MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
LUG’ATNI CHET TILLARNI O’RGANISHDAGI O’RNI
Mohira Djumaboyeva
Uzbekistan, Andizhan, Andizhan State Institute of Foreign Languages.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14214852
Kalit so’zlar;
lug’at, so’z boyligini oshirish, o’qitish, metodlar, tehnikalar
Ushbu maqola chet tilini egallashning eng kerakli qismi bo’lmish
o’rganuvchilarni lug'ati va uni boyitishga bag'ishlangandir. Ushbu mavzuni
o'rganib chikgan ko'plab maqolalar va kitoblarning behisobligiga qaramay, bir
nechta savollar mustaqil o'rganuvchilarga javob berish hali ham juda qiyin,
masalan: "so'z boyligini kengaytirish uchun qanday samarali usullardan
foydalanish mumkin? Bu, so’z o’rganish jarayonni har kuni so'zlarning aniq
sonini yodlash orqali qat'iy tashkil qilish kerakmi yoki uni tabiiy ravishda qo'yib
berish kerakmi? O’quvchilarni nutqning aniq va belgilangan qismlaridan
o'rganishni boshlashlari kerakmi yoki uni o'qituvchining tanloviga qoldirish
kerakmi?”
Boshlash uchun biz metodologiyada atama sifatida "lug'at" tushunchasini
berib, uni o'rganishning asosiy sabablarini aniqlashtirishimiz kerak. Lug'at
nafaqat ma'lum bir tilning barcha so'zlari, balki leksik qismlar va birliklar,
shuningdek so'z valentligidir. Shunday qilib,"lug'at" bu tilning so'zlari, shu
jumladan yakka so'zlar va iboralar, yoki ma'lum bir ma'noni anglatuvchi bir
nechta so'zlarning qismlari, alohida so'zlar deb aniqlash mumkin. [1]
Chet tili lug'atini o'rganish sabablari odamdan odamga farq qilishi
mumkin. Bu sabablardan: chet tilini o'rganish va nutq ko'nikmalarini
rivojlantirish, yozish ko'nikmalarini akademik darajaga ko'tarish, IELTS yoki
CEFRda yuqori ball olish kabilarni sanab o’tish mumkin. Yuqorida aytib
o'tilganidek, keng va so’z boyligi bilan ajrab turadigan lug'at (vocabulary),
shubhasiz, o’rganuvchining til qobiliyatini yuqori darajaga ko'taradi.
Taniqli olim Keyt S. Folse lug'at haqidagi stereotiplarni ko'rib chiqanda
ushbu afsonalarning eng birinchisi "Lug'at chet tilini o'rganishda grammatika
yoki boshqa sohalar kabi muhim emas" deganiga duch keladi (3) . Folse bu juda
keng tarqalgan noto'g'ri tushunchani rad etib, kommunikatsiyadagi eng yomon
tushinmovchiliklar lug'atni bilmagandan kelib chikishini ta'kidlaydi. Folse
Yapon tilidagi "un" so'zini bilmasdan Yaponiyadagi kichik do'kondan un sotib
olishga urinishi haqida anekdotik voqeani aytib beradi. So'rashning bir nechta
grammatik jihatdan to'g'ri shakllarini bilish bu ishni bajarmadi deb aytib beradi,
va unni ' nondan oldingi holat ' deb ta'riflash ham yordam bermaganligini
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
26
ta’kidlaydi. Uzoq va asabiy soatlardan keyin Folse do'konni unsiz tark etadi.
Shuni uchun, sayohatga grammatika kitobi bilan emas, balki tabiiy bo’lmish
lug’at bilan chiqamiz. Britaniyalik tilshunos Devid A. Uilkinsni: "grammatikasiz
juda oz narsani etkazish mumkin; lug'atsiz esa hech narsani etkazish mumkin
emas" (4) degan so’zlariga etibotingizni yana bir bor tortamiz.
So'z boyligimizni kengaytirishiga qaratilgan turli usullar va texnikalar
haqida gapirganda, ma'lum bir so'zning turli shakllarini o'rganishdan boshlash
oqilona bo'ladi deb o’ylaymiz. Ma'lumki, bir so’zning hech bo'lmaganda bir
neshta turli shakllari bor bo’lib, ularning barchasi muhidir va darslarimiz
davomida o'qitilishi kerak; shu so’zning grammatikasi masalalari; kollokatsiya
va ma'no jihatlari. Masalan “beautiful” (adjective)- “go’zal” (sifat) so’zini
“beauty” (go’zallik), “beautician” (kosmetolog) va “beaut” (go’zal) kabi bir nechta
ot shaklari bor. Shu so’zni o’zini yana fe’l shakli “beautify” – “bezash” va
“beautifying” –“bezatilish” manosi ham mavjud. Bundan tashqari bu so’zni bir
nechta kollokatsiyalari, yani muqim iboralari bor. Masalan: “beautiful people”,
“beautiful structure” va boshkalar.
Yangi so’z bilan tanishishda birinchidan, o'quvchilarga so'z qanday
ko'rinishini (uning imlosi) yoki qanday eshitilishini (talaffuzi) o'rgatish
muhimdir. Misol uchun, biz bilamizki, bitta noto'g'ri talaffuz qilingan xat sizning
"great" ni "grit" yoki hatto "grid" ga osongina o'zgartirishi va tushunmovchilikka
olib kelishi mumkin.
Ikkinchidan, biz matnda ushbu so'z bilan qanday ishlashni bilishimiz
kerak. Bu so’z ot, sifat yoki fe'l bo'lishi mumkinmi? U qanday predloglarni talab
qiladi? Esda tutishimiz kerak bo'lgan keyingi muhim narsa-bu so'z bilan bog'liq
holda ona tilida so'zlashuvchining ongiga keladigan barcha uyushmalardir.
Yangi so'zni o'rganishning yuqorida qayd etilgan jihatlarini o'qish,
tinglash, yozish va gapirish orqali osonlik bilan o'rgatish mumkin. Bu usullar
oddiy ko'rinishi mumkin, lekin baribir samaralidir.
Keling, “o'qish”ni yangi lug'atni o'rganish usuli sifatida ko’rib chikaylik.
Odatda, barcha janrdagi kitoblarni o'qish tavsiya etiladi. Agar klassik adabiyot
qiyin bo'lib tuyulsa, oddiy romantik komediya yoki har qanday boshka ilmiy-
fantastik yoki roman janrlarini tanlashdan tortinmanslik tavsiya etiladi. Chunki,
hatto ona tilida so'zlashuvchilar tomonidan yozilgan engil o'yin-kulgi uchun
yozilgan asar ham o'quvchilarning so'z boyligini kengaytirishi mumkin. Bu,
shubhasiz, har qanday o’quvchini qiziqish doirasi bilan bog'liq so'zlarni
tanlashga yordam beradi. Notanish bo’lgan so'zga duch kelganingizda, so'z
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
27
atrofidagi jumlalarni o'qish va kontekstdan nimani anglatishini tushunishga
harakat qilish tavsiya etiladi. Lug'at bilan esa taxmindi tekshirish mumkin.
Kitobingiz o’kish uchun har kuni vaqt ajratilishi kerak. Notanish so'zlarni
o'tkazib yubormaslik tavsiya etiladi, va har safar ularga duch kelganligida ularni
manosini tahmin qilish yoki lug’atda manosini topish kerak bo’ladi. So'zni bir
necha marta uchratganingizdan va qidirganingizdan so'ng, oxir-oqibat uning
ta'rifini eslab qolishingiz kerak. Ularni muntazam suhbatlashishda sinab ko'rish
kerak bo’ladi, shunda ularni qachon va qayerda ishlatishini o’quvchi bilib
olasidi. Bu O'qish jarayonidan o’rganuvchi albatta zavq olishi kerakdir!
Keyingi foydali usul bu inglizcha asosiy so'zlarning yanada rivojlangan
ekvivalentini
bilish
imkonini
beruvchi
tezaurusdan
foydalanishdir.
Sinonimlardan iloji boricha ko’roq foydalanish nutqimizni yorqin qiladi.
Ingliz tilida gapiradigan do'st topish va u bilan suhbatlashish ham eng
samarali usullardan biri deb sanaladi. Yangi o’rganilgan so'zlardan
foydalanishni mashq qilish kerak bo’ladi. Internet suhbatdoshingiz sizning
yoningizda yashashi shart emas, bu uchun elektron pochta, telefon suhbat, va
hatto
kompyuterlardan
foydalanish
mumkin.
O'rganayotganingizni
tushunadigan do'stingiz sizga mashq qilishda, suhbatlaringizda yangi so'zlarni
ishlatishda va sizga maslahat beradi. Do'stona suhbat qiziqarli bo'lgani uchun,
bu qiyin ish kabi bo'lmaydi! Agar suhbatdosh ham sizning tilingizni
o'rganmoqchi bo'lsa, ikkala taraf uchun ham bir-birining xatolarini tushunish
osonroq bo'ladi.
Hozirgi kunda juda ko’p kompyuter dasturlari va veb-saytlarida yangi
"kun so'zi" ro'yxatini va manosini har kuni berishni qollashadi. Bundan tashkari
do'stlar bilan o'ynash uchun juda ko'p qiziqarli so'z o'yinlari mavjuddir.
“Boggle,” “Scrabble” yoki “Catch-phrase” ilovalarini sinab ko'rish tavsiya etiladi.
Radio tinglash, televizor tomosha qilish yoki ingliz tilida o’rganuvchiga
qiziq bo’gan podkastni topish va u hakida gaplashish ham tilni tushunishga
yahshi mashq boladi.
Agar muvaffaqiyatga erishmoqchi bo'lsangiz, siz haqiqatan ham yangi
lug'atni o'rganishni chin yurakdan xohlashingiz kerak.
Ushbu maqolani yakunlab, shuni aytishimiz mumkinki, agar o'rganish to'xtovsiz
bo’lsa va har hil metod va usullardan foydalanilda so'z boyligini kengaytirish tez
va samarali bo'lishi mumkin. Agar o'quvchi to'g'ri motivatsiyaga ega bo'lsa,
o'zlarining mustahkam so'z boyligini yaratish orqali osongina bilimdon shaxsga
aylanishi mumkin.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
28
Foydalanilgan adabiyotlar royhati:
1.
Beheydt, Ludo (1987). The semantization of vocabulary in foreign
language learning. System 15(1), 55-67.
2.
Folse, Keith S. (2004). Myths about Teaching and Learning Second
Language Vocabulary: What Recent Research Says. TESL Reporter 37(2) 1-13;
3.
Folse, Keith S. (2004). Vocabulary Myths: Applying second language
research to classroom teaching. University of Michigan Press, Ann Arbor.
4.
Meara, Paul (2002). The rediscovery of vocabulary. Second Language
Research, 18(4), 393-407;
5.
Nation, Paul (1990). Teaching and Learning Vocabulary. NewburyHouse,
NewYork.
6.
Nation, Paul (1994). New Ways in Teaching Vocabulary. TESOL.
7.
Sánchez, Aquilino&Manchón, Rosa M. (2007). Research on Second
Language Vocabulary Acquisition and Learning: An Introduction. International
Journal Of English Studies 7(2), vii-xvi.
8.
Wilkins, David A. (1972).Linguistics in language teaching. Edward Arnold,
London.
