MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
167
1945-1953 YILLARDA TA`LIM ISLOHOTLARINING OLIB BORILISHI
Egamova Mahliyo Gapirjanovna
Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani 2- son
politexnikun tarix fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307469
Annotatsiya.
Mazkur tezisda 1945–1953 yillarda O‘zbekiston SSRda ta’lim
sohasida olib borilgan islohotlar tahlil qilinadi. Urushdan keyingi sharoitda
savodsizlikni tugatish, boshlang‘ich va o‘rta maktab tarmog‘ini kengaytirish,
o‘qituvchilar tayyorlash, o‘quv dasturlarni mafkuraviy jihatdan qayta
shakllantirish bo‘yicha davlat siyosatining amaliy mexanizmlari ochib beriladi.
Maktab ta’limi orqali sovet mafkurasini singdirish, ayollar va bolalar ta’limiga
alohida e’tibor qaratish hamda ta’lim jarayonining ideologik nazorat ostida olib
borilishi tarixiy manbalar asosida tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
1945–1953, ta’lim islohotlari, savodsizlikni tugatish,
o‘qituvchilar tayyorlash, maktab tarmog‘i, sovet mafkurasi, O‘zbekiston SSR.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr — O‘zbekiston SSRda ta’lim sohasida
tub o‘zgarishlar boshlangan bosqichlardan biri bo‘ldi. Bu davrda Sovet
Ittifoqining markaziy siyosati ta’siri ostida butun ta’lim tizimi qayta ko‘rib
chiqildi: savodsizlikni bartaraf etishdan boshlab, o‘qituvchilarning kasbiy
malakasini oshirish, maktab infratuzilmasini kengaytirish, o‘quv dasturlarini
ideallashtirishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Ushbu
tezisda O‘zbekiston SSR misolida 1945–1953 yillardagi ta’lim islohotlari holati,
yo‘nalishlari va ularning samaralari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Urushdan chiqqan respublikada asosiy vazifa — savodsizlikni ildizi bilan
yo‘qotish edi. 1945–1948 yillarda kechki va ishchilar maktablari soni keskin
oshdi. Maxsus maktablar orqali kattalar savodxonligini oshirish uchun
Sharaffidinov va boshqa pedagoglarning alifbolari, o‘qish kitoblari qayta nashr
qilindi. Bu bosqichda ta’lim nafaqat bolalar uchun, balki urushdan qaytgan
harbiylar va ishlab chiqarishdagi ishchilarga ham qaratilgan edi. Ayniqsa, katta
yoshdagi savodsiz ayollar bilan ishlash uchun alohida uslublar ishlab chiqildi.
1945–1953 yillarda boshlang‘ich va yetti yillik maktablar soni ortib bordi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, 1950-yilga kelib O‘zbekiston SSRda 9 yillik umumiy
ta’limga o‘tish yo‘lga qo‘yildi, bu esa butun respublikada maktab qurilishini
jadallashtirdi. Ayniqsa, qishloq joylarida bunday maktablar tashkil etilishi orqali
ijtimoiy tenglik siyosatining amaliy ifodasini ko‘rish mumkin.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
168
Shuningdek, 1951–1953 yillarda boshlang‘ich maktablarda ona tili va
arifmetika fanlaridan o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini baholash bo‘yicha
yangi normativlar joriy qilindi, bu orqali nazorat mexanizmlari kuchaytirildi.
Ushbu yillarda ta’lim tizimining asosiy muammolaridan biri — malakali
o‘qituvchilarning yetishmasligi edi. Shu bois, Toshkent, Samarqand va Buxoro
shaharlarida pedagogika institutlarining faoliyati kengaytirildi. 1951-yilda o‘rta
pedagogika o‘quv yurtlariga qabul qoidalari qayta ko‘rib chiqildi va hududiy
kvotalar joriy qilindi.
Respublikadagi o‘qituvchilar malakasini oshirish bo‘yicha metodik
kengashlar tashkil etilib, ularda ilmiy-pedagogik institutlar faol ishtirok etdi.
1952-yil yanvar oyida o‘tkazilgan shaharlik va tuman o‘qituvchilari kengashi
buning yaqqol namunasi bo‘la oladi.
Sovet mafkurasi o‘quv dasturlariga chuqur singdirildi. Maktab darsliklari,
jumladan tarix, adabiyot, geografiya kabi fanlarda partiya tarixini, Lenin-Stalin
g‘oyalarini o‘rganish majburiy edi. Bu nafaqat o‘quvchi tafakkurini, balki
o‘qituvchining metodikasini ham ideallashtirishga majbur qilgan.
Shu yillarda “kommunistik tarbiya” tushunchasi muhim o‘quv-ideologik
yo‘nalish sifatida joriy qilindi va bu barcha maktab faoliyatining mezoniga
aylantirildi.
Qishloqlarda ayollarni ta’limga jalb qilish uchun “ona va maktab”
konsepsiyasi ishlab chiqildi. Bolalar bog‘chalari va maktabgacha ta’lim
muassasalari soni oshirildi. 1950-yildan boshlab bolalarni maktabga qabul
qilish, ularga shaxsiy hujjat ochish, ularning kelish-ketishini nazorat qilish kabi
me’yorlar qattiqlashtirildi.
1945–1953 yillar oralig‘ida O‘zbekiston SSRda ta’lim muassasalarining son
jihatdan kengayishi bilan bir qatorda, ta’lim sifati masalasi ham dolzarb
muammoga aylangan edi. Maktab infratuzilmasi jadal o‘sgani holda, bu
muassasalarni ilmiy-metodik jihatdan ta’minlash masalasida tizimli kamchiliklar
mavjud edi. Ayniqsa, qishloqlarda dars o‘tiladigan xona, kerakli laboratoriya
asboblari va o‘quv ko‘rgazmalari yetishmas edi. Bu holat o‘quvchilarning bilim
olish samaradorligini pasaytirib, shunchaki "raqamdagi o‘sish"ni ta’minlashga
xizmat qilgan. Aynan 1951–1953 yillarda ta’lim sifatiga oid markaziy tanqidiy
hisobotlarda bu muammo ochiq ko‘tarilgan.
Sovet mafkurasi ta’lim sohasida, ayniqsa darslik va o‘quv adabiyotlari
tarkibida o‘zining eng kuchli ta’sirini ko‘rsatdi. Har bir fan — hatto matematika
va biologiya kabi ilmiy sohalar ham — sotsialistik dunyoqarash bilan
uyg‘unlashtirilgan holda talqin qilindi. Tarix darsliklarida O‘zbekiston xalqi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
Sovet Ittifoqi doirasida "mustahkam do‘stlik" asosida yashayotgani targ‘ib
qilinar, Stalinning roli esa ideal darajada ulug‘lanardi. Adabiyot fanida esa o‘zbek
mumtoz adabiyotining ayrim vakillari mafkuraviy sabablarga ko‘ra o‘rganilmas
edi, asosan sotsrealizm ruhidagi zamonaviy asarlar o‘quvchilar ongiga
singdirilardi.
Shuningdek, darsliklarning aksariyati rus tilida nashr etilib, faqat tarjima
asosida o‘zbek maktablariga moslashtirilgan. Bu tarjimalar ko‘pincha yuzaki va
mahalliy sharoitni inobatga olmagan holatda bo‘lib, ta’lim sifati va dolzarbligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Sovet ma’muriy tizimi ta’lim tizimida milliy kadrlarni yetishtirishni
deklarativ tarzda e’lon qilgan bo‘lsa-da, amalda yuqori malakali mutaxassislar
orasida rus millatiga mansub kadrlar ustunlik qilgan. Respublika darajasidagi
pedagogika institutlari diplom bilan ta’minlayotgan o‘zbekistonlik yoshlar soni
ortib borayotgan bo‘lsa-da, ularning rahbar lavozimlarga tayinlanish holatlari
cheklangan edi. Bundan tashqari, viloyatlardagi muallimlar soni va sifatida
markaziy shaharlarga nisbatan sezilarli tafovut saqlanib qolgan [1].
Masalan, 1952-yilgi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Toshkent va
Samarqandda har 1000 o‘quvchiga 1,6 malakali o‘qituvchi to‘g‘ri kelgan bo‘lsa,
Surxondaryo va Qoraqalpog‘istonda bu ko‘rsatkich 0,9 dan oshmagan. Bu
ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikni ta’lim sohasida ham aks ettirar edi.
Mazkur davrda o‘zbek tilida ta’lim berish saqlanib qolgan bo‘lsa-da, rus
tilining ustuvorligi bosqichma-bosqich oshib bordi. Ayniqsa, texnikumlar va oliy
o‘quv yurtlarida darslarning rus tilida olib borilishi o‘zbekistonlik o‘quvchilar
uchun til to‘sig‘ini yuzaga keltirdi. Bu esa o‘z navbatida ijtimoiy harakatchanlik
imkoniyatlarini toraytirgan.
Shu bilan birga, O‘zbekistondagi rus tilidagi maktablar sonining ko‘payishi,
evakuatsiya va migratsiya natijasida shakllangan rusiyzabon aholiga
mo‘ljallangan edi. Bu holat ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi madaniy tafovutni ham
kuchaytirdi.
Ushbu davrda qizlarni maktab ta’limiga keng jalb qilish siyosati milliy
an’anaviy oilaviy qarashlar bilan ziddiyatga kirgan holatlar ham kuzatildi. Ammo
ayollar ta’limi uchun ajratilgan maxsus kurslar, pedagogika texnikumlarida
“qizlar bo‘limi” ochilishi, maktabgacha ta’lim muassasalarining ko‘payishi
ayollarni jamiyatga faol jalb etishda muhim vositaga aylandi [2].
Bu holat 1950-yillarning ikkinchi yarmida ayollarning sog‘liqni saqlash,
o‘qituvchilik va ijtimoiy xizmat sohalarida ommaviy ishlay boshlashiga zamin
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
yaratdi, ammo bu hali ham jinsiy mehnat taqsimoti va maoshlar tengligiga olib
kelmagan.
Sovet Ittifoqining gender siyosatiga muvofiq, urushdan keyingi yillarda
ayollarni ta’lim sohasiga faol jalb qilish siyosati davlat tomonidan tizimli asosda
olib borildi. O‘zbekiston SSRda 1945–1953 yillarda ta’limga jalb etilgan ayollar
soni sezilarli darajada oshdi. Ayniqsa, qizlar uchun alohida tashkil etilgan
pedagogika
bilim
yurtlari
va
tibbiyot
texnikumlari
ta’limning
feminzatsiyalashuvini jadallashtirdi. Bu siyosat o‘zining ilk natijalarini 1950-
yillarning o‘rtalariga kelib bergan bo‘lsa-da, erkaklar va ayollar o‘rtasida oliy
ta’limdagi vakillik mutanosibligi hamon teng bo‘lmagan.
Ayniqsa, qishloq joylarda ota-onalarning diniy va an’anaviy qarashlari
tufayli qizlarni maktabdan erta olib chiqish hollari ko‘p edi. Bu holatga qarshi
Sovet hukumati profilaktik va tashviqot choralarini kuchaytirgan: maktabda
qatnashmayotgan qizlar ro‘yxatga olinib, ularning oilalari bilan tushuntirish
ishlari olib borilgan. Bunday nazorat siyosati har doim ham muvaffaqiyatli
bo‘lmagan, biroq bu gender siyosatining ijtimoiy tafakkurga ta’sir qilishga
bo‘lgan urinishi sifatida baholanishi mumkin [3].
Sovet pedagogikasida “mehnat bilan ta’limni uyg‘unlashtirish” g‘oyasi
asosiy metodik tamoyillardan biri bo‘lgan. 1945–1953 yillarda bu konsepsiya
O‘zbekistonda maktablar bazasida kichik ustaxonalar, tajriba polizlari,
chorvachilik burchaklari tashkil etish orqali amaliyotga tatbiq etildi. Ayniqsa,
qishloq hududlarida maktab o‘quvchilari paxta terimi, bog‘dorchilik,
qo‘ychilikka oid ish jarayonlariga jalb etilgan.
Bu yondashuv ikki tomonlama ta’sir ko‘rsatdi: bir tomondan, o‘quvchilar
mehnat madaniyatini o‘zlashtirdi, ikkinchi tomondan esa, ularning asosiy bilim
olish jarayoni chalg‘itildi. Mehnatga asoslangan ta’lim siyosati ayniqsa 5-besh
yillikda (1951–1955) yanada kuchaydi va bu turdagi faoliyat majburiylashtirildi
[4].
Urushdan keyingi sanoatlashtirish siyosati respublikada texnik
mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshirdi. Bu ehtiyojni qoplash
maqsadida O‘zbekiston SSRda kasb-hunar maktablari, texnikumlar va sanoat
kollejlarining soni tezlik bilan ko‘paytirildi. Ayniqsa, yengil sanoat, paxtachilik,
mexanizatsiya, elektrotexnika yo‘nalishlarida texnik kadrlar tayyorlash ustuvor
yo‘nalishga aylantirildi. 1950-yilga kelib faqat paxta sohasida xizmat qiluvchi
texnikumlarda 8 mingdan ortiq talaba tahsil olayotgani qayd etilgan.
Xulosa va munozara
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
Demak, 1945–1953 yillar oralig‘ida O‘zbekiston SSRda ta’lim islohotlari
keng miqyosda va siyosiy-mafkuraviy yondashuv asosida olib borilgan.
Urushdan keyingi sharoitda savodsizlikni tugatish, o‘qituvchilarni tayyorlash,
maktab infratuzilmasini rivojlantirish, o‘quv dasturlarini ideologik asosda
shakllantirish kabi yo‘nalishlar ta’lim tizimining asosi bo‘lib xizmat qilgan. Bu
davr nafaqat ta’lim sohasining kengayish davri, balki sovet mafkurasining
jamiyatga chuqur singdirilgan bosqichi ham bo‘lib qoldi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Совет Ўзбекистони китоби: 1945–1950 йиллар. – Тошкент: ЎзССР
Давлат нашриёти, 1951. – 304 с.
2.
Совет Ўзбекистони китоби: 1951–1955 йиллар. – Тошкент: ЎзССР
Давлат нашриёти, 1956. – 462 с.
3.
Тожибоев Ф.Э. 1945–1953 йилларда Совет ҳукумати аграр сиёсати //
Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – Т. 2. – №12. – Б. 755–762.
4.
Ўзбекистоннинг янги тарихи. Иккинчи китоб: Ўзбекистон совет
мустамлакачилиги даврида. – Тошкент: Шарқ, 2000. – 504 б.
