Авторы

  • Qobilbek Nasriddinov
    Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti PhD talabasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.mmms.52627

Аннотация

Tadbirkorlik va biznes har bir mamlakatning rivojlanishi uchun muhim rol o`ynaydi. Usiz hech qaysi mamlakat ayniqsa kapitalistik iqtisodiy tizimni o`zi uchun asosiy yo`nalish sifatida tanlagan mamlakatlar rivojlana olmaydi. Chunki, tadbirkorlik faoliyati har qanday mamlakatda iqtisodiy rivojlanish, hamda aholi farovonligini ta`minlashda juda dolzarb ahamiyat ega soha hisoblanadi. Xitoy kabi tez suratlarda o`sayotgan mamlakatlarda tadbirkorlik faoliyatining YaIM dagi ulushi 60% tashkil etadi


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

121

TADBIRKORLIKNING MAZMUN-MOHIYATI VA UNI

KATEGORIYALASH

Nasriddinov Qobilbek Qurbonbekovich

q.nasriddinov@dtpi.uz

Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti

PhD talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.12068421

Tadbirkorlik va biznes har bir mamlakatning rivojlanishi uchun muhim rol

o`ynaydi. Usiz hech qaysi mamlakat ayniqsa kapitalistik iqtisodiy tizimni o`zi
uchun asosiy yo`nalish sifatida tanlagan mamlakatlar rivojlana olmaydi. Chunki,
tadbirkorlik faoliyati har qanday mamlakatda iqtisodiy rivojlanish, hamda aholi
farovonligini ta`minlashda juda dolzarb ahamiyat ega soha hisoblanadi. Xitoy
kabi tez suratlarda o`sayotgan mamlakatlarda tadbirkorlik faoliyatining YaIM
dagi ulushi 60% tashkil etadi

1

. Bundan ko`rinib turibdiki har qanday

mamlakatning iqtisodiy o`sishini ta`minlash undagi tadbirkorlik faoliyati
rivojalanishiga bog`liq. 1991-yillarda endigina mustaqil bo`lgan O`zbekiston
uchun tadbirkorlik faoliyati juda achinarli ahvolda edi, lekin to`g`ri amalga
oshirilgan sa`y-harakatlar tufayli 2019-yilga kelib tadbirkorlik faoliyati
mamlakat YaIM ning 50% ni tashkil etmoqda

2

.

ASOSIY MATN

Barchamiz “Biznes” so`zi yaqindagina o`zbek tilida iste`molga kirganligini

bilamiz. Ba`zida ushbu so`z “Tadbirkorlik” so`zi bilan teng ma`noda
qo`llanilganligini ko`rishimiz mumkin. Chunki, ma`lum materiallarni o`zbek
tiliga tarjima qilishda, tarjima qiluvchi shaxs imkoni boricha ajnabiy bo`lmagan
so`zlardan hammaga tushunarli bo`lishi uchun foydalanishga harakat qiladi.
Ammo, ushbu holatda xatoga yo`l qo`ygan bo`ladi. “Biznes” qadimgi inglizcha
so`z

besignes

dan olingan bo`lib uning iste`moli milodiy 950-yillarga to`g`ri

keladi. Ushbu so`zning semantikasiga qaraydigan bo`lsak inglizcha “Busy” so`zi “
Biror ish bilan shug`ullanish” va “-ness” ya`ni “-lik” ma`nosini beruvchi ot so`z
turkumini yasovchi qo`shimchasi birikmasidan hosil bo`lgan bo`lib umumiy
holdagi “Biznes” so’zi “

Biror ish bilan band bo`lishlik”

3

degan ma`no hosil qiladi.

Biznes bilan shug`ullanuvchi shaxs

biznesmen

deyiladi.

Biznes

so`zining kelib

chiqishi ingliz tilida

tadbirkorlik

so`ziga teng ma`noda “Entrepreneurship” so`zi

ishlatilib

biznes

so`zi bilan doimo teng ma`noda ishlatilmaydi. Oksford

o`quvchilari lug`atida “

biznes”

so`zi

pul topish maqsadida tovarlar va xizmatlarni

1

https://www.oecd-ilibrary.org/sites/a3891ad8-en/index.html?itemId=/content/component/a3891ad8-

en#:~:text=In%20China%2C%20there%20were%20over,reached%2022%20000%20per%20day.

2

https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/22643-kichik-tadbirkorlik-biznes-ning-yaimdagi-ulushi-3

3

https://www.dictionary.com/browse/business


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

122

ishlab chiqarish, sotib olish, sotish hamda ta’minlash bilan shug`ullanadigan
faoliyat

, “

Tadbirkorlik

” so`zi esa

ayniqsa moliyaviy tavakkalchilikni taqqozo

etadigan biznesni boshlash hamda uni yurgazish orqali pul topish faoliyati

sifatida

tasvirlangan

4

.

Iqtisodiyotda biznes tovarlar va xizmatlarni sotib olish, hamda sotish

masalasidagi

barcha

uchun

umumiy

bo’lgan

faoliyatni

o`zida

mujassamlashtiradigan bo`lsa, tadbirkorlik yangi korxonalarni vujudga keltirish,
rivoji uchun sa`y-harakatlarni amalga oshirish hamda uni boshqarishga
yo`naltirilgan faoliyat hisoblanadi

5

.

Chizma 1. Tadbirkorlikning asosiy talablari.

4

https://OxfordLearnersDictionaries.com

5

Ngo, H.T.T.

and

Igwe, P.A.

(2019), "Internationalization of Firms and Entrepreneur’s Motivations: A Review and

Research Agenda",

Dana, L.-P.

and

Ratten, V.

(Ed.)

Societal Entrepreneurship and Competitiveness

, Emerald

Publishing Limited, Leeds, pp. 29-46.

yangi korxonalarni

vujudga keltirish

va uni

rivojlantirish

yangi biznesni

turg`azish jarayoni

innovatsiyadan

foydalangan holda

yangi tavar va

xizmatlar yaratish

tavakkal qila

olishlik

har qanday

vaziyatda

moslashuvchan

bo`lishlik

ijodkorlik

o`zgacha fikrlay

olishlik qobiliyati


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

123

Chizma

2.

Biznesning

asosiy

talablari.

“Tadbirkorlik” innovatsion biznes g`oyalarni amaliyotga joriy etish va yuzaga
kelishi mumkin bo`lgan muammolarga yechimtopish jarayoni bo`lib har qanday
tadbirkorlikni boshqarishda uning turiga e`tibor qaratish lozim va tadbirkorlik
faoliyatini quyidagi turlarga bo`lish o`rinlidir

6

:

1.

Kichik tadbirkorlik faoliyati;

2.

Kengaytirilgan start-ap loyihalarga asoslangan tadbirkorlik;

3.

Katta kompaniya tadbirkorligi;

4.

Ijtimoiy tadbirkorlik;

5.

Tadqiqot tadbirkorligi;

6.

Xarid tadbirkorligi

Kichik biznes tadbirkorligi

– kichik biznes korxonasini tashkil etish,

boshqarish va rivojlantirish jarayoni bo`liob bunday turdagi tadbirkorlik asosan
bozorning cheklangan segmentiga mahalliy korxona sifatida faoliyat yuritishni
o`z ichiga olib asosan kamyob tovar va xizmatlar bilan ham mahalliy bozorni
ta`minlashi mumkin

7

.

Kengaytirilgan startap loyihasiga asoslangan tadbirkorlik-

bu innovatsion va

katta daromad keltiruvchi g`oyadan boshlanadigan va tezda katta daromadli
kompaniyaga aylana oladigan unumli biznes modelini qabul qiladigan
tadbirkorlik turi bo`lib uning asosiy vazifasi katta bozorga chiqish va kompaniya
taklif qiladigan tovar va xizmatlar uchun joy yaratishdir

8

. Kengaytirilgan startap

6

Rosemaro, Elena. (2022). Understanding the Concept of Entrepreneurship Management and Its Contribution in

Organization. International Journal of New Practices in Management and Engineering. 11. 24-30.
10.17762/ijnpme.v11i01.159.

7

Eunice, Aremu & Epetimehin, Festus. (2020). Motivation of Women Entrepreneurs in Nigeria. Sumerianz Journal of

Social Science. 162-170. 10.47752/sjss.312.162.170.

8

https://corporatefinanceinstitute.com/resources/management/scalability/#:~:text=A%20scalable%20startup%20is%

20one,niche%20for%20the%20company's%20products.

tovar va

xizmatlarni sotib

olish va sotishdagi

umumiy faoliyat

foyda olish uchun

qilingan sa`y-

harakatlar

mavjud korxonani

boshqarish va

undagi

operatsiyalarni

amalga oshirish

mavjud

imkoniyatlarni

takomillashtirish

strategik

rejalashtirish va

uning ijrosini

ta`minlash


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

124

loyihasiga asoslangan tadbirkorlikka Facebok, Instagram, Airbnb, Spotify, Uber

9

kabilarni misol keltirishimiz mumkin. Osiyo Taraqqiyot bankining 2020-yildagi
keltirgan ma`lumotiga ko`ra O`zbekistonda taxminan 1200 startap loyihalar
yo`lga qo`yilgan

10

bo`lib ularning eng ko`p daramod keltirayotganlaridan bittasi

butun O‘zbekiston bo`ylab mijozlarga elektron xarid qilish, o‘z biznesini
rivojlantirish, to‘lovlarni qayta ishlash va oziq-ovqat yetkazib berishni tashkil
qilish imkonini beradigan “Uzum” startapi hisoblanadi

11

.

Katta kompaniya tadbirkorligi-

biznes doirasida yangi korxonalarni

rivojlantirish, innovatsiyalardan foydalanish, kompaniya miqyosidagi o`sishni
amalga oshirish yo`lidagi operatsiyalarni o`z ichiga oladi

12

. Katta kompaniya

tadbirkorligining boshqa tadbirkorliklardan muhim ustunliklaridan biri shuki,
unda yangi texnologiya va g`oyalardan foydalanish imkonini beruvchi tadqiqot
va rivojlanishga sarmoya kiritish uchun moliyaviy resurslar mavjud

13

.

Ikkinchidan, katta kompaniyalarda resurslar tajriba va yangi bozorlarni
baholash imkonini berishi mumkin bo`lgan mavjud tarmoqlar sherikchilik
aloqalari yo`lga qo`yilgan bo`ladi. Jahon miqyosida Google, Microsoft, Apple va
Samsung kabi kompaniyalarni katta kompaniyalar sirasiga kirish mumkin

14

.

Ijtimoiy tadbirkorlik

- ijtimoiy muammolarga yechim topish va ijtimoiy

talablarga javob beradigan tadbirkorlik prinsiplari va starategiyalarini ishlab
chiqishdan iborat. Ijtimoiy tadbirkorlikning asosiy maqsadi foydani
maksimallashtirishdan ko`ra ijtimoiy qiymatga yo`naltirilgan korxonani
loyihalashtirish, ishga tushirish hamda uni boshqarishdan iborat. Ijtimoiy
tadbirkorlik faoliyati asosan qashshoqlikni kamaytirish, sog`liqni saqlash, ta`lim
va atrof-muhitni himoyalshdagi muammolarni hal etishga yo`naltirilgan
notijorat taskilotlar shaklida bo`lishi mumkin

15

. Dunyo bo`ylab ko`plab ijtimoiy

tadbirkorlik faoliyati bilan shug`ullanadigan tashkilotlat bor bo`lib ularga Tom`s
Shoes, State Bags,Warby Parker, Trinity Oaks, Ashoka va Mitscoots

16

kabilarni

misol keltirish mumkin.

9

https://joeducation.eu/digital-startups-examples-what-they-are/

10

https://www.adb.org/sites/default/files/publication/905251/uzbekistan-ecosystem-technology-startups.pdf

11

https://techround.co.uk/tech/10-startups-in-uzbekistan-to-watch/

12

Nabila, Azwa, Ambad., Kalsom, Abd. (2013). Corporate entrepreneurship as a determinant of large firm

performance.

13

Tseng, Jauling. (2020). How do finance companies' advantages affect competitive strategies in short‐ and

intermediate‐term loan markets? A theoretical analysis. International Journal of Finance & Economics. 26.
10.1002/ijfe.2014.

14

https://www.pfh.de/en/blog/9-types-

entrepreneurship#:~:text=Large%20company%20entrepreneurship&text=Large%20companies%20often%20create%2
0new,of%20this%20kind%20of%20entrepreneurship.

15

Akbulaev, Nurkhodzha & Aliyev, Yusif & Ahmadov, Turan. (2019). Research models for financing social business:

theory and practice. Heliyon. 5. e01599. 10.1016/j.heliyon.2019.e01599.

16

https://www.consciousconnectionmagazine.com/2016/02/social-enterprise-examples-and-principles/


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

125

Tadqiqot tadbirkorligi-

innovatsion g`oyalarni va kashfiyotlarni tijoriy

tovar va xizmatlarga o`zgartirish orqali akademik tadqiqot va bozor o`rtasidagi
bo`shliqni to`ldirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu orqali tadqiqotchilarning
chuqur izlanishlari iqtisodiy qiymat yaratishda va jamiyat rivojiga turtki bo`ladi.
Tadqiqot tadbirkorligi faoliyatiga jalb etilgan PhD talabalari va magistrantlar
startap loyihalar va texnologiyalarni yo`lga qo`yishda amaliy dunyo haqidagi
maxsus bilimlarini qo`llash orqali platformalarni ishlab chiqishlari mumkin.
Tadqiqot orqali tadbirkorlikni amalga oshirish uchun faqatgina kuchli akademik
salohiyat yetarli bo`lib qolmasdan balki haqiqiy tadbirkor kabi fikrlash, bozor
dinamikasini tushunish muhim hisoblanadi

17

.

Xarid tadbirkorligi

- yangi biznesni

boshlashga sarmoya kiritmasdan kichik biznes yoki kompaniyani sotib olish
orqali undan foyda olishni qamrab olgan faoliyatdir

18

. Bunga 2022-yil 14-apreda

Elon Maskning “Twitter” ni sotib olganligini va uni yanada rivojlantirganligini
misol keltirish mumkin

19

.

XULOSA

Yuqorida aytib o'tilganidek, tadbirkorlik tadbirkorlik faoliyati tegishli tarzda
amalga oshiriladigan ma'lum bir mamlakatga ko'maklashish imkoniyatlarini
ta'minlash uchun juda muhimdir. Aks holda, tadbirkorlik faoliyati samarasiz deb
hisoblanishi mumkin. Avvalo, tadbirkorlikning o'ziga xos usulini tanlab olish
kerak, keyin esa u chuqur bilim va tajribaga ega bo'lishi kerak, chunki ularning
har biri bilan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish mumkin emas.

Adabiyotlar:

1.

Ngo, H.T.T. and Igwe, P.A. (2019), "Internationalization of Firms and

Entrepreneur’s Motivations: A Review and Research Agenda", Dana, L.-P. and
Ratten, V. (Ed.) Societal Entrepreneurship and Competitiveness, Emerald
Publishing Limited, Leeds, pp. 29-46.


17

Career Planning for PhDs ebook

n.d.

18

Rosemaro, Elena. (2022). Understanding the Concept of Entrepreneurship Management and Its Contribution in

Organization. International Journal of New Practices in Management and Engineering. 11. 24-30.
10.17762/ijnpme.v11i01.159.

19

https://en.wikipedia.org/wiki/Acquisition_of_Twitter_by_Elon_Musk#:~:text=Business%20magn

ate%20Elon%20Musk%20initiated,mimic%20the%20Chinese%20app%20WeChat

.


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

126

2.

Rosemaro, Elena. (2022). Understanding the Concept of Entrepreneurship

Management and Its Contribution in Organization. International Journal of New
Practices

in

Management

and

Engineering.

11.

24-30.

10.17762/ijnpme.v11i01.159.
3.

Eunice, Aremu & Epetimehin, Festus. (2020). Motivation of Women

Entrepreneurs in Nigeria. Sumerianz Journal of Social Science. 162-170.
10.47752/sjss.312.162.170.
4.

https://joeducation.eu/digital-startups-examples-what-they-are/

5.

https://www.adb.org/sites/default/files/publication/905251/uzbekistan

-ecosystem-technology-startups.pdf
6.

Nabila, Azwa, Ambad., Kalsom, Abd. (2013). Corporate entrepreneurship

as a determinant of large firm performance.
7.

Tseng, Jauling. (2020). How do finance companies' advantages affect

competitive strategies in short‐ and intermediate‐term loan markets? A
theoretical analysis. International Journal of Finance & Economics. 26.
10.1002/ijfe.2014.
8.

Akbulaev, Nurkhodzha & Aliyev, Yusif & Ahmadov, Turan. (2019).

Research models for financing social business: theory and practice. Heliyon. 5.
e01599. 10.1016/j.heliyon.2019.e01599.
9.

Career Planning for PhDs ebook n.d.

10.

https://en.wikipedia.org/wiki/Acquisition_of_Twitter_by_Elon_Musk#:~:t

ext=Business%20magnate%20Elon%20Musk%20initiated,mimic%20the%20C
hinese%20app%20WeChat.
11.

https://www.consciousconnectionmagazine.com/2016/02/social-

enterprise-examples-and-principles/
12.

https://www.pfh.de/en/blog/9-types-

entrepreneurship#:~:text=Large%20company%20entrepreneurship&text=Larg
e%20companies%20often%20create%20new,of%20this%20kind%20of%20en
trepreneurship.
13.

https://techround.co.uk/tech/10-startups-in-uzbekistan-to-watch/

14.

https://www.oecd-ilibrary.org/sites/a3891ad8-

en/index.html?itemId=/content/component/a3891ad8-
en#:~:text=In%20China%2C%20there%20were%20over,reached%2022%200
00%20per%20day.
15.

https://corporatefinanceinstitute.com/resources/management/scalabilit

y/#:~:text=A%20scalable%20startup%20is%20one,niche%20for%20the%20c
ompany's%20products


background image

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

127

16.

https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/22643-kichik-

tadbirkorlik-biznes-ning-yaimdagi-ulushi-3
17.

https://www.dictionary.com/browse/business

18.

https://OxfordLearnersDictionaries.com

Библиографические ссылки

Ngo, H.T.T. and Igwe, P.A. (2019), "Internationalization of Firms and Entrepreneur’s Motivations: A Review and Research Agenda", Dana, L.-P. and Ratten, V. (Ed.) Societal Entrepreneurship and Competitiveness, Emerald Publishing Limited, Leeds, pp. 29-46.

Rosemaro, Elena. (2022). Understanding the Concept of Entrepreneurship Management and Its Contribution in Organization. International Journal of New Practices in Management and Engineering. 11. 24-30. 10.17762/ijnpme.v11i01.159.

Eunice, Aremu & Epetimehin, Festus. (2020). Motivation of Women Entrepreneurs in Nigeria. Sumerianz Journal of Social Science. 162-170. 10.47752/sjss.312.162.170.

Nabila, Azwa, Ambad., Kalsom, Abd. (2013). Corporate entrepreneurship as a determinant of large firm performance.

Tseng, Jauling. (2020). How do finance companies' advantages affect competitive strategies in short‐ and intermediate‐term loan markets? A theoretical analysis. International Journal of Finance & Economics. 26. 10.1002/ijfe.2014.

Akbulaev, Nurkhodzha & Aliyev, Yusif & Ahmadov, Turan. (2019). Research models for financing social business: theory and practice. Heliyon. 5. e01599. 10.1016/j.heliyon.2019.e01599.

Career Planning for PhDs ebook n.d.