simliklar
tarkibidagi alkaloidlar, glikozidlar, efir moylari va flavonoidlar farmakologik
jihatdan faol komponentlar bo‘lib, ular turli kasalliklarda ishlatiladi.
2. Tabiiy preparatlarning afzallik jihatlari
Dorivor o‘simliklardan tayyorlangan preparatlar bir qancha jihatlar bilan
sun’iy sintez qilingan dorilardan ustundir:
✔
Kam nojo‘ya ta’sirlar:
Tabiiy preparatlar odatda organizmga mos tushadi, ular allergik reaksiyalar
yoki toksik ta’sirlar kam hollarda kuzatiladi.
✔
Ekologik tozaligi:
O‘simliklar tabiiy muhitda o‘sgani bois, ularni qayta ishlashda zaharli
moddalardan foydalanilmaydi.
✔
Keng ko‘lamli terapevtik ta’sir:
O‘simlik preparatlari ko‘pincha polikomponent bo‘ladi, ya’ni bir nechta faol
moddalarni o‘z ichiga oladi. Bu esa bir vaqtning o‘zida bir necha tizimlarga ijobiy
ta’sir ko‘rsatish imkonini beradi.
Allayeva M.J. (2020) darsligida keltirilishicha, dorivor o‘simliklardan
tayyorlangan preparatlar murakkab tarkibga ega bo‘lib, bu ularni organizmda
ko‘p qirrali terapevtik ta’sir ko‘rsatishiga sabab bo‘ladi.
3. O‘zbekiston farmatsiyasida dorivor o‘simliklar roli
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
O‘zbekistonda dorivor o‘simliklar asosida dorilar ishlab chiqarish keng
rivojlanmoqda. Masalan:
Gippokrat (melissa ekstrakti asosidagi tinchlantiruvchi vosita),
Fitosed (valeriana va motherwort ekstraktlari asosida),
Gastrofit, Urolesan va boshqa kombinatsiyalangan fitopreparatlar mahalliy
ishlab chiqaruvchilar tomonidan yaratilgan.
Mamadov Yu.M. va boshqalar (2010) yozganidek, mahalliy farmatsevtika
korxonalarining fitopreparatlarga bo‘lgan qiziqishi yuqori, chunki talab ortib
bormoqda.
4. Xalq tabobatidagi qo‘llanilishi
Ko‘plab dorivor o‘simliklar hanuzgacha xalq tabobatida keng ishlatilmoqda:
Choyshira (menta) — asab tizimi uchun foydali;
Qalampir (capsicum) — qon aylanishini yaxshilaydi;
Zira, romashka, zanjabil — ovqat hazm qilish faoliyatini yaxshilaydi.
Bugungi kunda ilmiy izlanishlar ularning ta’sirini isbotlab bermoqda, bu esa
ularni rasmiy tibbiyotda ham qo‘llashga asos bo‘lmoqda.
5. Dorivor o‘simliklar asosidagi dori vositalarining cheklovlar
i
Biroq, dorivor o‘simliklardan tayyorlangan dorilarni har doim ham zararli
ta’sirsiz deb bo‘lmaydi:
Har bir o‘simlikning ham to‘g‘ri dozasi va tayyorlanish usuli mavjud;
Ba’zilarining ta’siri sekin boshlanadi;
O‘zaro ta’sir xavfi mavjud (xususan, boshqa dorilar bilan).
Shuning uchun ularni ham shifokor tavsiyasi bilan qabul qilish muhim.
Xulosa:Dorivor o‘simliklar asosida tayyorlangan preparatlar tabiiyligi, kam
nojo‘ya ta’siri va ekologik xavfsizligi bilan ajralib turadi. Zamonaviy tibbiyotda
ularni keng qo‘llash ilmiy asoslangan bo‘lib, bu dori vositalarining
samaradorligini tasdiqlaydi. Shunga qaramay, ularni ham mas’uliyat bilan va
dozalashga qat’iy rioya qilgan holda ishlatish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mahsumov M.N., Aliyev X., Odilov M.A., Musayeva N.A.
Farmakologiya asoslari. — Toshkent: Ilm-Ziyo, 2007.
2. Mamadov Yu.M., Xo‘jamberdiev M.A., Mamatov V.Yu.
Klinik farmakologiya. — Toshkent: Turon-Iqbol, 2010.
3. Allayeva M.J.
Farmakologiya. — Toshkent: Hilol Media, 2020..
