MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
153
LOTIN TILI VA TIBBIY TERMINOLOGIY FANINI O‘RGANISHDA
O‘ZBEK TILINING O‘XSHASH VA FARQLI TOMONLARI
Muxammedova F.R.
GulDU Tibbiyot fakulteti katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14948475
Kalit so‘zlar:
anatomiya, fiziologiya, farmakologiya, so‘z turkumlari,
moslashgan va moslashmagan aniqlovchilar, atama, terminologiya, tilshunoslik,
lingvistika, tibbiy soha
Lotin tili, insoniyat tarixida ilm-fan, tibbiyot va huquq kabi sohalarda asosiy
kommunikatsiya vositasi bo‘lib kelgan. Tibbiy terminologiya esa ayniqsa,
tibbiyot sohasida universallikni ta'minlash uchun Lotin tiliga tayangan. Lotin tili
— Yevropa va butun dunyo ilm-fanining asosi sifatida uzoq yillar davomida
ta'lim va ilmiy sohalarda hukmronlik qilgan. Ayniqsa, tibbiyotda, anatomiya,
fiziologiya, farmakologiya va boshqa tibbiy fanlarda ko‘plab terminlar lotin
tilidan kelib chiqqan. Bu tilning foydalanilishi ilmiy terminologiyani global
tushunish uchun muhim ahamiyatga ega. Lotin tili o‘zining aniq va nozik
ifodalari bilan tibbiy tushunchalarni aniq belgilash imkonini beradi. Tibbiyotda
ishlatiladigan terminlar ko‘plab millatlarning tillariga kirib borgan va ular o‘z
milliy tillarida qabul qilingan shakllarda foydalanilmoqda. Lotin tili, asosan,
tibbiy soha uchun asos bo‘lib xizmat qilgan va shu sababli tibbiyotda
ishlatiladigan ko‘plab atamalar uning ildizlaridan kelib chiqadi. Tibbiy
terminologiyada lotin tili juda keng qo‘llaniladi, chunki u aniq, qat'iy va universal
ma'noga ega. Bunday aniq atamalar shifokorlar va tibbiyot xodimlariga turli
mamlakatlarda, turli tillarda bir xil tushuncha berishda yordam beradi. Masalan,
“cardio” (yurak), “neuro” (nerv tizimi), “derma” (teri) kabi so‘zlar, lotin tilidan
kelib chiqqan va ko‘plab tibbiy atamalarda qo‘llaniladi.
Talabalar o‘z o‘quv faoliyatlarining ilk kunlaridanoq lotin tili va tibbiy
terminalogiya fanini o‘rganishni boshlaydilar. Tabiiyki, bu fan ular uchun yangi
fan, lotin tili alifbosi, fonetikasi, ot, sifat, fe’l so‘z turkumlari, moslashgan va
moslashmagan aniqlovchilar, murakkab anatomik-gistologik va klinik terminlar
tarjimasi ularning barchasini hamma talaba bir hilda yaxshi yoki a’lo darajada
o‘zlashtira olmaydi.
Har bir o’rganilgan til malakasi insonning til bilish
malakasiga ta’sir qilib va uni boyitib boradi. Bilimlar dunyosida yangi sahifaga
duch kelgan talaba uni o‘zlashtirishda avvalambor o‘zi o‘rgangan usulini
qo‘llaydi. Tillar borasida esa ikki tilning o‘rganilayotgan va o‘zbek tilining
morfologiyasi va grammatikasini yaxshi bilishi talaba uchun muvaffaqiyat zinasi
hisoblanadi. O‘zbek tili, o‘zining xususiyatlari va strukturaviy farqlari bilan bu
jarayonda muhim o‘rin tutadi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
O‘zbek tiliga kirib kelgan tibbiy terminlar asosan lotin tilidan olingan,
ammo bu jarayonda lotin tilining fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisi o‘zbek
tiliga moslashgan. Ko‘p tibbiy terminlar o‘zbek tiliga lotin tilidan olingan, shu
sababli ular o‘rtasida katta o‘xshashlik mavjud. Bu atamalar ko‘p hollarda
so‘zning yozilishi, talaffuzi va ma'nosi bo‘yicha ham mos keladi. Masalan,
“diagnosis” (diagnoz) yoki “symptom” (simptom), “neurologiya” (nevrologiya),
“oftalmologiya”, “ginekologiya” va “kardiologiya” kabi atamalar.
O‘zbek tilining tibbiy terminologiyaga bo‘lgan ta’siri nafaqat tilshunoslik,
balki tibbiyot fanining rivojlanishiga ham katta yordam beradi. Tibbiy
terminlarni o‘zbek tiliga tarjima qilish va ularni o‘quvchilarga tushunarli qilish
uchun tilning o‘ziga xosligini inobatga olish zarur.
Lotin tilining fonetikasi
o‘zbek tiliga nisbatan ancha farq qiladi. Masalan, lotin tilida mavjud bo‘lgan
ayrim tovushlar o‘zbek tilida mavjud emas, shuning uchun lotin tilidagi atamalar
o‘zbek tiliga tarjima qilganda talaffuz o‘zgaradi. Misol uchun, “cholecystitis” so‘zi
lotin tilida talaffuz qilinishi boshqacha, ammo o‘zbek tilida buni “jigar
yallig‘lanishi” deb tushunish mumkin.
Lotin tili infiksial til bo‘lib, ko‘plab qo‘shimchalar va o‘zgarishlar orqali
so‘zlar hosil qilinadi. O‘zbek tilida esa, ko‘proq qo‘shimchalar yordamida so‘zlar
o‘zgaradi, bu esa lotin tilidagi grammatik strukturalardan farq qiladi. Masalan,
lotin tilidagi “gastroenterology” so‘zi o‘zbek tilida “gastroenterologiya” sifatida
ishlatiladi. O‘zbek tiliga kirgan lotincha atamalar o‘zbekcha ekvivalentlari bilan
birgalikda ishlatiladi. Shuning uchun, bu atamalarni o‘rganish, tibbiyot talabalari
va mutaxassislari uchun muhimdir.
O‘zbek tilidagi tibbiy atamalar ko‘plab tarixiy omillar, jumladan, rus va arab
tillarining ta'siri ostida rivojlangan. Lotin tili esa ko‘proq qadimgi Yevropa ilmiy
an'analaridan kelib chiqadi. Bu esa ikki til orasidagi tarixiy va madaniy farqlarni
tashkil etadi.
Lotin
tili
va
tibbiy
terminologiya,
tibbiyot
sohasida
ilmiy
kommunikatsiyaning markazida turadi. O‘zbek tilining o‘xshashliklari va farqlari
lotin tilidagi atamalarni o‘rganish va ularni o‘zbek tiliga to‘g‘ri tarjima qilishda
katta ahamiyatga ega. Tibbiy terminologiyani o‘rganish jarayonida tilshunoslik,
lingvistika va tibbiyot fanlari o‘rtasidagi aloqalar hamda o‘zbek tilining
xususiyatlari chuqur o‘rganilishi zarur. Bu orqali tibbiyot sohasi bilan bog‘liq
barcha sohalarda o‘zbek tilining imkoniyatlarini yanada kengaytirish mumkin.
Tibbiy terminologiyani to‘liq tushunish uchun, har ikkala tilni bilish va ularning
o‘zaro farqlarini anglash katta ahamiyatga ega.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Z.M.Maxmudov – Lotin tili va tibbiyot terminologiyasini o‘rganishda o‘zbek
tili grammatikasining o‘rni- “Fan va taʼlim” ilmiy jurnali / Impact-faktor 3.567
(SJIF) 2022 yil noyabr / 3-jild 11-son
2.
Esonovna, A.S., & Ziyoda, Q. (2023). Lotin va yunon tillarining tibbiyot
terminologiyasidagi o‘rni. Новости образования: исследование в XXI веке,
1(7), 551-552.
3.
Абраева, Ш. Э. (2023). Лотин ва юнон морфемаларининг тиббиёт
матнларида тақсимланиши ва қўлланилиши. Scientific Impulse, 1(6), 1255-
1258.
4.
Ziyoda, A., Mukaddam, S., & Shakhnoza, A. (2019). Communicative
peculiarities of impersonal sentences in English discourse. Вопросы науки и
образования, (7 (53)), 82-84.
5.
Isoqovich, A. A., Ravshanovna, X. L., & Xasanovich, X. R. (2024).
ADVANCEMENTS IN DIGITAL DEVICE TECHNOLOGIES: A COMPREHENSIVE
REVIEW. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 1(6), 16-19.
6.
Khalilova, L. (2024). А COMPREHENSIVE АNАLYSIS OF USING DIGITАL
TECHNOLOGIES TO IMPROVE ENGLISH LАNGUАGE COURSES. Talqin va
tadqiqotlar, 1.
7.
Khalilova, L. (2024). DIGITAL TECHNOLOGY EVOLUTION: IMPROVEMENT,
REFINEMENT, AND EMERGENCE OF NEW TECHNOLOGIES IN VARIOUS FIELDS.
Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences, 3(1), 122-126.
8.
Khalilova, L. (2024). THE EVOLUTION OF DIGITAL TECHNOLOGIES:
REVOLUTIONIZING INDUSTRIES AND SOCIETY. Science and innovation in the
education system, 3(1), 47-54.
9.
Ravshanovna, X. L., Ogli, H. R. A., Abdunazarovich, S. N., & Ulug’Bek
Ayakulov Abdigapor, O. G. (2024). ROLE OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION. Eurasian Journal of Technology and Innovation, 2(1-2), 64-67.
10.
Наримова, Г. А., Сиддикова, Н., & Саматова, Г. (2015). Различные
подходы в преподавании иностранного языка студентам в неязыковых
вузах. Научный альманах, (11-2), 292-296.
11.
Shaimova, G. A., Shavkieva, D., & Abdukadyrova, N. (2014). The Importance
of WebQuest Technologies in Formation of the Professional Speech in Future
Specialists. In Young Scientist USA (pp. 160-162).
12.
Abdukadirova, N., Norimova, G., Shavkieva, D., Togaeva, M., & Norkuzieva,
Z. (2020). Development of communicative competence as an important element
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
156
in the formation of a student's personality. International Journal of Advanced
Science and Technology, 29(5), 1746-1750.
13.
Shaimova, G. A., & Shavkieva, D. (2013). Professionalno-orientirovannoe
obuchenie angliyskomu yazyiku v neyazyikovyih vuzah. Professional-oriented
teaching of English in nonlinguistic universities] Molodoy uchenyiy, (11), 692-
694.
