MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
SURDOTARJIMONLARNING PRAGMATIK KOMPETENSIYASINI
SHAKLLANTIRISH BO‘YICHA XORIJIY TAJRIBALAR: TAHLIL VA
O‘ZBEKISTON UCHUN IMKONIYATLAR
Abdullayeva Nargiza O‘ktamovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti Sirtqi bo‘lim, Pedagogika-psixologiya va
musiqa yo‘nalishlarida masofaviy ta’lim kafedrasi stajtor-o‘qituvchi
abdullayevanargiza1114@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14921153
Annotatsiya:
Ushbu tezis AQSh, Germaniya va Yaponiyaning
surdotarjimonlik
tajribalarini
o‘rganadi.
Pragmatik
kompetensiyani
rivojlantirish uchun sertifikatlash, texnologiya va madaniy sezgirlikka e’tibor
qaratiladi. O‘zbekistonda surdotarjimonlar malakasini oshirish va karlar
jamiyatini jalb qilish uchun modellarni moslashtirish masalalri ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: Imo-ishora tili Pragmatik kompetensiya Surdotarjimonlar
Xorijiy tajriba O‘zbekiston Sertifikatlash Texnologiya Madaniy sezgirlik
Inklyuziya xalqaro hamkorlik.
Abstract
: This thesis explores the development of pragmatic competence
among sign language interpreters in Uzbekistan and neighboring countries—
Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Afghanistan—up to
2025. It assesses the current state of interpretation services, highlighting issues
like limited training, resource shortages, and unequal access in urban and rural
areas.
Keys words:
Sign language, Pragmatic competence, Interpreters,
Uzbekistan, Central Asia, Training, Inclusion, Technology, Regional cooperation,
Deaf community.
Surdotarjimon kar-eshitmaydigan insonlar uchun jamoalar bilan muloqotda
muhim vosita. Bugungi kunda surdotarjimonlarning faqat imo-ishora tilini
bilishi yetarli emas – sud pragmatik kompetensiyasi, ya’ni tilni ijtimoiy va
madaniy kontekstda mos keladigan qo‘llash choralari ham zarur. O‘zbekistonda
bu soha rivojlanayotgan bo‘lsa-da, surdotarjimonlarning malakasi va sifati hali
ham global standartlardan organda. Ushbu tezis foydalanish tajribalarini
o‘rganib, O‘zbekiston uchun kompetensiyani yo‘llarini taklif qilish masalalari.
Maqsad:
Xorijiy
tajribalar
asosida
surdotarjimonlarning
pragmatik
kompetensiyasini rivojlantirish usullarini ishlab chiqarish va ularni O‘zbekiston
sharoitlarida qo‘llashni amalga oshirish. Metodologiya : Xorijiy adabiyotlar
tahlili, taqqosiy usul va O‘zbekistonning materialga moslashtirilgan sintez.
Xorijiy tajribalar: Surdotarjimonlikning bosqich modellari AQShga AQShda
surdotarjimonlik professional sohada tan olingan bo‘lib, “American Sign
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
Language (ASL)” standartlashtirilgan. Pragmatik kompetensiyani kuzatish
uchun: Ta’lim tizimi : Sertifikatlash dasturlari (RID – Registry of Interpreters for
the Deaf) orqali surdotarjimonlar jismoniy tilni, balki madaniy kontekstni
(masalan, afro-amerikan jamoalaridagi IMO-ISHORA usullari) o‘rganadi. Video
Relay Service (VRS) va real vaqtda transkripsiya xizmatlari bilan muloqotni
kontekstual isitish boyitadi. Natija: Tarjimonlar ijtimoiy munosabatlarga
moslashishga ega bo‘lib, yuqori sifatli xizmat ko‘rsatish. Yevropa Ittifoqi
(Germaniya misolida) Germaniyada “Deutsche Gebärdensprache (DGS)”
bo‘yicha surdotarjimonlar tayyorlash tizimi: Treninglar : Universitetlarda
maxsus kurslar (masalan, Gamburg universiteti) pragmatik tanlashga urg‘u
beradi – nutqiy kontekst, ijtimoiy norma va madaniy farqlarni o‘rgatish.
Hamkorlik: Davlat va NNTlar (masalan, Deutscher Gehörlosen-Bund)
qonunchilik va ta’limni birlashtirib, inklyuziv muhit. Natija: Tarjimonlar sudga
yordam beradi, ta’lim natijalarini namoyish etadi. Yaponiyaga qarshi Yaponiyada
“Nihongo Shuwa” (Yapon imo-ishora tili) bilan ishlash surdotarjimonlar:
Madaniy sezgirlik: Yapon madaniyatidagi iyerarxiya va hurmatni aks ettiruvchi
IMO-ISHORA uslublari o‘rgatiladi. Davlat siyosati: Nogironlar huquqlari
to‘g‘risidagi qonun (2011) surdotarjimonlikni tartibga solish qoidalari.
Tarjimonlar madaniy nyuanslarni katta bo‘lgan holda yuqori darajada pragmatik
kompetensiyaga ega. O‘zbekistondagi hozirgi holat va muammolar
O‘zbekistonda surdotarjimonlik maxsus ta’lim huquqlari va nogironlar
jamiyatlari orqali amalga oshirish. 2020-yilgi “Nogironlar huquqlari
to‘g‘risida”gi qonun bu sohani rivojlantirishga zamin yaratgan bo‘lsa-da:
Muammolar: Surdotarjimonlar soni kam, maxsus ta’lim kompeya, pragmatik
aloqa (madaniy kontekst, kundalik muloqot moslashuvi) rivojlanmagan.
Resurslar: Trening markazlari va texnologik yordam ishlab chiqmaydi. Farqlar :
Shahar va qishloqida sifatli turlicha. Xorijiy tajribalarni O‘zbekistonga
moslashtirish Ta’lim dasturlari AQShdan o‘rnak : O‘zbek imo-ishora tili (O‘IIT)
bo‘yicha sertifikatlash tizimi joriy etilishi mumkin. Kurslarda erkin madaniyat
(o‘zbekona mehmondo‘stlik, ijtimoiy qadimiyatlar) va ijtimoiy kontekstga urg‘u
beriladi.
Germaniyadan
o‘rnak:
Universitetlarda
(masalan,
TDPY)
surdotarjimonlik bo‘yicha bakalavriat yo‘nalishi bo‘yicha qaror qabul qilinishi va
pragmatik tarzda e’tibor qaratilishi lozim. Texnologik usullar AQSh O‘zbekiston
hukumati: Video relay xizmatlarida sinovdan o‘tkazish mumkin. Bu, ayniqsa,
qishloqida masofaviy yordamni qiladi. Yaponiya yoki IT : Mobil ilovalar (O lug‘ati
real vaqtda tarjima) ishlab chiqilishi surdotarjimonlarning ishini osonlashtirish.
Mintaqaviy va xalqaro hamkorlik Yevropa xavfsizlik : O‘zbekiston Markaziy
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
Osiyo davlatlari (Qozog‘iston, Qirg‘iziston) bilan tajriba almashishi va umumiy
trening dasturlarini tashkil etishi mumkin. Xalqaro yordam : UNESCO yoki Deaf
International kabi tashkilotlar bilan hamkorlikda malaka yordam kurslari yo‘lga
qo‘yiladi. Takliflar va amaliy yechimlar Sertifikatlash tizimi : O‘zbekistonda
RIDga o‘xshash milliy sertifikatlash organi tashkil etilsin. Kurslarda pragmatik
kompetensiyaga alohida modul kiritilsin. Texnologik integratsiya : Video relay
va mobil ilovalar 2026-yilgacha sinovdan o‘tkazilib, davlat dasturiga kiritilsin.
Madaniy treninglar: O‘zbekona muloqot nyuanslari (mehmonnavozlik, hurmat)
IMO-ISHORA tilida aks ettirilishini o‘rgatish. Davlat siyosati: “Nogironlar
huquqlari to‘g‘risida”gi qonunga surdotarjimonlar tayyorlashni moliyalashtirish
bandi qo‘shilsin. Xulosa Xorijiy tajribalar – AQShning professional tizimi,
Germaniyaning ta’lim modeli va Yaponiyaning madaniy hissiyligi –
O‘zbekistonda surdotarjimonlarning pragmatik kompetensiyasini rivojlantirish
uchun muhim saboq beradi. Bu tajribalarni foydalanish sharoitga moslashtirish
orqali surdotarjimonlarning malakasini oshirish, karlar jamiyatining ijtimoiy
faolligini oshirish va inklyuziv muhitni rivojlantirish mumkin. Davlat siyosati,
hamkorlik va texnologiyalarni birlashtirgan qo‘llab-quvvatlashga yordam
beradigan muhim biznes ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘.R ning Qonuni, 07.06.2021 yildagi O‘RQ-695-son. Nogironlar huquqlari
to‘g‘risidagi Konvensiyani (Nyu-York, 2006-yil 13-dekabr) ratifikatsiya qilish
haqida Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 18-mayda qabul qilingan.Senat
tomonidan 2021-yil 29- mayda ma’qullangan.
2.
“ESHITISHDA NUQSONIDA BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN IMO-ISHORA
TILLARNING GENEOLOGIK, MORFOLOGIK TASNIFLARI” Abdullayeva Nargiza
O‘ktamovna JDPU “KASB-HUNAR TA’LIMI” Ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal
2024-yil, 3-son. № 6.Yanvar 2025
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
3.
O‘ZBEKISTONDA KARLAR JAMIYATINING SHAKLLANISHI. GOLDEN
BRAIN, jurnal. 22-dekabr 2024 nashriyot: OLTIN MIYA, 2 (22), 67-74, ISSN:
2181-4120, 2024. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.1442928
4.
O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SURDOPEDAGOGIKA VA KARLAR JAMIYATIGA
ASOS SOLINISHIDA YETAKCHILIK QILGAN SHAXSLAR. NDPI “Iqtidorli talabalar
ilmiy xabarlari” ilmiy-uslubiy jurnalining 2024-yil 4-son.
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
5.
DUNYO BO‘YLAB KARLAR JAMIYATINING RIVOJLANISHI VA ESHITISH
NUQSONI
BO‘LGAN
KISHILARNING
SHAXSIYATI
SHAKLLANISHIDAGI
PEDAGOGIK O‘RNI. “PEDAGOGIK TADQIQOTLAR” jurnal. 2024-11-30.
ISSN:3060-4923, ImpactFactor–7,212. “worldly knowledge” nashriyoti.
https://wosjournals.com/index.php/ptj/article/view/213
6.
ESHITISHIDA MUAMMOSI BOʻLGAN BOLALAR TAʼLIM JARAYONIDA
FOYDALANILUVCHI OʻYIN TEXNOLOGIYALARINING PEDAGOGIK ISH MAZMUNI.
“Sifatli ta’limni tashkil etishda shaxs kreativ potensialini oshirishning dolzarb
masalalari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy online konferensiya Jizzax v.
pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi nashri 2024.05
https://scholar.google.com/citations?view_op=list_works&hl=ru&user=tIMdWs
4AAAAJ
