MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
TEXNOLOGIYA ASRIDA TA`LIM
Hamidova Nozilaxon
Qo`qon universiteti Turizm va iqtisodiyot fakulteti talabasi
Email: hamidovanozila06@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14892585
Annotatsiya:
Texnologiya asrida ta'lim tubdan o'zgarmoqda. An'anaviy
o'quv usullari zamonaviy texnologiyalar bilan birlashmoqda, bu esa ham
imkoniyatlarni, ham qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda.Ushbu maqolada
ta'lim jarayonlarini texnologiyalashtirishning ilmiy asoslari, ta'lim berishning
texnologiyalashtirilgan shakl va usullarini ishlab chiqish va hayotga tadbiq etish
zarurligi, ta'lim mazmunini tubdan yangilash va innovatsion faoliyatni
texnologiyalashtirish extiyoji va ta'lim jarayonlarining texnologiyalashuvi
vazifalari pedagog va tarbiyachida bir qator qobiliyatlarning aniqlanishini
taqozo etishi masalalari yoritilgan.
Kalit so'zlar:
ta'lim jarayoni, texnologiyalashtirish, texnologik
kompetentlik, innovatsion faoliyat, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari,
faoliyatni texnologiyalashtirish, texnologik yondashuv, ilg'or pedagogik
texnologiyalar.
Texnologiya asrida ta'lim o'zgarish davrida. Zamonaviy texnologiyalar
ta'lim jarayonining barcha bosqichlariga chuqur ta'sir ko'rsatib, o'rganish
usullarini, o'quv resurslarini va o'qitishning o'ziga xos xususiyatlarini tubdan
o'zgartirmoqda. Bugungi kunda ta'limning samaradorligi va sifatini oshirishda
texnologiyalar muhim rol o'ynaydi, lekin ularning qo'llanilishi bilan bog'liq yangi
imkoniyatlar va muammolar ham mavjud. Ushbu maqolada texnologiya asrida
ta'limning ijobiy va salbiy jihatlari, yangi imkoniyatlar va ularni qanday
samaraliroq ishlatish borasidagi muammolar tahlil qilinadi.
Taʼlim kommunikatsiyalari va texnologiyalari assotsiatsiyasi (AECT)
taʼlim texnologiyasini „tegishli texnologik jarayonlar va resurslarni yaratish,
ulardan foydalanish va boshqarish orqali oʻrganishni osonlashtirish va
samaradorlikni oshirishni oʻrganish va axloqiy amaliyot“ deb taʼriflagan. U taʼlim
texnologiyasini „oʻrganish uchun jarayonlar va resurslarni loyihalash, ishlab
chiqish, ulardan foydalanish, boshqarish va baholash nazariyasi va amaliyoti“
sifatida koʻrsatdi. Shunday qilib, taʼlim texnologiyasi barcha haqiqiy va ishonchli
amaliy taʼlim fanlariga, masalan, asbob-uskunalar, shuningdek, ilmiy tadqiqotlar
natijasida olingan jarayonlar va protseduralarga tegishli boʻlib, maʼlum bir
kontekstda nazariy, algoritmik yoki evristik jarayonlarga murojaat qilishi
mumkin: albatta jismoniy texnologiyani nazarda tutadi. Taʼlim texnologiyasi —
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
bu texnologiyani taʼlimga ijobiy tarzda integratsiyalash jarayoni boʻlib, u yanada
xilma-xil taʼlim muhitini va oʻquvchilarning texnologiyadan foydalanishni,
shuningdek, umumiy topshiriqlarini oʻrganish usulini taʼminlaydi.
Taʼlim texnologi — bu taʼlim texnologiyasi sohasida oʻqitilgan shaxs.
Taʼlim texnologlari oʻrganishni yaxshilash uchun jarayon va vositalarni tahlil
qilish, loyihalash, ishlab chiqish, amalga oshirish va baholashga harakat
qilishadi. Taʼlim texnologi atamasi asosan Qoʻshma Shtatlarda qoʻllanilsa-da,
oʻrganish texnologi sinonim hisoblanadi va Buyuk Britaniyada hamda Kanadada
qoʻllanadi.
Zamonaviy elektron taʼlim texnologiyasi bugungi kunda jamiyatning
muhim qismidir. Taʼlim texnologiyasi elektron taʼlim, taʼlim texnologiyasi,
taʼlimda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), edtech, taʼlim
texnologiyasi, multimediali taʼlim, texnologiyani kengaytirilgan taʼlim (TEL),
kompyuterga asoslangan taʼlim (CBI), kompyuterda boshqariladigan oʻqitish,
kompyuterni oʻz ichiga oladi. asoslangan taʼlim (CBT), kompyuter yordamida
o‘qitish yoki kompyuter yordamida o‘qitish (CAI), internetga asoslangan taʼlim
(IBT), moslashuvchan taʼlim, vebga asoslangan trening (WBT), onlayn taʼlim,
raqamli taʼlim sohasida hamkorlik, taqsimlangan taʼlim, kompyuter
vositachiligidagi aloqa, kiber-taʼlim va multimodal taʼlim, virtual taʼlim, shaxsiy
taʼlim muhitlari, tarmoqqa ulangan taʼlim, virtual oʻquv muhitlari (VLE) (ular
oʻquv platformalari deb ham ataladi), m-learning, hamma joyda oʻrganish va
raqamli taʼlim
Ushbu koʻplab atamalarning har birining oʻziga xos xususiyatlarini
koʻrsatadigan himoyachilari bor. Biroq, taʼlim texnologiyasidagi koʻplab atamalar
va tushunchalar noaniq tarzda taʼriflangan; masalan, Fidlerning adabiyotlarni
koʻrib chiqishi shaxsiy taʼlim muhiti tarkibiy qismlarining toʻliq etishmasligini
aniqladi. Bundan tashqari, Mur ushbu atamalarni kontseptsiya yoki printsip
boʻyicha tubdan oʻxshash emas, balki raqamlashtirish yondashuvlari,
komponentlar yoki etkazib berish usullari kabi oʻziga xos xususiyatlarni
taʼkidlagan holda koʻrdi. Misol uchun, m-learning oʻrganish vaqtini, joylashuvini,
foydalanish imkoniyatini va kontekstini oʻzgartirish imkonini beruvchi
harakatchanlikni taʼkidlaydi ; shunga qaramay, uning maqsadi va kontseptual
tamoyillari taʼlim texnologiyasidir.
Amalda, texnologiya rivojlangan sari, dastlab nomi bilan taʼkidlangan
alohida „tor belgilangan“ terminologik jihat taʼlim texnologiyasining umumiy
maydoniga qoʻshilib ketdi. Dastlab, „virtual oʻrganish“ semantik maʼnoda tor
taʼriflanganidek, virtual dunyoda atrof-muhit simulyatsiyasiga kirishni nazarda
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
tutadi, masalan, travmadan keyingi stress buzilishini (TSSB) davolashda.
Amalda, „virtual taʼlim kursi“ barcha yoki hech boʻlmaganda muhim qismi
Internet orqali taqdim etiladigan har qanday oʻquv kursiga ishora qiladi.
„Virtual“ sinfda yuzma-yuz oʻqitiladigan kursni tasvirlash uchun kengroq
maʼnoda qoʻllanadi, lekin kontseptual ravishda sinfdagi oʻqitish bilan „deyarli“
bogʻlanishi mumkin boʻlgan oʻrnini bosuvchi rejim orqali, yaʼni odamlar buni
qilishlari shart emas. oʻrganish uchun jismoniy sinfga boring. Shunga koʻra,
virtual taʼlim masofaviy taʼlim shakliga ishora qiladi, unda kurs mazmuni kursni
boshqarish ilovalari, multimedia resurslari va videokonferentsaloqa kabi turli
usullar bilan yetkaziladi. Virtual taʼlim va oʻyinlar yoki qismlarga ajratish kabi
simulyatsiya qilingan oʻrganish imkoniyatlari oʻquvchilarga sinf mazmunini
haqiqiy vaziyatlarga ulash imkonini beradi.
Obyektlarga keng tarqalgan taʼlim mazmuni oʻquvchining atrofida boʻlib, u
oʻquv jarayonini hatto anglamasligi ham mumkin. Individual interfeys va
materiallardan foydalangan holda moslashtirilgan taʼlimning kombinatsiyasi, bu
shaxsga mos keladigan, shu tariqa shaxsan tabaqalashtirilgan taʼlim oladigan,
raqamli resurslardan va turli joylarda va turli vaqtlarda oʻrganish
imkoniyatlaridan hamma joyda foydalanish imkoniyatiga ega. Aqlli taʼlim aqlli
shahar kontseptsiyasining tarkibiy qismidir
Demak, dastlabki bosqichlardanoq pedagogika umumfalsafiy g’oyalar tartibida
shakllanganligi sababi u hamisha insonlarnning mohiyatini talqin qilishga va
uning shaxsligini yoritib berishga bevosita bog’liq boladi.Zero pedagogikaning
asosiy negizini tashkil etuvchi barcha falsafiy g’oyalar insonni shaxs sifatida
barkamol,har tomonlama rivojlangan qilib tarbiyalash uchun hizmat qiladilar.
Texnologiya asrida ta'limning ijobiy va salbiy jihatlari mavjud, shu bois
ularni samarali qo'llash uchun strategiyalarni ishlab chiqish juda muhim.
Texnologiya talabalar uchun yangi imkoniyatlarni ochib berishda davom etadi.
Biroq, texnologiyalarni samarali ishlatish uchun talabalar va o'qituvchilarning
malakasi, teng imkoniyatlarni ta'minlash, axborot xavfsizligini ta'minlash,
ijtimoiy aloqani rivojlantirish kabi muammolarga e'tibor qaratish kerak. Yana
ham rivojlangan texnologiyalar (AI, AR, VR) ta'limning kelajagini
shakllantiradigan kuchli vositalar bo'lib, ularning samarali qo'llanilishi
ta'limning sifatini va samaradorligini oshirishga imkon beradi.
Falsafiy qarashlar tizimi va ularga mos keluvchi pedagogik
madaniyatining
paradigmalari
ta’lim
tarixida
shaxsga
yo’naltirigan
yondashuvning har-xil qirralari va jihatlarini belgilab beradi , bu esa keyinchalik
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
pedagogki madaniyatda toplanadi va “Ta’lim beruvchi tomonidan ta’lim
oluvchiga singdiriladigan ta’lim oluvchining
ongli itoati , uning shaxsi va ma’naviyatining rivijlanishi, ma’rifatli bo’lishi, ta’lim
oluvchida shakillanadigan ruhiy dunyosi va olinadigan bilimlardan keladigan
naf, ta’lim jarayonlari kechayotgan ijtimoiy muhitning o’ziga xos xususiyatlaini
ham inobatga oladi”.
Shaxsga yo’naltirilgan yondashuvning rivojlanish va takomillashish
muammosini tadqiq qilishga qator ilmiy ishlar bag’ishlangan. Biz o’z fikrimizni
ta’lim jarayonlarini texnalogiyalashtirish bilan bog’liq bo’lgan shaxsga
yo’naltirilgan jihatning tarixini bayon qilish bilan chekladik.
Buyuk pedagog olim V.A.Suxomlinskiy pedagogik yo’naltirilganlikning ilk
yonalishini tahlil qilish jarayonida shunday fikirni bildiragan “har tomonlama
rivojlangan shaxsni tarbiyalash jarayoning yutug’i , har bir pedagog va
pedagoglik jamoaning shu jarayonda ishtirok etuvchi elementlarining o’zaro
bog’liqligi hamda o’zaro to’lduruvchanligni nechog’lik chuqur anglab
yetishishga bevosita bog’liqdir “. Barkamol shaxsni tarbiyalshada ushbu o’zaro
bog’liqlik va o’zaro to’ldiruvchanlikni anglab yetish o’z-o’zini tarbiyalsh va o’z-
o’zini rivojlantirishning,ta’lim va taribiyaning muhim omili bo’lishi, pedagogik
mahoratning asosiy elementidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 580-sonli farmoni
2.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28-yanvardagi PF-60-son
3.”Ta’lim nazaryasi va demokratiya va ta’lim” .Toshkent.329-bet.*Fan va ta’lim
nashriyoti
4.A.A.Axmedov.Ijtimoiy pedagogika.o’quv qo’llanma.”Kamolot” nashriyoti
Buxoro-2023 9-10 betlar
5. Richard.E.Mayer.”Multimediya Learning” Cambridge University Press
Nashriyoti 2009 yil 207-bet
